Дэлхийн хамгийн цуутай удирдагчдын нэг хүннүгийн хаан Аттила МЭ 395 оны орчмм Дунай мөрний хөндийд Мунзук хааны хүү болон төрсөн бөгөөд эцэг нь түүнд онцгой дотно хандаж ирээдүйн хаан болох суурийг нь эртнээс тавьж байсан боловч түүнийг бага байхад нь нас барж, эрх дураараа байсан цаг нь дуусчээ. Түүний авга ах нар ялангуяа Мунзукын оронд хаан суусан Ругила идэр хөвүүнийг хялайн үзэж 12 настай байхад нь ромд барьцаалан явуулжээ. Тэр үед Ромын хаад хүчирхэг гадаад улсуудад хааны гэр бүлийн хөвүүдийг явуулж, тэдгээр орны зан заншил, соёл, шашин, эдийн засаг, цэргийн хүч зэрэг бүхий л зүйлүүдийг судлуулж мөн тэдний хариу барьцаанд нь тухайн орнуудын хааны гэр бүлээс хөвгүүдийг авчирдаг байв. Энэ нь нэг талаар ромын эзэнт гүрний тагнуулын ажиллагааг хангадаг байв. Хэдий бага балчир ч Аттила өөрийн зөнгөөр ромд очоод тэдний гадаад дотоод бодлогыг хичээнгүйлэн судлаж, гадаад орнуудын элч нартай хийдэг дипломат хурлыг нууцаар чагнадаг байсан нь түүнийг хожим агуу том эзэнт улс байгуулахад зайлшгүй шаардлагатай тагнуулын үйл ажиллагааны томоохон бэлтгэл сургууль болж ромын эзэнт гүрний цэргийн хүч, зохион байгуулалтын онцлог, хүчтэй ба сул талууд түүнчлэн удирдлагын ухаан, ирээдүйн хаанд хэрэг болох чухал бүхнийг үзэж, ромын мэдлэг чадвартай дипломатчдаас их зүйл сурчээ.
Ийнхүү Аттила ромчуудын барьцаанаас хүннү нарын дунд урьд хожид байгаагүй өндөр боловсрол, өргөн мэдлэгтэй төдийгүй дэлхийг эзлэх төлөвлөгөөтэй эргэж иржээ. Залуу хүү Ижил Доны завсар өргөн уудам нугад ан гөрөө хөөцөлдөж, Уралын чанадруу аялсан төдийгүй дорно зүгт өөрсдийн уугуул нутаг Алтайн уулс улмаар цагаан хэрэм хүртэл аялснаар барахгүй Кавказийг даван – өкшө зүг Кушан Парфи нарын нутаг хүртэл явж сири хоёр мөрний хөндийд персүүдтэй тулалдаж байсан хүннү нарын нэгэн овог аймагт хүртэл очиж байжээ. Энэ бүхэн түүнийг жинхэнэ дэлхийн цараар сэтгэх чадвар бүхий их удирдагч болоход тодорхой нөлөөлж асар давуу талыг олгожээ. Учир нь Чингис хаан хүртэл агуу байлдан дагууллаа эхлэхдээ түүн шиг мэдлэг мэдээлэлтэй байгаагүй тул алхам тутамдаа шинэ зүйл, шинэ газар нутаг, хүн амтай тулгарч байсан тул тагнуулын сүлжээгээ эхнээс нь нухацтай нарийн няхуур байгуулж, яарамгүй хянамгай хөдөлж эхэлсэн түүхтэй. Гэтэл Аттилагийн үеийн соёлт ромын элч нар сайндаа л персийн хааны ордонд очих төдийгөөс цааш азийн гүнд нэвтэрч байсангүй.
Аттила хожим хүннүгийн хаан ширээг дангаар эзлэн авмагцаа энэ их мэдлэг туршлагаа цэрэг, тагнуулын үйл ажиллагаанд шууд ашиглах болсон нь түүний хэнтэй ч зүйрлэшгүй нэгэн давуу талыг бүрдүүлжээ. Аттила дайсан этгээдийнхээ зоригийг мохоох, хүч чадлыг задлан бутаргахад цуу ярианы хүчийг ашиглах нь үр дүнтэйг сайн мэддэг байв. Арван хүний амнаас гарсан дамын үг дараа нь мянга мянган хүний чихээр орж, тэд цуу ярианы золиос болох нь уулын уруу улам хүч аван довтлохтой ижил хэмээн тэр үзэж байв.
Түүхэнд өгүүлснээр галлийн нэг санваартан хүннүгийн хаан Аттилаг “Тэнгэрийн ташуур” гэж алдаршуулахад Аттила шинэ цолныхоо хүчийг мэдэрч, дайн тулаанд болон гэрээ хэлэлцээрт энэ нэрнийхээ хүчээр их амжилт олохоор шийдэж, цолоо нэр болгосон байна. Түүнийг агуу зорилгоо биелүүлэхэд 100000 цэрэгтэй арми хэрэгтэй байсан богөөд үүнийг санхүүжүүлэхэд шаардлагатай хэмжээний алт эрдэнэс хуримтлуулах сайтар төлөвлөсөн тактикаа бодит байдал болгохын тулд эргэн тойрныхоо улс гүрнүүдэд цуурхал тараан айдас төрүүлж байв. Тэрбээр армиасаа хамгийн сүрлэг бие бялдартай, айдас төрүүлэм ширүүн дүр төрхтэй, муухай харцтай дайчдыг сонгон авч, тэдэнд бүдүүлэг хийцтэй арьс ширэн ба ангийн үсэн хувцас өмсгөж, дандаа түүхий мах идэн, дайсны олзлогдсон цэргүүдэд аймшигтай догшин ширүүн хандах тушаал өгчээ. Энэ бүхэн айдсын домог тархаах зорилготой хожим Чингис хааны нэн дадамгай хэрэглэсэн хорлон бусниулах сэдэлтэй тагнуулын хуурамч мэдээлэл тархаах арга ажиллагааны нэгэн хувилбар байлаа. Хүннүгийн арми Ромын дал гаруй хот сууринг эзлэн, газрын хөрстэй тэгширтэл сүйтгэн урагшилсаар нийслэлд нь дөхөн очиход Теодесиус хаан аргагүйн эрхэнд энх тайвны гэрээ байгуулах Аттилагийн саналыг зөвшөөрсөн юм. Үнэн хэрэгтээ Аттилад ромынхны төсөөлж байсан шиг тийм дийлдэшгүй хүч байсангүй ч байлдааны зөв стратеги тактик, хуурамч дэгс мэдээллээс цаашдын байлдан дагууллын явц, өрнөл шалтгаалсан байна.
Аттила мөн бусад нэр алдарт гарсан хүний хувиар олон дайсантай байсан бөгөөд тэд түүний амь насанд халдахыг байнга эрмэлзэж байсан тул өөрийн амь нас, эзэнт улсынхаа аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор нууц мэдэгдэл цуглуулах тогтолцоог сайтар төлөвлөн хэрэгжүүлсэн юм. Үүний тулд тэрбээр хүннүгийн том жижиг олон овог аймгийн удирдагчдыг бэлэг сэлт тараах, шагнаж урамшуулах зэрэг элдэв аргаар өөртөө үнэнч байлгахаар зогсохгүй найдвартай хүмүүсийг тэдний дотор байрлуулж, Аливаа дайсан нэтгээдийн болзошгүй хуйвалдаан, дотоодын бослого самуурлаас сэргийлж болзошгүй аюулын талаар түрүүлэн мэдээлэл авч чаддаг байв. Тухайлбал нэгэн удаа ромын хааны ордонд Аттилаг алуулах санааг нэгэн тайган санаачлан боловсруулсныг ромын эзэн хаан ихэд “Уран боллоо” хэмээн сайшаан дэмжиж, улмаар Аттилагийн элч Эдиког их мөнгөөр хахуульдан хөлсөлж, эрх мэдэл амлан, хэлмэрч Бижиластай хуйвалдан түүнрүү илгээжээ. Гэвч Аттила хуйвалдааныг илрүүлэн Эдеког хорьж, ром гаралтай өөрийн албат болох Орестаст Бижиласын Эдекод өгөхөөр авчирсан алтаа хийж ирсэн уутыг хүзүүнд нь зүүж ромын эзэн хаан болон хуйвалдааныг сэдсэн тайган нарт илгээж, хуйвалдаанаа хүлээн зөвшөөрч байгаа эсэхийг асуугаад ромын эзэн хаанд: “Феодесий чи над шиг л язгууртан эцгийн хүү, гэхдээ надад алба төлснөөрөө, чи язгуураа алдаж миний боол болсон. Тиймээс хар санаат муу боол мэт өөрийн эзний эсрэг далдуур хөнөөл үйлдэх нь чамд зохилдохгүй” гэж хэлүүлж байжээ.
Мөн хүннүчүүдийн харьяанд байсан акатарын ард түмэн овог отгоосоо шалтгаалан олон удирдагчтай байсан тул ромын эзэн хаан Феодесий өөрийнх нь ёс суртахууны дэмжлэгтэйгээр тэд Аттилатай тогтоосон харьцаагаа тасалж, ромын холбоонд нэгдэх байх хэмээн тооцож бэлэг сэлт илгээжээ. Гэвч бэлгийг авч очсон хүн нь Аттилагаас төрөл бүрийн эрх үүрэг оноож, зэргэ зиндаа тогтоосон ноёдуудад тус бүрд нь зэргэ хэргэмийнх нь дагуу тарааж чадаагүйгээс ордны ахмад нь байсан Күрдахуз бэлгийг хоёрдугаарт хүлээн авч зохих ёсны хүндэтгэлээ алдаж, үл тоомсорлогдсон учир ромын хүсэлтийг хүлээн авсан өөрийн удаах ноёдын эсрэг Аттилад хэл дуулган, хуйвалдаан хатгалгыг илчилхэд Аттила урвагч ноёдын эсрэг хойш тавилгүй хүч илгээж, заримыг нь устгаж, акатарын хаанд өөрийн хүү Эллакийг суулгасан байна.
Аттилагаар удирдуулсан хүннүгийн арми байлдан дагуулал хийхдээ үй олон зэрлэгүүдийн хүчээр ааглаж байсангүй. Харин маш нарийн бодож тооцсон төлөвлөгөөний дагуу тагнуулын мэдээллийг ашиглан дайсныхаа хүчийг дотроос сарниулж, эсрэг талынхнаас өөрийн холбоотноо олж авдаг байжээ. Нэгэн удаа хүннүгийн арми италид байлдаж байхдаа маш найдвартай бэхэлсэн Акилиа цайзтай таарсан байна. Энэ бол үнэхээр автагдашгүйгээр өндөр уулан дээр баригдсан, эргэн тойрон гүнзгий усан хамгаалалттай, асар зузаан өндөр хэрэмтэй, хаалганууд нь давхарлаж бэхэлсэн италийн амин чухал цайз байсан юм. Өмнө нь Акилиа руу нэг бус удаа довтолсон германчууд болон азийн овог аймгууд ганзага хоосон буцаж байлаа. Хүннүгийн арми Акилиаг бүслээд амжилтгүй хэсэг байлдав. Энэ цайзийг эзлэх нь ромыг нураах Аттилагын төлөвлөгөөнд амин чухал байлаа. Гэвч цэргийн хүнс хоол, морь тэмээний тэжээл хомсдож, цэргүүдийн санаа сэтгэл доройтож эхлэв. Аттила нэг орой цэргийн захирагчдаа зөвлөлгөөнд дуудаж Акилиаг бүсэлсний өртөг дэндүү өндөр байгаа учир маргааш өглөө цайзийг орхиод цааш хөдлөнө гэж зарлажээ. Маргааш өглөө нь Аттила цайзруу харж зогсохдоо сүрэг өрөвтас шувуу нисэн одож байгааг харав. Энэ бол үйл явдлын чиглэл эргэж байгаагийн дохио бөгөөд хот доторх түүний хамсаатнууднаас хогын байдал ихэд доройтож, хамгаалалтаа цаашид удаан үргэлжлүүлэх боломжгүй болсныг мэдэгдсэн дохио болсон юм. Иймд Аттила байдлыг дахин нягталж, найдвартай мэдээлэл аваад цэргүүддээ хандан амьтад аливаа зүйлийг хүнээс өмнө мэдэрдэг болохыг тайлбарлаад, Акилиаг орхин одох биш байлдан эзлэнэ гэж зарлав. Энэ удаа хүннүгийн арми уран тактиктай дайрахад урьд нь олон удаа дайралтын няцаасан туршлагатай хотын хамгаалалт задарч, хүннүчүүд үерийн ус мэт уулгалан оржээ.
Аттилагийн хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч хэмээн түүхэнд зүй ёсоор үлдсэн мөн алдарт Каталины хөндийн тулалдаанд цор ганц удаа түүнийг ялж байсан ромын алдарт жанжин Аэцийтай Атилла шаардлагатай үед нууц холбоо тоггоож, дэмжиж байсан баримт нь түүнийг үнэхээрийн агуу стратегич холын бодлоготой тагнуулын зүтгэлтэн байсныг харуулдаг. Учир нь Рейньг чанадад нутаглаж байсан франк бургундууд баруун ромд заналхийлж байсан төдийгүй баруун ромд эрх мэдлийн төлөө тэмцэл төвөгтэй байсан үед жанжин Аэций эрх мэдлээ ахиулахдаа хүннү нарын дэмжлэгийг авсан буюу тухайлбал 437 онд Бургундын вант улсыг бут цохисон “ромын” цэрэг нь Аэцийн албанд байсан Литориусаар удирдуулсан хүннү нар байсан гэдэг. Энэ нь Аттила Аэцийг дэмжин ромын их жанжин болгосноор тэндээс буулт хийлгэн төлбөр авахын хамт Рейн мөрнөөс зүүн тийшхи нутгийн талаарх ромчуудын санаархлыг Аэцийгээр дамжуулан чөдөрлөж авсан баримт илтгэнэ. Түүнчлэн нууц холбоо нь Аттила зүүн ромруу довтолж байхад баруун ром төдийлөн туслаагүйн шалтгаан болох юм.
Аттила 453 онд нууцлаг байдалд өөрийн хуримын орон дээр үхсэн юм. Хэдийгээр түүний үхлийн шалтгаан оньсого хэвээр үлдсэн боловч тагнуулын элдэв явуулгад сурамгай Аттила эцсийн мөчид мөн л ромын туршуулын явуулгаар амь үрэгдсэн гэдэг хувилбар хүчтэй яригддаг юм. Тухайлбал түүнтэй гэрлэсэн Ильдико гэдэг бүсгүй Атгилад эртний өштэй байсан бөгөөд хүннүгийн байрлалд сэмхэн нэвтрэн орсон ромын туршуулаар туслуулан түүнийг хорлосон хэмээн өгүүлдэг амой.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
