ГИШҮҮН УЛСУУД
Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага нь Хятад, Орос, Казахстан, Тажикистан, Киргизстан, Узбекистан улсын төрийн тэргүүнүүд 2001 онд байгуулсан бүс нутгийн олон улсын байгууллага юм.
ШХАБ-т 2017 оны зургадугаар сард тус байгууллагад Энэтхэг, Пакистан улсууд гишүүнээр элсжээ.
• Хятад
• Орос
• Казахстан
• Таджикистан
• Киргизстан
• Узбекистан
• Энэтхэг
• Пакистан
ШХАБ-т багтдаг улсуудын нийт талбай Евразийн нийт газар нутгийн 80 хувийг эзэлдэг бөгөөд дэлхийн хүн амын тал нь буюу 3.4 тэрбум хүн ам багтдаг.
2017 оны байдлаар ШХАБ-ын найман бүрэн эрхт гишүүн орон дэлхийн хүн амын тал, дэлхийн ДНБ-ий дөрөвний нэгийг бүрдүүлж байна. Учир нь дээр дурьдсанчлан дэлхийн хамгийн олон хүн амтай Энэтхэг, Хятад улсуудыг эгнээндээ нэгтгэсэн юм.
1996-1997 онд Орос, Хятад, Казахстан, Тажикистан, Киргизстан буюу “Шанхайн тав” цэргийн итгэлцлийг бэхжүүлж, хилийн бүс дэх цэргийн хүчийг харилцан багасгах тухай хэлэлцээр тус байгууллагын үндэс болжээ. Ингээд 2001 онд Узбекистан нэмэгдсэнээр Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллага болсон байна.
ШХАБ-т багтдаг улсуудын нийт талбай 34 сая кв. км буюу Евразийн нийт газар нутгийн 80 хувийг эзэлдэг.
ҮЙЛ АЖИЛЛАГААНЫ ЗОРИЛГО
Зорилго: Алан хядах ажиллагаа, салан тусгаарлалт, хэт даврах үзэл, мансууруулах бодисны тээвэрлэлттэй тэмцэж, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, эрчим хүчний түншлэл, шинжлэх ухааны болон соёлын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх явдал юм.
Тус байгууллага хүчирхэг эдийн засагтай Хятадыг оролцуулаад хүчирхэг эдийн засгийн нөөцтэй.
ШХАБ НАТО шиг цэргийн байгууллага биш эсвэл ARF /АСЕАН-ы бүс нутгийн чуулга уулзалт/ шиг аюулгүй байдлыг хангах нээлттэй зөвлөгөөн явуулдаг байгууллага биш аж.
Гол зорилго нь гишүүн улсуудыг нэгтгэдэг өргөн уудам нутагт алан хядах ажиллагаа, салан тусгаарлалт, хэт даврах үзэл, мансууруулах бодисны тээвэрлэлттэй тэмцэж, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, эрчим хүчний түншлэл, шинжлэх ухааны болон соёлын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх явдал юм.
1996 оноос хойш эдгээр улсууд жил дараалан өөрсдийн хотод чуулга уулзалт зохион байгуулж ирсэн бөгөөд 2000 онд Тажикистаны Душанбе хотод болсон уулзалтын үеэр Шанхайн таван орон “хүмүүнлэгийн ажил, хүний эрхийг хамгаалах нэрийдлээр бусад орны дотоод асуудалд хөндлөнгөөс оролцохыг эсэргүүцэх, бүлгэмийн гишүүн орны үндэсний тусгаар тогтнол, хараат бус байдал, газар нутгийн бүрэн эрхт байдал, нийгмийн тогтвортой байдлыг хамгаалах хүчин чармайлтыг дэмжих”-ээр тохирсон.
2001 онд бүлгэмийн уулзалт Шанхай хотод дахин зохион байгуулагдах үеэр дээрх таван орон “Шанхайн тав” гэх механизмаа Узбекистан улсаар тэлж, “Шанхайн зургаа” болсон. Ийнхүү 2001 оны 6 дугаар сарын 15-ны өдөр зургаан улсын төрийн тэргүүн нар ШХАБ-ын тунхаглалд гарын үсэг зурахын сацуу “Шанхайн тав” механизмын хувь нэмрийг өндрөөр үнэлж, илүү өндөр түвшинд хамтран ажиллах зорилгыг тавьсан.
Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев “Энэ яриа хэлэлцээний ширээнд сууж буй улсуудын удирдагчид хүн төрөлхтний талыг төлөөлж байна” гэсэн байна.
2002 оны зургаадугаар сард ШХАБ-ын гишүүн орны удирдагчид ОХУ-ын Санкт-Петербург хотод уулзан тус байгууллагын зорилго, зарчим, бүтэц, үйл ажиллагааны хэлбэрийг дэлгэрэнгүй заасан ШХАБ-ын дүрмийг олон улсын хууль, дүрмийн хүрээнд баталжээ.
2005 оны долоодугаар сард Казахстаны Астана хотод болсон уулзалтад БНЭУ, Иран, Монгол, Пакистан Улсын төлөөлөгчид анх удаа хүрэлцэн иржээ.
Зохион байгуулагч орны Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев “Энэ яриа хэлэлцээний ширээнд сууж буй улсуудын удирдагчид хүн төрөлхтний талыг төлөөлж байна” гэсэн байна.
2007 он гэхэд ШХАБ 20 гаруй том хэмжээний төслийг тээвэр, эрчим хүч, харилцаа холбооны салбарт санаачилж, гишүүдийнхээ дунд аюулгүй байдал, батлан хамгаалах, гадаад харилцаа, эдийн засаг, соёл, банкны салбарын асуудлаарх уулзалтыг тогтмол зохион байгуулаад байжээ.
ШХАБ-ын Төрийн тэргүүнүүдийн зөвлөл нь тус байгууллагын шийдвэр гаргагч гол бүтэц юм. Уг зөвлөл нь ШХАБ-ын гишүүн орнуудынхаа нийслэл хотод жил бүр ээлжлэн зохион байгуулдаг уулзалтын үеэр хуралддаг.
Үйл ажиллагаанд албан ёсоор хятад, орос хэлийг ашигладаг.
МОНГОЛ УЛС АНХНЫ АЖИГЛАГЧ ОРОН
• Монгол ШХАБ-ын ажиглагчийн статусыг 2004 онд Ташкент хотод болсон уулзалтын үеэр авсан бөгөөд тус байгууллагын анхны ажиглагч орон юм. Түүнээс 10 жилийн дараа буюу 2014 онд Монгол Улс ажиглагчийн статусаас гишүүн орон болохыг хөрш хоёр орны тэргүүн нар дэмжихээ илэрхийлж байсан ч тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Монгол Улс ажиглагчийн статустай байх нь хангалттай гэж үзжээ.
• Афганистан 2012 онд Бээжин хотод болсон ШХАБ-ын уулзалтын үеэр ажиглагчийн статустай болжээ.
• Беларусь ШХАБ-ын түншийн статустай болох хүсэлтийг тавьж, Казахстанаас уг зорилгодоо хүрэхэд дэмжлэг үзүүлэх амлалтыг авсан юм. Гэсэн хэдий ч ОХУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Сергей Иванов тус улсыг “Европын орон” хэмээн үзэж боломжит гишүүнчлэлд нь эргэлзэж буйгаа илэрхийлсэн. Үүнээс үл хамааран Екатеринбург хотод 2009 онд болсон ШХАБ-ын уулзалтын үеэр Беларусыг “яриа хэлэлцээний түнш”-ээр хүлээн зөвшөөрч, 2012 онд тавьсан хүсэлтийнх нь дагуу 2015 онд ажиглагчийн статусыг олгосон.
• Иран одоогоор ажиглагчийн статустай бөгөөд 2008 оны гуравдугаар сарын 24-нд гишүүнээр элсэх хүсэлтээ тавьсан. Тухайн үед НҮБ-аас тус улсад авсан байсан хориг арга хэмжээнээс улбаалан Иран Улс ШХАБ-ын гишүүнээр элсэж чадаагүй. НҮБ-ын хориг арга хэмжээ цуцлагдсаны дараа Ираны ШХАБ дахь гишүүнчлэлийг дэмжихээ БНХАУ-ын Ерөнхийлөгч Ши Жиньпин 2016 оны нэгдүгээр сард тус улсад төрийн айлчлал хийх үеэрээ мэдэгдсэн.
АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА
ШХАБ нь гишүүн улсуудынхаа буюу Төв Азийн аюулгүй байдалтай холбоотой асуудлуудад гол ач холбогдол өгч ажиллах бөгөөд энэ бүсэд голлох аюул занал нь терроризм, салан тусгаарлах болон хэт үзэл. Гэхдээ сүүлийн үед тус байгууллагын гишүүн орнуудынхаа нийгмийн асуудалд чиглэсэн үйл ажиллагаа хурдацтайгаар идэвхжиж байгаа юм.
2004 оны зургадугаар сарын 16,17-нд болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтаар Терроризмийн эсрэг бүс нутгийн бүтэц буюу RATS байгуулагджээ. Тухайн баримт бичгийн хүрээнд 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 21-ний өдөр ШХАБ хил дамнасан хар тамхины наймааны гэмт хэрэгтэй тэмцэх төлөвлөгөөгөө зарлан тунхагласан.
Түүнчлэн тус байгууллагаас “хүний оюун ухаан, ёс суртахуун, соёлын ба бусад хэм хэмжээнд” хортой мэдээлэл тараах нь “аюулгүй байдалд заналхийлсэн” алхам болно хэмээн кибер дайныг дахин тодорхойлсон юм.
“Мэдээллийн дайн”-ыг мөн нэг улс нөгөөгийнхөө “улс төр, эдийн засаг, нийгмийн тогтолцоо”-г сулруулах гэсэн оролдлогын нэг хэлбэр хэмээн 2009 онд баталсан баримт бичигт тодорхойлжээ. The Diplomat сэтгүүлийн 2017 оны нэгэн нийтлэлд дурдсанаар RATS-тай байгуулсан хамтын ажиллагааны гэрээнийхээ хүрээнд ШХАБ нийт 600 хорлон сүйтгэх ажиллагааг урьдчилан сэргийлж, террорист бүлэглэлийн 500 гишүүнийг барьж өгсөн байна.
БАТЛАН ХАМГААЛАХ ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА
Сүүлийн хэдэн жилийн хугацаанд тус байгууллагын үйл ажиллагаанд цэрэг, батлан хамгаалахын хамтын ажиллагаа нэлээн өргөжиж, хоорондоо тагнуулын мэдээлэл солилцох, терроризмтэй тэмцэх зэргээр хамтран ажиллаж байна.
ШХАБ-ын гишүүн орнууд хамтран хэд хэдэн цэргийн сургууль хийсэн байна. Эхнийх нь 2003 онд болсон ба энэхүү цэргийн сургуулийн эхний хэсгийг Казахстанд хоёрдугаар хэсгийг Хятадад зохион байгуулсан байна. Тэр цагаас хойш Хятад Орос хоёр ШХАБ-ын ивээл дор 2005, 2007, 2009 онуудад томоохон хэмжээний цэргийн наадам “Peace Mission”-ийг зохион байгуулсан. ОХУ-ын Челябинскт Уралын нурууны ойролцоо болсон Peace Mission 2007-д 4,000 гаруй цэрэг оролцсон байна. Энэхүү хээрийн сургуулийн хугацаа байршлыг 2006 оны ШХАБ-ын Батлан хамгаалахын сайд нарын уулзалтаар тохиролцсон байжээ. ОХУ-ын Батлан хамгаалах яамны сайд Сергей Иванов хээрийн сургуулиуд олон нийт, хэвлэл мэдээлэлд нээлттэй байна гэжээ. Цэргийн наадмыг амжилттай зохион байгуулсныхаа дараа, ОХУ-ын албаныхан Энэтхэгийг оролцуулах, ШХАБ-ын батлан хамгаалах хамтын ажиллагааний үүргийн талаар дуугарч эхэлсэн байна. Ингээд 2010 оны есдүгээр сарын 9-25-ны хооронд Казахстаны Матыбулакын сургуулилтын талбайд болсон Peace Mission-д Хятад, Орос, Казахстан, Киргизстан, Тажикистаны нийт 5,000 гаран цэргийн албан хаагч нар сургууль хийсэн юм.
ШХАБ нь гишүүн улсуудынхаа хувьд цэрэг, батлан хамгаалахын томоохон алхам хийх талбар нь байсаар ирсэн. 2007 онд ОХУ-д болсон цэргийн наадмын үеэр ШХАБ-ын гишүүн орнуудын удирдлага, БНХАУ-ын дарга Ши Жинпин нарыг байгаа завшааныг ашиглаад ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин Оросын стратегийн бөмбөгдөгч онгоцууд Хүйтэн дайнаас хойш анх удаа тогтмол холын зайны эргүүл хийхээр болсон гэдгийг зарласан юм. Тэрбээр “Өнөөдрөөс эхлэн ийм эргүүлийг стратегийн хүрээнд тогтмол хийж байх болно. Манай нисгэгч нар удаан хугацааны туршид хөл хорионд байлаа. Тэд маань шинэ амьдралаа эхлүүлэхдээ таатай байна” гэжээ.
2014 оны зургадугаар сарын 4-нд Тажикистаны нийслэл Душанбэд ШХАБ-ыг ХАБГБ-тай нэгтгэх санаа анх гарсан бөгөөд одоо ч энэ асуудлаар мэтгэлцсээр байна.
ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА
Орос, Казахстан, Киргизстан гурван улс нь ШХАБ-аас гадна Евразийн эдийн засгийн холбооны гишүүд. ШХАБ-ын гишүүн орнууд эдийн засгийн хамтын ажиллагааг идэвхжүүлэх гэрээнд 2003 оны есдүгээр сарын 23-ны өдөр гарын үсэг зурсан юм. Тэр уулзалт дээр БНХАУ-ын Ерөнхий сайд Вэн Жиабао ШХАБ-ын хүрээнд чөлөөт худалдааны бүс байгуулах урт хугацааны зорилт дэвшүүлэх, үүнийг хэрэгжүүлэхийн өмнө бүс нутгийн барааны эргэлтийг сайжруулах богино хугацааны арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх талаар санал тавьсан байдаг. Үүнээс нэг жилийн дараа буюу 2004 оны есдүгээр сарын 23-ны өдөр тус саналыг хэрэгжүүлэх 100 нарийвчилсан үйл ажиллагааг тоочсон төлөвлөгөөг үзэглэжээ.
2005 оны аравдугаар сарын 26-нд Москва хотноо болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр ШХАБ-ын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга ШХАБ нь эрчим хүчний хамтарсан төслүүдийн эн тэргүүнд тавьж хэрэгжүүлнэ гэж мэдэгдсэн ба үүнд нь газрын тос, байгалийн хий, шинэ гидрокарбоны нөөцөд хайгуул хийх, хамтарсан усны ашиглалт зэрэг зүйлс багтаж байна. Тус дээд хэмжээний уулзалт дээр мөн ШХАБ-ын Банк хоорондын зөвлөлийг байгуулж ирээдүйн хамтарсан төслүүдийг санхүүжүүлэхээр тохиролцсон. Ш8ХАБ-ын Банк хоорондын холбооны анхны уулзалт 2006 оны хоёрдугаар сарын 21-22-нд Бээжин хотод болсон. Алмата хотод 2006 оны арваннэгдүгээр сарын 30-нд болсон “ШХАБ: Үр дүн ба Хэтийн төлөв” олон улсын бага хурал дээр ОХУ-ын ГХЯ-ны төлөөлөгч Оросын тал ШХАБ-ын “Эрчим хүчний бүлгэм”-ийг байгуулахаар төлөвлөж байгааг мэдэгдсэн юм. Ийм бүлгэмийг үүсгэх нөхцөл шаардлагын тухай 2007 оны арваннэгдүгээр сард Москвад болсон ШХАБ-ын дээд хэмжээний уулзалтын үеэр бас дахин сөхсөн байдаг. Харамсалтай нь бусад гишүүн орнуудын зүгээс дэмжлэг авч чадаагүй юм. Гэсэн хэдий ч 2008 оны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр буюу наймдугаар сарын 28-нд “Дэлхийн эдийн засгийн өсөлт буурсан дүр зурагтай энэ үед хариуцлагатай мөнгө, санхүүгийн бодлого, хөрөнгийн урсгалын хяналт, хүнсний болоод эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангаж ажиллах нь улам бүр ач холбогдолтой болж байна” хэмээн мэдэгдэж байсан билээ.
ШХАБ-ын 2007 оны дээд хэмжээний уулзалтын үеэр Ираны дэд ерөнхийлөгч Парвиз Давуди “ШХАБ бол олон улсын банкны тогтолцооноос хараат бус шинэ банкны систем үүсгэхэд тохиромжтой орчин” хэмээн хэлснээрээ нэлээн их сонирхол татаж эхлээд байсан санаачилгыг гаргаж тавьсан юм.
Путины хэлсэн үгнээс ч дараах зүйлсийг онцолж болно. Үүнд:
Дэлхийн санхүүгийн монополь ямар гажигтай, эдийн засгийн хувьд ямар хувиа хичээсэн байдалтай байгааг бид харж байна. Одоо үүсээд байгаа асуудлыг шийдэхийн тулд Орос улс дэлхийд санхүүгийн тогтвортой байдал, хөгжил цэцэглэлтийг хангах, ахиц дэвшил авчрахуйц өөрчлөлтийг дэлхийн санхүүгийн бүтцэд хийхээр ханцуй шамлан орох болно.
Өнөөгийн ертөнцөд эдийн засгийн өсөлт, улс төрийн хүчний шинэ төвүүд бий болохтой зэрэг чанарын хувьд өмнөө геополитикийн нөхцөл байдал үүсэж байна.
Тогтвортой байдал ба хөгжил рүү тэмүүлж буй 21 дүгээр зууны бодит байдалд нийцсэн дэлхийн ба бүс нутгийн аюулгүй байдал, бүтээн байгуулалтын архитектурыг бий болгох, шинэчлэн өөрчлөхөд бид гар бие оролцоно.
2009 оны зургадугаар сард болсон Екатеринбургийн дээд хэмжээний уулзалт дээр Хятад санхүүгийн хямралд өртөөд байгаа ШХАБ-ын гишүүн орнуудын эдийн засгийг сэргээхэд зориулан 10 тэрбум ам.долларын зээл олгох төлөвлөгөөгөө зарлажээ. Тус дээд хэмжээний уулзалтаар мөн BRIC –ийн анхны дээд хэмжээний уулзалт болсон бөгөөд энэ үеэр Орос-Хятад хамтарсан мэдэгдэлдээ ОУВС-д эзлэх квотоо ихэсгэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлсэн.
СОЁЛЫН ХАМТЫН АЖИЛЛАГАА
ШХАБ нь соёлын хамтын ажиллагааг өөртөө агуулж байдаг. ШХАБ-ын гишүүн орнуудын соёлын сайд нар 2002 оны дөрөвдүгээр сарын 12-нд Бээжинд анх удаа чуулсан байдаг. Сайд нар хамтын ажиллагаагаа үргэлжлүүлэх хамтарсан мэдэгдэлд гарын үсэн зуржээ. Гуравдахь уулзалт Узбекистаны Ташкент хотод 2006 оны дөрөвдүгээр сарын 27,28-нд болсон байна.
Астанад болсон 2005 оны дээд хэмжээний үеэр ШХАБ-ын Урлагийн наадам, үзэсгэлэн анх удаагаа тавигджээ. Түүнчлэн Казахстан улс ШХАБ-д 2008 онд Астана хотод ШХАБ-ын орнуудын үндэсний бүжгийн наадам зохион байгуулах санал тавьсан байна.
Гишүүн орнуудын удирдагч нарын зөвлөлийн уулзалт жил бүр тухай жилийн товлосон газарт зохион байгуулагдана гэж ШХАБ-ын дүрэмд заасан байдаг. ШХАБ-ын уулзалт болох газрыг гишүүн орнуудын орос цагаан толгойн дарааллаар тогтооно. Түүнчлэн Засгийн газрын тэргүүнүүдийн зөвлөл (буюу Ерөнхий сайд нар) гишүүдийн тохиролцсон газарт жилд нэг удаа уулзаж байхаар дүрэмд заасан байна. Төрийн тэргүүнүүдийн уулзалтаас нэг сарын өмнө Гадаад харилцааны сайд нар дээд хэмжээний уулзалт зохион байгуулах ёстой. ШХАБ-ын хоёр ба түүнээс олон гишүүн орны санал болгосноор Гадаад харилцааны сайд нар ээлжит бус чуулган зохион байгуулж болно.
Эх сурвалж: Wikipedia
