Хэл ярианы гажуудал буюу бидний шинэ цагийн мунхаг ухаан

 

Монгол бичгийн болон ярианы хэлний хэм хэмжээ-соёлыг амьдрал ахуйдаа хэрхэн баримтлах үлгэр дууриалыг багш, сэтгүүлчдээс эхлээд төрийн түшээд хүртэл олон түмэн хийгээд үр хүүхэд, хойч үедээ үзүүлж, манлайлах үүрэгтэй. Ер нь хүний сэтгэх чадварын төвшинг хэл ярианы хөгжлөөр тодорхойлж болно гэж хэл бичгийн ухааны хүмүүс хэлсэн байдаг. Хэл, сэтгэхүй хоёр салшгүй холбоотой. Тэгвэл одоо бидний хэл ярианы хөгжил ямар шатанд байгааг, сэтгэх чадварын төвшин хэр хэмжээнд явааг нийтлэг тохиолдож буй тодорхой жишээнүүдээс харъя. Товчхондоо хэл, бичгийн шинэлэг ухааныг авч үзье.

\”Нэлээд\”, \”нэлээдгүй\”-гийн ялгаа. Сүүлийн үед ялангуяа нэвтрүүлэгч, хөтлөгч нар \”нэлээдгүй\” гэдэг үгийг их хэрэглэх болсон. Уг нь \”нэлээд” хэмээх үгийг аливаа үйл хэрэг, үйл байдал бага бус, санаснаас арай илүү болох утгыг илэрхийлдэг. Харин \”нэлээдгүй\” гэхээр ихийг үгүйсгэж, эсрэг утгатай болно. Энэ нь ойлгомжгүй байдлыг бий болгож байна. Жишээ нь, \”Утааны эсрэг нэлээдгүй мөнгө зарцуулжээ.\” гэдгийг их биш, бага мөнгө зарцуулсан гэж ойлгоно. Харин \”нэлээд\” гэсэн бол их мөнгө зарцуулжээ гэх байлаа. Ер нэлээдгүй гэдэг үгийг сонгох ч шаардлагагүй. Учир нь бага, цөөн гэх мэт энгийн хэрэглээний үгс эх хэлэнд минь олон бий.

Мөн монголчууд бид их л омогшилтой улс гэдгээ хэлэлцдэг болж. Тэгвэл бид энэ үгийнхээ утгыг хэр сайн мэддэг бол?

Омогших гэдэг нь омог төрөх, бардам дээрэнгvй болох, хоосон бардамнал гэх утгатай. Сүүлийн үед энэ үгийг өвөрлөгчдийн нөлөөгөөр \”бахархах\” гэдэг утгаар хэрэглэх болсон нь харь хэлний махан орчуулгаар хүчлэн оноосон алдаатай хэрэглээ бөгөөд омогших гэдэг үгэнд бахархах гэсэн утга байхгүй гэдгийг анхаарах хэрэгтэй.

Бид цахим ертөнцөөс бүхий л мэдээллээ олж авдаг төдийгүй өдөр тутмын амьдралаа хуваалцдаг болоод багагүй хугацааг үдэж байна. Тэр дундаа бяцхан үрсийнхээ өсөж, торниж, гэр бүлийнхээ бахархал, хайрыг төрүүлж байгаа сэтгэгдлээ хуваалцах дуртай байдаг. Гэтэл жаахан хүүхдийн зурагны доор бөөн бөөнөөрөө \”нуль эгдүү\” гэж бичих нь элбэг.

Эгдүү гэдэг нь таалагдахгүй юмыг жигших, голох, сочиж зэвүүрхэх сэтгэгдэл төрөхийг, доог тохууг хэлдэг байна. Харин хүүхэд өхөөрдөх бол эгдүү хүрэх, эгдүүтэй гэж хэлэх нь зохистой ажээ.

Удаах төөрөгдөл. Сурталчилгаа бол зах зээлийн гол хүчин зүйл. Харин сурталчилгаанд хэрэглэж буй үг хэллэгийн найруулга, зохиомж, үг үсгийн алдаа замбараагаа алдсан гэж болно. Хамгийн наад зах нь үгийн сонголтын алдааг дагаад тухайн бүтээгдэхүүний үнэ цэнийг бүхэлд нь алдагдуулах магадлалтай. Жишээ нь: Эхнэр дээлтэй бүсгүйн зураг бүхий цаастай чихрийг Сэвгэр гэж нэрлэжээ. Сэвгэр гэж нөхөрт мордоогүй залуу бүсгүйг хэлнэ. Уг нь санаа нь зөв байсан ч алдаа нь том байна.