Монгол овогтны бичгийн их хүн, ачит номун хан, амьтан нийтийн оройн дээд чимэг, язгуур хийгээд хот мандал бүхний эн хэмээгдэх жанжаа хутагт Ролбийдорж нь, 12 дугаар жарны улаагчин тахиа жилийн цагаан сарын шинийн арванд, Дээд монголын Ланзуу дөрвөн аймаг дахь Домод зод мөрний Түшлэгт уулын Цагаан хад хэмээх газар төрсөн гэдэг. Жанжаа хутагтын эцэг нь Гүрданзан, эх нь Бүжид гэдэг жирийн хүмүүс байсан бөгөөд дөрвөн настайдаа жанжаа хутагтын 15 дугаар үеийн хувилгаан хэмээн Тууган Чойжамц бээр манж чин улсын Энх Амгалан хааны дөрөвдүгээр хөвгүүн Найралт төв /1678-1735/ хаанд айлтган, дээд ламын ширээнд залжээ. Ролбийдорж нь ийнхүү өөргөмжлөгдсөний дараа урьдах гэгээн жанжаа Агваанчойндонгийн /1654- 1714/ шавь Ажи цорж хэмээн алдаршсан Лувсанчойжин багшид шавь орж, бичиг үсэг заалган, уншлагын номыг цээжилсэн гэдэг. Долоон насны сүүдэр дээрээ гэгээн Лувсандамбийжалцангаас гэцэлийн санваар хүртэн тойн Золж, Ишдамбийдоми нэр соёрхогджээ. Тэрбээр найман наснаас монгол, манж, төвд, хятад үсэг заалгахын хамт Гачиншийрэвдорж, Агваанчойжамц, Ачи цорж, Лувсанчойжин гурван багшид шүтэж, чойрын ёсны 5 боть болон судар тарнийн ёсон хийгээд дээд төрөлтөн буюу мэдлэгтэн болж, сурах бүтээхийн үндсийг олж чаджээ. Энэ үеэс энэтхэг, төвдийн чимгийн мэргэдийн бүтээл зохиолыг эрхэмлэн судалж, ялангуяа Майдар гэгээний 5 аймаг ном, хутагт Тогмидын газрын боть, Сэнгэсамбуу багшийн тодорхой утгын тайлбар зохиол зэрэгтэй танилцан, мөнх тасархайн хязгаараас ангижран, гүн хоосон чанарын ухааны туйлд хүрч, түүний нөхөр болгон нотлох ёсыг эзэмшин, дуун ухаан, зурхай зэрэг хамаг ухаанд тэгширсэн гэдэг.
Энэ үед Хөх нуурын ноён Данзанчоглон тэргүүтнээр харьяат аймгийг эзлэн авахын үед, Дайчин улсын их цэрэг Хөх нуурын монголчуудыг түрэмгийлснээр, хувилгаан хэмээгдэх Ролбийдорж түүний дагалдан 6 хүний хамт Чод.дэн.тан уулын агуйд нуугдан суух болов. Дайн самууны энэ үед Найралт төв хаан 15 наснаас доош хөвгүүдийг хороож үл болохыг зарлигдан, хувилгаан хутагтыг олж даруй авчрах зар тараасны дараа уул хаданд ийнхүү даяанчлан зайлж явсан жанжаа хутагт Ролбийдоржийг Дайчин улсын жанжин хүлээн авч, нийслэл хотноо хүргүүлсэн гэдэг. Хутагтыг найман насны сүүдэртэйд нь их хотын Занданзуугийн сүмд залж, дээд ламын 9 луугийн суурьтай олбогт суудал, хүнд хайр хишиг соёрхон, шашны эзэн хэмээн эрх олгоод, дээд төрлийн ёсоор хүндлэн суулгажээ. Энэ бол шарын шашныг монгол газарт идэвхтэй дэлгэрүүлэхэд бүх талын дэмжлэг үзүүлэх гэсэн манжийн хаадын бодлого байсан юм. Энэ үед манж чин улсын төрийн бодлогын гол шугам нь хятад орноос болгоомжлон түүний нөлөөнд үл уусах бодлого баримталж байсан билээ. Тиймээс бурхны шашинт дорнын ард түмний хүрээнд багтан орж буйг харгалзан монголыг дэмжин, шар малгайтны титэм баригч, өнө ёсны шашинг дэлгэрүүлэхэд хүчтэй нөлөө үзүүлэх болсон юм. Энэхүү дэмжлэгийг үндэс болгон жанжаа хутагт хааны зарлигийг таалж, “Эдүгээ зарлигийн тааллыг тайлсан шаштир бүрийг монгол хэлэнд орчуулж хэвд бүтээх хэрэгтэй гэсэн зарлиг болсонд шүтэж чухалчлан оров” гэсэн нь буддын шашны их хөлгөн судар Ганжуурыг тайлбарласан болон их ухааны эрхэм бүтээлүүд оржээ.
Энэ бол Данжуур зохиол бөгөөд сонирхолтой нь жанжаа хутагт монголын олон үндэстний хэл үндсэндээ адил боловч хэллэг өөр, өөр басхүү орчуулахад дохио нэрийтгэлийн ёсыг цаазлан тогтоогоогүй учраас хэлмэрч орчуулагчид янз бүрийн утга санаагаар орчуулах хандлага буйг ихэд анхааран, түүнийг нэг мөр цэгцлэхээр чармайсан байдаг. Жанжаа хутагтын нөгөө нэг алдартай зохиол нь “Мэргэд гарахын орон” ба энэхүү зохиол нь нэр томьёоны толь маягаар зохиогдсон боловч угтаа бурхны шашин төвт дорнын соёл иргэншлийн шим шүүсийг нэгтгэн дүгнэх үндсэн дээр энэтхэг, Төвдийн мэргэдийн гол бүтээлийн үзэл санааг хураангуйлсан байдаг. Жанжаа хутагт Ролбийдорж “Мэргэд гарахын орон” хэмээх нэр томьёоны дээж бичгийг зохиохдоо төвд, монгол бичгийн дүрэм, хэлмэрч бандидаа нарын ном орчуулах ёсыг цаазлан тогтоож агсан, өмнөх үеийн мэргэдийн бүтээл зэрэгт суралцан мөрдлөг болгосон нь, үнэндээ бурхантны ёсны ном зохиолыг зөв нягт орчуулах баримт, нөгөө талаар Данжуур төдийгүй цаашдын орчуулгын онолын суурь дэвсгэр болж өгчээ. Жанжаа хутагтын амьдарч агсан үе бол бурхны шашин төвт дорнын соёл иргэншил монгол газарт нэвтрэн, түүний үзэл сургаалыг хүртэн хүлээн авсан төдийгүй тэрхүү сургаал номлолоор ном зохиол туурвисан, тайлбарласан мэргэд төрөн гарч байсан эхэн үе болно. Ялангуяа эрдэмтэн лам нарын анхаарлын төвд дорнын их ухаан хийгээд шашин гүн ухааны цоморлог зохиолуудыг төрөлх хэл дээрээ орчуулах, ариутган шүүх нөр их ажил өрнөж эхэлсэн үе билээ. Тухайн үеийн боловсролтой, шашин номын ёсонд үнэнч шавийн хувьд жанжаа хутагт Ролбийдорж үүний гадна байгаагүй харин түүнд идэвхтэй оролцон бүтээх, туурвих, орчуулах ажлыг эрхлэн гүйцэтгэж :айсан нь түүний бүтээлээс тод харагддаг ажээ. Найралт төв хаан түүний эрдэм чадлыг үзэн ихэд бишрэн, шашныг үндэслэгч, түгээмэл сайн тансаг нигүүлсэнгүйт улсын их багш хэмээх цол, зуун лангийн мөнгөөр шагнаж, алтаар бүрсэн тамга өргөн, төрийн их багшаар өргөмжилжээ. 1734 онд чанжаа хутагт Ролбийдорж төвд оронд хүрч, Ялгуусны эрхт долдугаар далай ламын Гэгээнтэй учран золгож, улмаар цастын их, бага олон хийдэд өргөл айлтгал хийж, чойрын ёсны төв гол номын гайхамшгийг үзүүлсний учир далай ламаас, “Шарын шашныг машид гийгүүлэгч, ачит номун” хан цолоор өргөмжлүүлж, жуух бичиг, алтан тамгаар шагнагдаж :айжээ. Ийнхүү жанжаа хутагтыг төвд газар ийн саатан суух үед буюу ;рванхоёрдугаар жарны 10-р сарын 26-нд найралт төв хаан нас эцэслэж, дөрөвдүгээр хөвгүүн тэнгэрийг тэтгэгч /1711-1799/ хаан ширээнд суусныг сонсож буян үйлдэн, далай ламд тахил өргөн хүндлэхүй ёсыг гүйцээжээ. 1736 он буюу улаан луу жил Бээжин хотноо ирж, тэнгэрийг тэтгэгч хаантай золгон учирснаар түүнийг эцэг хаан байх үеийн өргөмжлөлөөр үргэлжлүүлэн тэтгэжээ. Тэнгэр тэтгэсний наймдугаар он буюу харагчин гахай жилийн /1743/ өвлийн сүүл сарын 29-нд хаан бээр жанжаа хутагтыг алтан луугийн зурагтай шар шүхрээр шагнаж, Дамчи ган цал хэмээх хийд байгуулан, дээд ламын ширээнээ суулгажээ. Энд хутагт бээр номын өглөгийн эзэнд номын рашаанаар тэтгэн, номын хуримаар цагийг өнгөрөөх болжээ. Тэрбээр амьдралын хугацаандаа олон бүтээл туурвисны эрхэм нь “Тогтсон тааллын тийн ялгалал чадагчийн шашны сүмбэр уулын үзэсгэлэнт чимэг”, ” Мэргэд гарахын орон нэрт тогтсон жаяг”, “Долдугаар Далай ламын намтар” зэрэг 7 боть бөгөөд түүний намтрыг ууган хутагт Лувсанчойжинням, номун хан Агваантөвдөнванчиг нар зохион барлан хэвлүүлжээ.
“Тогтсон тааллын тийн ялгалал чадагчийн шашны сүмбэр уулын үзэсгэлэнт чимэг” хэмээх зохиол нь түүний гол бүтээл бөгөөд энэтхэг, төвдөөс уламжлалтай бичлэгийн хэлбэрийг эрхэмлэн таалж, өөрийн зохиол бүтээлээ туурвисан нь монгол дахь гүн ухааны бичлэгийн эхлэлийг тавьжээ. Жанжаа хутагт энэ зохиолдоо буддын ба буддын бус шашин гүн ухааны түүхийг улируулан судалж, шинэлэг санаагаар баяжуулж, гүн ухааны сургуулиудыг ангилан, тэдгээрийн үзэл номлолыг ерөнхий хийгээд тусгай аргын үүднээс боловсруулсан байна. Энэ утгаараа жанжаа хутагт Ролбийдоржийн энэхүү 2 боть зохиол нь 18-р зууны үеийн төвд, монголын философи сэтгэлгээний оргил болсон ба үүгээрээ онолын хувьд ч, аргын хувьд ч, сонгодог дээж бичгийн үндэслэлийг агуулдаг хэмээн судлаачид үнэлжээ. Нөгөө талаар энэхүү зохиол нь монголын сэтгэгчдээс энэтхэг, төвдийн мэргэдийн Думта буюу тогтсон таалал зохиолын утга санааг дэлгэрүүлэн тайлбарлаж, мөн бие даасан зохиол туурвих зэргээр бүтээлчээр хандаж, буддын философийн түүх бичлэгийг өргөтгөж ирсэн нэгэн үзүүлэлт болно. Жанжаа хутагт гүн ухааны үзлийг хэтрүүлэгч төв үзлийн үүднээс нэгтгэн дүгнэлт өгснөөрөө онцлог бөгөөд бодис юмс нь үнэхээрээс бүтсэн хийгээд нэрийтгэл төдий орших тухай, хоосон чанарын үзлийг шалган, үрийн шүтэн барилдлагаанд холбон үзэх тухай асуудлуудыг хураангуйлан үзэж өөрийн тогтсон байр суурийг тодорхойлсон байна. Хэтрүүлэгч төв үзэл гэдэг бол төв үзлийн нэгэн чиглэл бөгөөд төв үзлийг үндэслэгч Нагаржунайн гол ёсыг хожим тууштай баримтлагчид ба бүхнийг хоосон чанарын үүднээс авч үзэн, юмс үзэгдлийг өөрчлөлт хөдлөл дунд нь шүтэлцүүлэн тодорхойлдог байжээ. Монголын сэтгэгчид түүнийг дагаж, төв үзлийг жинхэнэ арга хэмээн үзэж, ном зохиолдоо уламжлан тайлбарласаар иржээ. Дорнын соёл иргэншлийн монгол дахь уламжлалд түүний бүтээл анхдагч байр суурь эзэлдэг бөгөөд гүн ухааны түүх бичлэгтэй холбон үзжээ. Эдгээр нь монголын сэтгэлгээний түүхэнд буддын гүн ухааны түүх бичлэгийг уламжлан гүнзгийрүүлэхэд түүний оруулсан хувь нэмрийг бүрнээ харуулдаг бөгөөд монголын гүн ухааны түүх бичлэгийн онолыг дэлгэрүүлэн сурталчилсан томоохон төлөөлөгч болохыг нь баталдаг ажгуу. Түүнчлэн дорно дахины гүн ухааны цоморлогийг эх монгол хэлнээ орчуулахад нэр томьёог нэг мөр болгон цэгцлэх зорилгоор дээж бичгийг жанжаа хутагт Ролбийдорж эрхлэн гүйцэтгэж, 1748 онд хэвлэн нийтэлсэн байдаг.
Жанжаа хутагт Ролбийдоржийн шашны номын ёсонд болон сурган гэгээрүүлэх үйлсэд их хувь нэмэр оруулсан гэж монголын шашныг баригч ихэс дээдэс таалан соёрхож байжээ. Тухайлбал түүний санаачилгаар Бээжин хотноо Ганданчоглон хэмээх дацан байгуулж, түүнд өвөр 49 хошуу, халхын 7 хошуу тэргүүтнээс 500 залуу ламыг сурган бэлтгэж байжээ. Энэхүү дацан хааны сангаас санхүүждэг байсан ба монголын залуу үеийг шашин номын зэрэгцээ гүн ухаан, дорнын их ухаанаар хүмүүжүүлж байсан нь дорнын соёл монгол орноо нэвтрэхэд чухал ач холбогдлоо өгчээ. Түүний шавь нарын дотроос Жавзандамба, Ишдамбийням, Жамбалдорж номун хан, Эрдэнэбандидлувсанванчигбалбар, Сүмбэ хамба Ишбалжир, цахар гэвш Лувсанчүлтэм, торгууд гэвш Лувсан Яндаг зэрэг олон мэргэд -өрөн гарчээ. Ачит номун хан жанжаа хутагт 13 дугаар жарны улаан морин жилийн дөрөвдүгээр сарын шинийн хоёронд жанч халж, шарилыг чандарлан мөн орноо оршуулжээ.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
