Нарангарвуу үүрээр түр зуурхан дугхийгээд сэрлээ. Хамаг биений нь хар хөлс асгарчээ. Гавар юмуу зандний үнэр шингэсэн торгон хөнжлийн захыг доош нь болгож мээмээ ил гаргаад хэдэнтээ гүн амьсгаа авахад дотор нь бяцхан онгойж, хамаг биеийг нь доргиож байсан зүрхний нь цохилт анирлан намжив. Гадаа тэнгэр бүрхэг бололтой үүрийн туяа асрийг нэвт гэрэлтүүлсэнгүй. Өдийд уг нь гэрэлтүүлж байдаг сан. Бүрхэг байгаа бол аль хэдийний мартагдсан бороо орно. Бороо орвол…
Асрийн гадуур харуулын тангад мягуу мэт зөөлнөөр гишиглэн шуухитнаж, морьд ногоо шир шир хазлан тооройн навч үүрийн зөөлөн салхинаа сэрчихнэх сонсогдоно. Нарангарвуу өндийн мөнгөн дэвэртэй уснаас хэд залгилахад булгийн хүйтэн ус амийг нь дэвтээн сэрүүцүүлэв. Бүх юм зүүд шиг. Энэ орчлонгоос хальж төрсөн. Энэ орчлонгоос хальж төрөл арилжин өөр цагт өөр оронд хүний биеийг олж төрсөн бол зүүд шиг ийм явдал тохиолдож болохсон. Гэтэл хорвоо дээр хүн хориодхон насандаа өөрийнхөө газар нутаг дээр харийн дээрэмчний гарт орсон нь санаанд багташгүй.
Дотрыг нь дэвтээн сэрүүцүүлсэн энэ хүйтэн цэнгэг уснаас хамаг явдал үүссэн. Лусын хорлол, хурмастын хилэн аль бүх юм нэгдэж байж иймд хүргэсэн биз гэж бодно. Говь нутагт нь булаг шанд байтугай худаг ширгээсэн их ган болов. Холын энэ баян бүрдэнд ирсэн өдөр нүдэн дээр зураастай юм шиг илхэн. Үзүүр хязгааргүй арын их говийг яаж зовж тууллаа. Эцгийн үгэнд орж даган нүүсэн айлууд ган гачаалд ядарч туйлдсан малынхаа талыг арын говийн элсэн манханд цувуулан хаясаар хэд хоног зүтгэсний эцэст энэ Баян бүрдийн бараа харсансан. Гангийн гал наранд ангаж ядарсан хүмүүс ёстой л авралын орны бараа харсан мэт ямар их баярлаж байлаа. Салхи ч үгүй, зэрэглээ ч үгүй ухаа ягөөн униар татсан тэнгэр газрын савсалганд хөйлаас тоорой баглайлдан ногоорч харагдах нь гандирсан үзэгдэл үү гэмээр байсан. Нүүдэлчид шууд малаа тууж давхин хүрцгээе гэсэн боловч Нарангарвуугийн эцэг “Баян бүрд хүртэл хагас өдөрчийн газар бөйна. Сүүлчийн хэдэн хавчиг усаа хүн малдаа хувааж өгөөд хөдөлье. Тэгэхгүй бол мал маань усны үнэрээр гүйж бахардан унах юмуу, гэнэт их уугаад цөм тээрч үхнэ”гэж хориглон болиулсан. Нүүдэлчдийн дундаас хамгийн чадалтай сайн морьтой хоёр хүнийг буух газар сонгуулахаар түрүүлэн явуулахад Нарангарвуугийн сэтгэлт залуу явах болж “ган хясаал хоёрыг зэрэг тайлан Баян бүрдэнд гэрийнхээ шав тавина даа”гээд давхин одсон сон. Үхэл рүүгээ тийм баяртай давхин явлаа гэдгийг хэн мэдэх билээ.Тэр өдөр наран жаргахын өмнөхөн нүүдлийн цуваа баян бүрдэд ойртон ирэхэд Нарангарвуугийн эцгийн хэлсэн ёсоор хонь, мал усны үнэр авч шуугин шаагин гүйлдэв. Усан дээр түрүүлэн очсон хоёр хүлээж буй гэж итгэх тул хүмүүс сандарч мэгдсэнгүй. Жаргах нарны туяанд алтан шаргал титэм өмссөн зуун зуун наст тоорой моддын дундуур явж ганц хүслэн болсон Баян бүрдний усан дээр ирсэн чинь түрүүлж ирсэн хоёр зүүд зэрэглээ гэмээр нов ногоон зүлгэн дээр цус урсган хэвтэж байв. Нүүдлийнхэн ямар нэг аймшигт гай гамшгийн урхинд орсноо мэдэж , яах учраа олохгүй гаслалдан байтал морин төвөргөөн сонсогдож буу сэлэм агссан хориод морьтон уухай хашгиран дайрч ирэв. Хөгшид хүүхдээ араг шээзгийд суулган тээж тэгнэж гэр бараагаа ачсан тэмээн хөсөг, гундаж шарласан унаа морьтой хоёр цахиур буунаас өөр зэвсэггүй цөөн хэдэн эрчүүл сөрж ,эсэргүүцэх арга даанчиг байсангүй. Дайрч ирсэн хориод морьтон халуун зун нэхий дээл сугалдаргалсан урт үстэй тангадууд,шувууны өд хатгасан цагаан улаан цалам ороож хоргой хоргой торгон нөмрөг хийсгэсэн хууз сахалтай хүрэл өнгөт царайтай догшин эрс байв. Нарангарвуу нэгэнт амь тасарсан сэтгэлт залуугийн толгойг тэврэн уйлан хайлан байхад зэр зэвсэг өмссөн зүүснээрээ дээрэмчдийн дундаас гоц ялгарсан нэгэн эр, ер бусын гоолиг цагаан морио агсамнуулан хажууд нь ирж тасын нүд шиг эргэлдсэн хурц нүдээр цоо ширтсэн тэр мөчөөс л энэ хорвоод үзэсгэлэнт эм болж төрсний гай ирсэн. Нарангарвуу тэр хүний нүдэнд оногдоогүйсэн бол хонь малыг нь булааж замд уух хэдэн хавчиг ус өгөөд буцааж явуулах ч байсан байж магадгүй сэн. Гэтэл цагаан морьт хэдэн үг хэлэнгүүт дээрэмчид нүүдэлчдийг хүрээлж аваад алуурчин төрхийн нэг муухай тангад “Тэнгэр уулын эзэн, Ландармын хувилгаан эртний өс хонзон, өр төлөөсийг санаж монголчууд та нарыг хөгшид хүүхэдгүй хүйс тэмтрэн хонь малыг чинь булааж авна, гэж байна гэв. Нүүдэлчид дэмий л зүрх чичрэн мэгшилдэхээс өөр үг хэлэх сүүхээтэй хүн байсангүй. Нарангарвуу тэр үгийг сонсоод цагаан морьтны өмнө өвдөг сөхрөн “Та ямар ч хувилгаан байлаа гэсэн хүнтэй адил хүн байна. Ган гачаалаас зугтаж,энэ хол зэрлэг зэлүүд баян бүрдийг хэн ч харамлахгүй хэмээн итгэж ирсэн. Энэ ертөнц дээр амьд яваа маань гэм биш юм бол өөр ямар ч гэм буруу байхгүй хөөрхий ядуу малчин биднийг өршөөж хайрла гэж гуйсан билээ. Тэгж гуйгаагүй бол яах байсан бол? Хүйс тэмтэрнэ гэж зүгээр сүрдүүлээд явуулах ч байсан юм уу, тийнхүү гуйж мөргөж явж нүдэнд нь өртөөгүй бол усны золиосонд явна гэж санаанд нь орох ч байсөн уу, үгүй юу бүү мэд. Цагаан морьт хэдэн үг хэлж нөгөө муухай тангад хэлмэрчлэн “Тэнгэр уулын эзэн энэ эмийн гуйлтыг сонсоод энэрэн соёрхож байна.Хонь малаа орхиод ганц хавчиг ус аваад элсэн дотор очиж буу. Буугаад тэмээгээ авчирч өг гэж зарлиг буулгаж байна” гэв. Нүүдэлчид тэр ёсоор болохоос өөр арга зам байсангүй. Малаа хаяад явъя гэхэд арын их говьд явган нүцгэн цөм ангаж цангаж үхнэ.
Маргааш өглөө нь тангадууд хөтөлгөө морьтой давхилдан ирж нүүдэлчдийг цуглуулан хэлмэрч тангад “Тэнэмэл монголчууд та нарыг Тэнгэр уулын эзэн их өршөөж байнагээд Нарангарвууг зааж Энэ үзэсгэлэнт эмийн өршөөл гуйхыг үзээд сэтгэл нь зөөлөрч хэцүү бэрх аян замд хань болгон авахаар зарлиг буулгалаа. Ган тайлагдах өдрийг хүртэл өдөрт нэг ус авч малаа өнжөөд нэг усалж бай! Говьд бороо орж ган тайлагдсан өдөр та нар малаа туугаад нүүж зайлах ёстой! Сайхан эмийг чинь хань болгож авсан болохоороо өнчин ишиг гарздуулахгүй гэж байна. Энэ зарлигийг зөрчвөл хонь мал энэ хүүхнийг чинь хүчээр булааж аваад чандрууг чинь хийсгэнэ!гэв. Нарангарвуугийн эх эцэг хоёр энэ үгийг сонсоод “Газар дээр ганц охинтойсон билээ бид яаж түүнээсээ салах вэ. Хүүхэд хөгшдийн хөл тээх унаа, ганц хавчиг ус өгөөд мал хөрөнгийг маань бүгдийг нь ав. Ганц охиноос минь бүү хагацуул” гэж уйлан хайлан гуйв. Гэтэл тангадууд илд сэлмээ далайн давшилж “Тэнгэр уулын эзний зарлиг!Тэнгэрийн зарлиг!” гэж хашгиралдан ирэхэд Нарангарвуу урагш гарч “Аав ээж,ах дүүс минь миний үгийг сонсогтун!” гэв. Тангадууд илд сэлмээ буулгаж нүүдэлчид амьсгаа дарж газар ширтэн зогсоцгоов. Амьжирлагаасаа салчихгүй ган гачаалаас гарах нь гэж итгэж явсан хөөрхий аав ээж, аймаг садан хүүхэд хөгшдийн амийг өөрийн амь биеэр аврах ганц хувь тавилан ноогдов гэж Нарангарвуу тэрүүхэн агшинд шийдсэн байжээ.
“Аав ээж ахан дүүс минь ээ! Үхэх төрөхийн хооронд хагацал зовлон салдаггүй хорвоод бид төрсөн биш үү? Олон хүний амийг аврах ганц хавчиг усны үнэтэй бол Нарангарвуу чинь энэ хорвоод дэмий төрөөгүй юм байж. Миний хойноос элэг зүрхээ эмтэртэл гашуудаж суулгүй амжирлагаа бодож ган тайлагдсан цагт эсэн мэнд эх нутагтаа буцаарай. Хүний ганц үр би эх эцгээ өнчрүүлэх албатай боллоо .Элгэн садан та нар минь энэ айлын гал голомт үр үндсийг таслахгүйг хичээн бодож миний оронд нэг охиноо үрчлүүлж эцэг эх хоёрыг минь элэг бүтэн болгоорой гэж захиад тангадуудын хөтөлгөө моринд мордож явахад хөгшид хүүхэдгүй уйлан хайлан хоцорсон сон.
…Нарангарвуу өглөө үүрээр сэрэх болгондоо тэнгэр цэлмэг бүрхэг алин болохыг зүрх түгшин хүлээсээр өдий хүрчээ. Өглөө бүр үүрийн туяа торгон асрыг нэвт гэрэлтүүлэн байхад дээрэмчдийг захиран дагуулсан нөгөө догшин эрийн гарт охин биеэ тушаах өдөр хойшлов гэж түр зуурхан сэтгэл амсхийх боловч ертөнцийн нэг өдөр тэнгэр бүрхэж бороо ордог нь жам хойно тэр өдөр хэзээ ирэх бол гэж шаналсаар. Энэ өглөө тэнгэр бүрхжээ. Анх тангадууд Нарангарвууг асар майхан барьсан хүрээ буудалдаа авчран, суварган оройтой цацаг манжилга болсон нэг гоё асарт оруулахад хоргой нөмрөг нөмрөн улаан эрээн хивс дээр хажуулдан нөгөө догшин эр хачин аялгуутай монгол хэлээр “Би Тэнгэр уулын ар өврийг донсолгосон Хар салхи нэрт Беркехан гэгч байна. Жагар, Зунгар, Тангад, Тэлэнгэд олон газрын эмсийг би үзсэн. Түр зуурын шуурганд удаан салхи хэрэггүй, Беркеханд удаан хань хэрэггүй. Би чамайг хараад гэв гэнэт өөрөөр бодов. Миний сэтгэлийн бүрхэгт цахилгаан цахих шиг болов. Монголд ийм сайхан эмс байдаг гэж бодсонгүй. Би чамайг хүчээр авлаа. Би хэнээс ч юуг ч гуйж яваагүй. Харин чамаас гуйя. Үзэсгэлэн сайхны чинь шан болгож гуйя.Ч и миний хань бол. Говьд ган тайлагдсан цагт бид урд их говийг туулж Тэнгэр уулыг даваад би бурхны орон Доржлинд очиж амьдарна. Бүргэдийн жигүүр ч цуцах өдөр ирдэг. Ертөнцөд ховорхон төрдөг сайхан эм чи тамын говьд нүүдлийн тэмээ хөтөлж насаа өнгөрөөгөөд яана. Бурхны оронд очиж тэнгэрийн дагина шиг амьдар! Чи надтай хувь тавилангаар учирч юм бодогдуулсан ч байж магадгүй. Чи түргэн шийд! Өлсгөлөн бүргэд чамайг харж байна. За гэсэн үг дуулж байж би хань болох хүнээ олж авъя” гэсэнд Нарангарвуу бүх учрыг ойлгож бодох чөлөө гуйсан билээ. Бодоод “говьд ган тайлагдсан өдөр би таны хань болъя гэсэн”…
Бурхан минь! Өнөөдөр тэнгэр бүрхжээ. Бороо орвол ган тайлагдана. Ган тайлагдвал …Нарангарвуу яах тухай нэгэнт шийдсэн боловч говьд ган тайлагдах өдөр түүний амьдралын сүүлчийн өдөр болно гэхэд итгэхүйеэ бэрх. Ид шид гэдэг зөвхөн үлгэрт л байдаг. Энэ хүртэл хичнээн арга мэх бодсон ч гарах газар олдох учир даан ч байсангүй. Тэгээд цөхрөв. Олон хүний амь аврахсан гэдэг л сэтгэлд нь бадмалсан зулын төдийхөн гэрэл тусгана. Бусад нь цөм харанхуй.
…Беркехан хэлсэн үгэндээ эзэн болжээ. Тусд нь асар бариулж үнэт эрдэнэс, хоргой торгоор тал засав. Ийм баян тансгийг Нарангарвуу хүн болсоор үзэх байтугай зүүдэлсэн ч үгүй. Гэвч энэ бүхнээс харь хол газрын хүний цус үнэртэх шиг санагджээ. Беркехан нэг удаа орж ирээд үнэхээр өлсгөлөн бүргэдийн нүдээр ширтэвч хатуу зоригтой эрийн ёсоор биеэ барьж буй нь илэрхий, шүд зуун нүдээ аньж байгаад “Энэ тэнгэр намайг хясаж байна. Гэвч би хэлсэн үгэндээ хүрч гурван жил бороо орохгүй юм гэхэд гурван жил хүлээнэ”г эсэн. Тэр байн байн хараад байвал тэсэхгүй гэсэн шиг өнөөдрийг хүртэл хэдхэн удаа л орж иржээ. Тооройн ойгоор зугаацахад нь холоос харуулдан зогсоно. Гурав хоногийн өмнө орж ирэхдээ “Одоо удахгүй бороо орж ган тайлагдана. Би зөнгөөрөө мэдлээ” гээд гарсан билээ.
Тэр ёсоор болов. Нарангарвуу зүүдэнд байгаа юм шиг удаан хөдлөлгүй хэвтлээ .Харуулын тангад аман дотроо ямар нэг мөргөл юм уу дуу үглэн гиншиж урагш хойш холхино. Нарангарвуу зүрхнийхээ цохилохыг чагнаархан хэвтэж байтал асар дээр борооны ганц хоёр дусал унах шиг чимээ гарав. Амьсгаа даран чагналаа. Гэтэл таг. Тооройн навч сэрчигнэх,морьд өвс зулгаах бас алсын ямар нэг тодорхойгүй чимээ сонсогдоно. Юу билээ хэмээн сэрэмжилтэл алсын чимээ ч биш ямар нэг амьтан толгой дээр нь амьсгаадан тонгойж байх шиг. Хамаг бие нь зарсхийв. Беркехан ид шидээр мэдэгдэлгүй орж ирсэн ч юм билүү!
Беркехан шиг хүйтэн догшин нүдтэй хүнийг Нарангарвуу энэ яваа насандаа үзээгүй. Тэр хүн бороо орохыг хүлээж толгой дээрээс нь өлсгөлөн бүргэдийн нүдээр ширтэн суух шиг. Үгүй, энэ чинь юу болж байнаа? Зүүдэлж байна уу, аль солиорч байна уу? Нарангарвуу нүд нээхээс эмээж, чичирхийлэн хэвттэл алсын алсад газар доор юм шиг тэнгэр нүргэлэн дуугарч унтах зүүдлэх хоёрын хоорондох байдлаас сая салгажээ. ”Тэнгэр дуугарч байна! Тэнгэр дуугарч байна! Намайг дуудаж байна!” гэж Нарангарвуу өндийж үсээ яаран сүлжээд дээлээ нөмрөн гарах гэтэл асрын үүдийг сэвхийтэл сөхөн Беркехан өрөөсөн чихнийхээ алтан ээмэг,чалманы магнайд хадсан доржпалам шигтгээг гялалзуулсаар орж ирэв. ”Беркехан би хэлсэн үхэндээ эзэн болсон шиг Нарангарвуу чи одоо хэлсэн үгэндээ эзэн бол! Аллах тэнгэр хур бороо хайрлаж говийн ган ч тайлагдах, миний ган ч тайлагдах өдөр ирлээ” гээд чинжаал хутга зүүсэн бүсээ тайлан асрын булан руу шидэв.
Нэгэнт шийдсэн үгээ хэлэхээс өөр зам Нарангарвууд байсангүй. Тэгээд ийн өгүүлэв. ”Би зориг муутай бүсгүй хүн боловч хэлсэн үгэндээ эзэн болноо. Ганц танд биш эх нутагтаа амласан ам бий. Хоёулангий нь нэг зэрэг биелүүлэх арга даан ч үгүй. Би нутгаасаа үүрд явах боллоо биш үү? Бороо оронгуут манайхан нүүх албатай. Миний сэтгэл дотроо амласан ам гэвэл энэ хойд хадан дээр гарч аав, ээж,а х дүү нарынхаа нүүн далд орон ортол харж салах ёс гүйцэтгэе гэсэн юм.
Говь хичнээн бэрх гэлээ ч төрж өссөн нутаг минь билээ. Хол явахын өмнө нутаг усандаа үгээ шивнэж хэлдэг манай монголын ёс. Тэнгэрт төрөөгүй газарт төрсөн би тэр ёсыг зөрчиж болохгүй. Таны хэлсэн бурхны орон Доржлинд ч байг, хаа ч байг би, аав, ээж, амраг садан эх нутагтайгаа үрийн ёсоор салсан гэж бодож явъя. Миний эцсийн гуйлт энэ байна. Үүнийг биелүүлсэн хойно та миний биеийг яаж эдлэхээ өөрөө мэдээрэй”.
…Халуун бороо орж байв. Нарангарвуу өндөр хадан дээр алсыг ширтэн зогсоно. Харгана бударгана байтугай хад асга хүртэл хатаж ангасан говь ундаалан амьдрал ирж байлаа. Гэвч бас амьдрал явж байв. Нарангарвуугийн тэрлэг нэвт норж биед нь наалдан гоолиг сайхан зургийг тодруулсныг Беркехан тэсэж ядан харж дагалдагч гурван тангад хулгай нүдээр хялмалзана. Нүүдэл бороон дунд бүртэлзэн хөдөллөө. Нартайд сан бол хараа далд ортол нь хагас өдөр зогсох сон биз. Гэвч энэ бороо бүхнийг түргэтгэлээ.
“Аав,ээж ,амраг садан минь ээ! Нарангарвуу чинь энэхэн насны амьдралыг үргэлжид наран гарахын чинээ бодож явжээ. Гэтэл санаандгүй харь хүйтэн элэгтний гарт булаагдаж хав харанхуй болдог юм байж. Нарангарвуу чинь наргүй яаж амьдрах билээ дээ. Амраг садан айл аймаг минь! Би та нарынхаа амийг өөрийн амиар аварлаа. Нарангарвуугаа санаж дурсаж яваарай! Үр хүүхэд чинь үлгэр домогт ярьж явбал амьд явснаас ялгаа нь үгүй биш үү. Говь минь! Говь минь! Эрхэлж хөрвөөж өссөн эх сайхан нутаг минь! Ган халуунаас чинь зугтааж явж гай зовлонд уналаа гэж гансран гомдох юун билээ. Үхэвч төрөвч үйл заяагаар холбоотой нутгаасаа салж хаашаа явах билээ би. Хүчээр булаагдан очих харь газар бурхны орон боловч тамын орноос ялгаа нь юу билээ.
Нарангарвуу чинь амиа нутагтаа орхилоо! Тэнгэртээ нисэж газартаа унасан шувуухай л гэлээ! гэж дотроо шивнээд чононд ээрэгдсэн согоо мэт хэд харайгаад хаднаас халин оджээ.
