19-р зууны үеийн зарим зохиолчид ардын ерөөлчдийн уламжлалыг хөгжүүлж, аман зохиолын хэв маягаар шүлэг зохиол бичиж, олонд алдаршиж байв. Үүний нэг нэртэй төлөөлөгч бол ерөөлч Гэлэгбалсан юм. Гэлэгбалсан 1846 онд Түшээт хан аймгийн Говь Түшээ вангийн хошууны нутаг буюу одоогийн Дундговь аймгийн Сайхан Овоо сумын Онгийн гол орчимд, хамжлага ард Бавуугийн хүү болж төржээ. Гэлэгбалсан тухайн цагийн эрхшээлээр арваад насандаа хувраг болох замд орж, Онгийн гурван хийдийн нэгэнд шавилан суух болов. Гэвч тэр удалгүй сүм хийдийг орхиж, гэртээ эргэн ирж, аминыхаа арав таван мал маллаж, монгол бичиг заалгаж зэгсэн суралцжээ. Гэлэгбалсан хорин хэдэн насандаа бусдаас тэмээ мал хөлслөн авч, амьжиргаагаа дээшлүүлэх гэж харь нутаг хошуунд аян жин тээж, нүд тайлж юм үзэж явав. Ийнхүү олон нутаг газраар явахдаа монгол, төвд ном судар цуглуулж, уншиж, авьяас мэдлэгээ тэтгэн дээшлүүлж байлаа. Ингэсээр Гэлэгбалсан гучин хэдэн наснаас ерөөл цээжлэн хэлж, улмаар зохиодог болсон байна. Түүний бэлэн цэцэн үг, бэлэг дэмбэрэлтэй сайхан шүлэг ерөөл нь энэ үеэс олны сонирхолыг гойд татаж эхлэв. Ийм учраас Гэлэгбалсан хэрхэн ерөөлч болсон тухай, “Тэнгэрээс хур бороо гуйсан нь”, “Наадмын ерөөл” зэрэг алдарт шүлэг ерөөлөө яаж зохиосон тухай гэх зэрэг сэдвээр говь нутгийн ардууд одоо хүртэл хууч домог болгон ярьсаар байдаг байна.
Гэлэгбалсан нутаг хошуундаа Балсан дэмч гэж гэж алдаршсан байжээ. Тэр яагаад ийм нэр цолтой болсон бэ гэвэл Онгийн голын хийдийн ноён хутагт лам Гэлэгбалсанг сайн ерөөлч болсныг сонсож мэдээд, ерөөл хэл үүлж, түүний бэлэн зэлэн үг, авьяас билгийг биширч, сүм хийддээ эргэн суухыг хүссэн байна. Ингээд Гэлэгбалсангийн монгол бичгийн мэдлэг, бичиг зохиолын эх найруулан зохиох чадварыг нь ашиглах зорилгоор түүнийг Барь ламын хийдийн дэмчийн тушаалд дэвшүүлж, ажиллуулсан ажээ. Дэмч гэдэг нь сүм хийдийн хурал дуганын ажлыг харгалзан зохицуулах үүрэгтэй бага тушаалын нэр юм. Ингээд ерөөлч Гэлэгбалсанг нутаг хошууныхан нь Балсан дэмч гэж дууддаг болсон байна. Түүний ерөөлийн сэдэв голцуу ард түмний зан үйл, ахуй амьдралын тусгасан байна. Бидний үед уламжлан ирсэн “Наадмын ерөөл”-ийн эхэд эрийн гурван наадмын нэг шандас сайт хурдан хүлгийн шинж төрхийг чухам малчин хүний наадамч хүний нүдээр харж, Хүдэр хашир морьд нь тогтон ядан тэмүүлээд Хүүхэд багачуудын дуу нь уянгалан хангинаад Хүлэг морины шинж нь илрэн танигдсан Хүн бүхний сэтгэл нь байж ядан эмхнээд Хүрээлсэн бүхнээрээ үймж шуугин давхилцаад Гаргаж зүглүүлсэн морьд нь тоосондоо төөрөлдөж Гарамгай хөөрхөн морьд нь хадууран гарч орж Галигуулан татаж тогтнуулан бүртгэж Газрын уужим тоо дансаан аваад гэх мэтээр уралдааны газар байгаа хурдан хүлгүүдийн байдлыг яруу сайхан зураглан хэлжээ.
Үүнээс гадна зохиогч лам ноёдын захиа даалгавраар “Сүм дуганын ерөөл” гэх мэт шашны үзэл номлолыг хөхүүлэн сайшаасан утга чанартай шүлэг ерөөл мэр сэр зохиож байв. Ер нь Гэлэгбалсан лам хувраг болж, сүм хийдэд нилээд олон жилээр шавилан сууж байсны дээр сайн дураар орон хийдийг орхин явж, эгэл хар хүний амьдралаар мал маллах, аян жин тээх зэргээр амь тэжээж явсны хувьд хар шарын амьдралын аль алиных нь талаар чамгүй их мэдлэг туршлагатай болсон нь түүний шүлэг ерөөлөөс тодорхой харагдцаг аж. Жишээлбэл, олонд ихэд алдаршсан “Тэнгэрээс бороо хур гуйж тавьсан” шүлэглэлдээ, Тэртээ галавын урд түүнчлэн ирсэн бурханд Тэнцэшгүй шашин номыг тэмдэгийн төдийхөн боловч Тэсвэрлэн орхиж гансралгүй тэтгэн харуулдаж сахиухуйд Тэр цагт ам авсан тэнгэр эсрэг хурмаст минь гэж эхэлсэн байна. Үүнд буддын шашны сургаал ёсоор сайн цагийн тэгүнчлэн ирсэн бурханд гэдэг ойлголтыг ерөөлийнхөө эхэнд дурьдан, ган гачаал болсон зовлон гамшигийг түүнд сонордуулан айлтгаж, бурхан номд даатган өгүүлжээ. Уг ерөөлд энэ мэт шашны сүсэг бишрэлийн ойлголт байвч, Үүр цайхаас эхэлж үеэ шархиртал тэнээд Үдээс хойшийн хирд чинь өгүүлэх дуун ч үгүй болон Үдшийн хэвтшинд амрах эсэхийн төдийхөн гэх мэтээр маш хүнд зовлон бэрхшээлтэй аж төрж буй говь нутгийн малчин ардын ахуй байдлыг өгүүлээд эцэст нь байгаль дэлхийг тэтгэн сэргээгч бороо хур оруулахыг хүсэн соёрхож,
Удирдан өршөөгч тэнгэр дэлхий минь уулгамчлан хямралгүй Уригнан хилэгнэлгүй улмаар баясан таалж Усны үргэлжлэлийн бороог чинь урсаж мэлтэлзтэл оруулан Урьхан гол шиг ногоог чинь ургахын эцсийг гүйцэтгэж Ухаан нь баларсан манийгаа уучлан хүлээж өршөө хэмээн үгийн ид шидээр байгалийн сүр хүчнийг тайтгаруулах хандлагатай гарсан эртний магтаал шүлгийг бүтээлчээр ашиглан, билэгдэн ерөөсөн байна.
Гэлэгбалсангийн шүлэг ерөөл, ардын аман яруу найргийн тансаг сайхан хөрсөн дээр бичгийн зохиолын уламжлалтай хослон гарч холбоцын хувьд ардын ерөөл магтаалын шүлэг шиг хэдэн мөрөөр ч хамаагүй чөлөөтэйгээр авиа ижилсүүлэн, аялгуулан унших, дуудахад маш зохилдонгуй айзам хэмнэл тэгш зохиогдсон байна. Тэрбээр холбон шүлэглэх авьяас билигтэй, аман бичгийн зохиол их уншиж судласан учраас үгийн нөөц баялаг сайтай шүлэгч байв. Гэлэгбалсангийн шашин номын ба иргэний боловсрол тухайн үеийн нийгмийн доройтол, 19-р зууны хоёрдугаар хагасын үеийн үндэсний эрх чөлөөний тэмцэл хөдөлгөөн зэрэг нь түүний уран бүтээлд нөлөө үзүүлсэн байна. Тухайн үед олон түмэнд нэр нөлөөтэй ерөөлч цөөнгүй байсан ч Гэлэгбалсан шиг цэцэн цэлмэг, бэлэгтэй сайхан үгээр олон түмнийг баясгаж явахсан гэж түүнийг дагалдан дуурайх хүмүүс олон байжээ. Гэлэгбалсан ч сурч, мэдсэнээ бусдад зааж өгдөг тухайн үедээ бичиг соёлд ихээхэн боловсорсон хүн байжээ.
Гэлэгбалсангийн хэлдэг ерөөлийг сурах гэж нутгийн Шош Адьяа Шийдгай, Содномбалжир, Овооны Лувсандорж зэргийн хүмүүс очиход нь, “Та нар юуны өмнө монгол бичиг сур. Тэгээд төвд бичиг сур хоёуланг нь сурвал нэн сайн Элдэв зүйлийн үлгэр, түүхийг уншиж сурах хэрэгтэй. Түүнээс бусдад ярьж сур. Бусдын ярихыг сайнаар ойлгож чаддаг болох хэрэгтэй. Би анх ерөөл сурахдаа хүнээр заалгасан зүйлгүй. Өөрийн идэвх оролдлого, сонирхлын хүчээр ном зохиол үлгэр туужийг үргэлжлүүлэн унших буюу сонсож цээжлэж байсан ба аливаа юмыг нүдээр сайн ажиглаж түүнийг бичиж хэлж чадах төлөвтэй болсноос ерөөл хэлдэг боллоо” хэмээн өгүүлж байжээ. Үүнээс үзэхэд Гэлэгбалсан өөрөө сайн ерөөлч болохын тулд ихээхэн хүчин зүтгэл гаргаж байсны дээр бусдыг хойноосоо дагалдуулж, авьяас билэгтэй хүмуүсийг шүлэгч ерөөлч болгоход анхаарал тавьж байжээ. Ийнхүү Гэлэгбалсан ардын аман зохиол бичгийн зохиолын уламжлалаас бүтээлчээр суралцаж, ерөөлийн төрөл зүйлийн хэлбэр, агуулга уран сайхын хувьд өөрийн гэсэн өвөрмөц дуу хоолойгоор баяжуулсан байна.
19-р зууны сүүл 20-р зууны эхэн үеэр Гэлэгбалсангийн зохиосон ерөөлийг бичээч нар эмхэтгэн хуулж, нэгээс нөгөөд дамжуулж байжээ. Жишээ нь, Гэлэгбалсангийн ерөөлийн эмхэтгэл дэвтэр түүний дүү Ламжавт байсан байна. Мөн зарим шүлэг ерөөл нь монгол хэлээр, төвд үсгээр үгчлэн бичсэн нь бидний үед уламжлагдан иржээ. Төдхөн Гэлэгбалсангийн зохиосон Тэнгэрээс хур бороо гуйсан ерөөл, Наадмын ерөөл, Гүүний саамын ерөөл уулзахын ерөөл зэрэг олон шүлэг ерөөл нь ам ба бичгээр дамжин түүний нэрийг нийтэд алдаршуулжээ. Гэлэгбалсанг зөвхөн нутаг хошууныхан нь мэдцэг байсан төдийгүй зэргэлдээх Сайн ноён хан аймаг, Богдын хүрээнээс түүнийг урьж, ерөөл бэлэгтэй үг хэлүүлж байснаар барахгүй, түүний амьдралын гачигдалтай байдлаар далимдуулан хошуу нутагтаа шингээхийг санаархаж байв. Ийнхүү Гэлэгбалсангийн нэр цуу олонд алдаршиж ирсэн нь түүний амьдралын гачаал өр ширийг нь цайруулж, өөртөө авах гэж бусад хошууны ноёд ч булаацалдах болсон байна. Гэвч Гэлэгбалсан төрөлх нутаг хошуугаа орхин явсангүй насан өвгөртөл уул нутаг орондоо суусаар 1923 онд нас нөгцсөн байна.
