Бидний тэнэгэрэл хэтийдлээ. Гудамжинд хэн нэгэн тэнэг ингэж солиорохыг тэвчиж болно, гэтэл төрийн эрх барих дээд байгууллагад энэхүү солиорол хэвийн үзэгдэл бөгөөд бүр энэ тэнэгэрэл дээр маргалдан мэтгэлцэж байх юм гээч!
УИХ-ын танхимд “Гурван эрийн наадам” хийнэ гэж эрхэм гишүүн хэлэхийг нүдээр харж чихээр сонсоогүй бол итгэмгүй.
Миний бие бүсгүй хүн учраас, бас ч дээрээс нь нарийн сайн мэдэхгүй тул ЭРИЙН ГУРВАН НААДАМ-ын элдэв маргаан мэтгэлцээнээс ангид байхыг эрмэлздэг. Харин дээрх тэнэглэлд хошуу нэмэрлэмээр санагдав.
Монгол эр хүн гэж болох тухай бичсэн нэгэн бэсрэг өгүүлэлдээ дурдахдаа “монгол эр хүн бол ЦЭРЭГ” гэж нэг үгээр тодорхойлж болох тухай дурдсан билээ. Энэ нь ч учир шалтгаантай.
Одоогоор шинжлэх ухааны багцаагаар 2000 гаруй жил, түүхийн улбаа баримтаар 3500-аас цааш жил насалсан МОНГОЛ гэдэг үндэстэн энэ хугацааныхаа дийлэнхийг дайн байлдаан хийж өнгөрүүлсэн билээ. Амар амгалан хөл хөсөр, гар газар суусан монгол эр хүний түүх энэ бүх хугацааны 100 жилд нь л яригдах богинохон. Шар айрагны сунасан гүзээтэй цулцгар монгол эрчүүдийн түүх бол 35 жилийн л настай. Тиймээс ч тэр үү, монгол эр хүн бол дайнд зориулагдсан мэт, бие бялдар нь ч, сэтгэлгээ нь ч. Зуухан жилд энэ бүхэн бүрэн арилж баларч амжихгүй.
Дайнч монгол эрчүүдийн мөнхийн бэлтгэл морь, бөх, сур байлаа. Монгол эр хүн ухаан орох балчирхан багаасаа морь малтай нөхөрлөж, ноцолдож, хоорондоо барилдан, хавчаахай нум харваж тоглодог нь тэдний өдөр тутмын тоглоом, хүмүүжил, амьдрах орчин, ерөөс энэ үндэстний асар том соёл байлаа. Тэр цагт монгол эр хүн бүхэн энэ гурван эрдмийг эзэмшсэн байхыг дайнч үндэстний нөхцөл байдал өөрөө шаарддаг байв.
Харин гурван эр хүн энэ гурван наадмаар нааддаг тухай түүх үлгэр домогт бас бий. Хааны сайхан төрсөн гүнждээ нөхөр болох сайн эрийг сонгохын тулд шилдэг эрсийг уралдуулсаар моринд гарамгай, суранд сурамгай, бөхөд эрэмгий нэгнийг хүргэнээ болгодог тухай үлгэр домог олон.
Энэ тохиолдолд ГУРВАН ЭРИЙН НААДАМ болдог байсан байж магадгүй.
Харин ЭРИЙН ГУРВАН НААДАМ бол Монгол үндэстний дээрх дайнч уламжлал, мөн чанараас үүдэлтэй бөгөөд өдгөө дайн байлдааны бэлтгэлийн чанараа хэдийн гээж, тус тусдаа бие даасан спортын төрөл болон хөгжжээ. Монголдоо халх, урианхай, буриад сур гэж ангилагдаад зогсохгүй дэлхийд байт харваа, нийлмэл нум, талбайн байт харваа, гүйлтийн байт харваа… гээд хэдэн ч янз төрөл байдаг юм бүү мэд.
Морин спорт гэхэд л олимпийн болон олимпийн бус гэж ерөнхий ангилагдаад дотроо олон төрөл байдаг шиг. Холын зайн уралдаан, саадтай харайлт, олон төрөлт, морин поло… гээд явж өгөх жишээтэй.
Бөх бол бүүр ч олон төрөлтэй болсон байх. Бас л олимпийн, олон улсын, үндэстнүүдийн гээд л. Чөлөөт, жүдо, самбо, сумо, жиү жицү… За нарийн ширийн мэдэхгүй тул ингэсгээд орхисоон нь дээр байх.
Эрийн гурван наадам маань энэ мэт олон төрөлжөөд, төрөл бүхэндээ нарийн мэргэшээд өдгөө хол холджээ. Гэхдээ Монголд тус тусдаа төрөлжсөн хирнээ үндэсний мөнөөх онцлогоо тус тусдаа хадгалж үлдсэн нь гайхалтай. Энэ талаар манай хүний бичсэн “ТЭВЧЭЭРИЙН ТУХАЙ” өгүүллээс дэлгэрүүлж сонирхоорой.
Харин өнөөдөр эрхэм гишүүд үлгэр домогт гардаг хэн нэгэн гүнжийн төлөөх ГУРВАН ЭРИЙН НААДАМ-ыг хийх гээд байна уу, эсвэл нарийн мэргэшиж салбарласан спортын гурван төрлөөр бөхчүүд, сурчид, уяачдыг бүгдийг нь уралдуулах гээд байна уу гэдгийг сайн ухаж ойлгосонгүй.
Эрхэм гишүүний хэлснээр бол хамгийн багадаа 100 кг давсан жинтэй бөхчүүд ямар насны морь унах вэ, сурчид хэрхэн бөх барилдах вэ, спорт тус бүрийн дүрэм журам нь юу болж хувирах вэ… Би ойлгохгүй байна. Тус тусдаа спортын мэргэшсэн төрөл учраас тус тус нарийн бэлтгэл, дүрэм журамтай. Тэр бүхэн юу болох вэ?!
Би эрхэм гишүүнийг эерэгээр ойлгох гээд их чармайлаа. Тэр багадаа эрийн гурван наадамд баатар эрсийг ялж гүнжийг өөрийн болгодог баатарлаг үлгэр их уншсан байж болно, эсвэл монголчуудын хүчирхэг аху үеийг санагалзан, монгол эр хүн бүхэн дайнд бэлэн байх эртний монгол сэтгэлгээг авч үлдэх гэсэн үү? Хэрэв тэгвэл өнөөгийн дайн технологийн огт өөр түвшинд хүрснийг эрхэм гишүүн мэдэхээс татгалзаад, магадгүй XIII зуун руу буцмаар санагдсан уу?!… Тэр ч бахархалтай үе л дээ…
Гэхдээ монгол хэлний хувьд дахиад нэг хэлэхэд “ЭРИЙН ГУРВАН НААДАМ” гэдэг бол нэг хэлц үг. Энэ үгийг хэлэхэд ямар ч монгол хүн байтугай гадаад хүн ч дотроо бөх, морь, сурыг багтааж ойлгож хэвшсэн нэг л ойлголт. Энэ үгийг хэлэхэд хэн ч гурван ширхэг эр хүнийг төсөөлөхгүй, дэлхийн дайдыг эзэлж явсан монгол эрчүүдийн ид хав, бах болсон бөх, морь, сурыг хамтад нь төсөөлнө.
Дахин давтаж хэлэхэд монгол хэлэнд ийм үг үй олон. 2, 3, 4… үг нийлж нэг ойлголт ухагдахуун бүтээдэг холбоо үгс маш олон; улс төр, эдийн засаг, төрийн алба, гарын авлага, үндсэн хууль, тусгаар тогтнол, ерөнхий боловсролын сургууль, хүнс хөдөө аж ахуйн байнгын хороо, боловсрол шинжлэх ухааны яам, газрын дарга, гэр бүл, иргэний боловсрол, хүний эрх, хамт олон, Улсын Их Хурал, Засгийн газар, Ерөнхий сайд, төрийн тэргүүн, Улсын их хурлын дарга, засаг даргын тамгын газар, гэрийн даалгавар, бие даалт, мөрийн хөтөлбөр, санал хураалт, биеийн тамир, номын сан, эмийн сан… тоо томшгүй олон.
Ер нь бол монгол хэл өөрөө хэлц үг, холбоо үгийн ай сав дүүрэн. Түүгээрээ онцлог хэл, бас маш баялаг хэл, хэцүү ч хэл. Сүүлийн үед монгол хэлний энэ баялаг өв санг ямар ч мэдлэггүйгээр гутаан дэвсэгч харанхуйчууд үй олноороо хуйлрах болсон нь гаслан харуусмаар…
Одоо тэгээд хэдүүлээ гишүүнийхээ эх оронч, дайнч “үзэл санаа”-гаар бахархах уу, эсвэл багадсан боловсрол, томдсон суудалд нь гутрах уу?! Эсвэл зүгээр л монгол уламжлал, мөн чанарыг гутаан доромжилж үгүй хийх гэсэн бусдын санаархлыг хэрэгжүүлэх, монголчуудыг язгуурын соёлоор нь хүртэл хуваан талцуулах гэсэн хэн нэгний явуулга, гар хөл гэж ойлгох уу… ?
Гантөмөрийн Уянга
