Аливаа томилгоо хийгдсэний дараа өмнөх сайд, дарга нарын гаргасан шийдвэр, ажлыг цуцалж, өөрчилдөг байдал төрийнхний хүрээнд хэвийн үзэгдэл болж хэвших нь. Томилгоо бүрийн дараа ил, далд байдлаар ийм явдал байнга гардаг гэдгийг ч учир мэдэх хүмүүс хэлэх юм. Энэ замаар Зайсан толгой, Туул голын асуудал ч ороод явж байна. Тодруулбал, тэдгээр хамгаалалтын гэх тодотголтой бүсэд томоохон барилга байгууламжууд сүндэрлэж, олон хорооллууд аль эртнээс шил даран боссон. Гэтэл одоо зөвшөөрлийг нь цуцална, цуцлуулахгүй гэсэн асуудал өрнөж, шүүхдэлцэж байгаа юм байх. Энэ дунд хамгийн гол хохирогч нь мэдээж тэрхүү албан тушаалтнуудаас бусад нь буюу бизнес эрхлэгчид гэж шулуухан хэлж болно. Учрыг энэхүү яриануудын төгсгөлд ухах буй за. Тэгэхээр чухамхүү энэ асуудалд иргэд ямар байр суурьтай байгаа талаар сонирхлоо.
-Зайсан толгой, Туул гол орчмын барилга, байгууламжуудын зөвшөөрлийг цуцалж, улмаар нураах тухай асуудал сөхөгдөөд байна. Тухайлбал, одоогоор БОАЖ-ын сайд 48 газрын зөвшөөрлийг цуцалсан. Харин нөгөө талаас бизнес эрхлэхээр тэрхүү газрын зөвшөөрлий Та энэ асуудлаар байр сууриа хуваалцаач.
Н.Ишдорж: Энэ асуудал чинь 20-иод жил болж байна. Зайсанг 1980-аад оны үед нэг удаа бүрэн чөлөөлж байсан юм шүү дээ. Бүх айлыг нь нүүлгэсэн. Харин дараа нь 2000-аад оноос битүү болчихлоо л доо. Үүнийг төр засаг хараагүй биш, харж л байсан. Томоохон барилга байгууламжууд, хорооллууд, уулын ам битгий хэл голын ай сав газраар барилга байшин бариад эхэлсэн шүү дээ. Туул голын сав газарт байгууламж барих асуудлыг төрийн байгууллагууд хотын төлөвлөлт зэрэг дээрээ төлөвлөсөн л байдаг байх. Одоо яаж шийдэх нь төр засгийн л асуудал. Хувь хүний хувьд бол буруу үйлдлээ ойлгож байгаа бол өөрчлөх л хэрэгтэй. Чухам буулгана гэдэг худлаа биз дээ. Тэгж хүний сэтгэл санааг үймүүлж, амьтны тархийг хямраагаад яахав.
-Та үүнийг хэрхэн цэгцлэх нь оновчтой гэж бодож байна вэ. Тухай үедээ зөвшөөрөл авсан нь буруутах уу, өгсөн нь буруутай юу. Ер нь бүгдийг нь ялгаваралгүйгээр зөвшөөрлийг нь цуцалж, нураах ёстой юу?
-Нэгэнт баригдсан байгууламжаа зөв, байгаль орчиндоо хал палгүйгээр цаашдаа зөв ашиглах тухай ярих хэрэгтэй. Эрүүл саруул ухаанаар бодох юм бол нэмж байгууламж барихгүй байх асуудлыг л ярих нь зөв. Хориотой, голын ай сав газар хор нөлөөтэй, байгаль орчныг бохирдуулсан асуудал гарвал өөрчлөхөөс өөр аргагүй. Түүнээс биш буулгана, буулгахгүй гээд улс төр хийж байгаа ч юм шиг, ийм юм байж болохгүй. Цаашдаа яах вэ гэдгээ л ярих хэрэгтэй. Бариад дуусчихсан байгууламжийн хувьд нэг өөр, барьж эхэлж байгаа, барих гэж байгаа бол шаардлагатай бол зөвшөөрлийг нь цуцлах л хэрэгтэй.
-Гол, нуур, далайг дагасан аялал жуулчлалын бүсийг хөгжүүлсэн туршлага дэлхийн улс орнуудад олон бий. Манайд, ялангуяа нийслэл энэ жишгээр Туул голоо хамгаалж үлдэхийн тулд тус сав газрыг аялал жуулчлал, амралт зугаалгад зориулан хөгжүүлэх боломж, нөхцөл болон шаардлага бий юу?
-Туул голоо дагасан амралтын бүс байгуулах хэрэгтэй. Гэхдээ байгалийн унаган төрхийг, хэвийн нөхцөлийг өөрчлөхгүйгээр, сөрөг нөлөөгүйгээр л байгуулах нь зөв. Манай байгаль цаг уурын онцлог өөр шүү дээ. Тиймээс тэр талыг нь бас бодолцох л хэрэгтэй. Одоо бол хэтэрхий байгаль руугаа халдаад байна. Туулын дагуу очоод амарчих газар хаа байна? Орон сууц л байх шиг байна. Тэр нь тусгай зориулалттай, худалдан авах чадвар өндөр хүмүүст зориулсан орон сууцнууд байгаа. Тэр хүмүүстээ сайхан л байгаа байх. Харин нийт олны эрх ашиг, цэвэр усны эх үүсвэр, байгалийн унаган төрх, хэн ч очоод чөлөөтэй зугаалаад, амраад, тархи толгойгоо сэргээх, таашаал авах боломж байхгүй байх. Буулгана, хураана гэвэл түүн шиг худлаа үлгэр байхгүй.
-Хэрэв үнэхээр буулгахаар бол зардлыг нь төсвөөс гаргана гэвэл иргэн хүний хувьд та зөвшөөрөх үү?
-Тийм юм байхгүй.
***
-Зайсан, Туул орчмоор тусгай хамгаалалттай бүсэд маш олон барилгууд баригдсан байгаа. Харин тэдгээр барилга байгууламжийг нураах нь хэр зөв санаа вэ?
Б.Аюурзана: Ер нь хувийн өмчид халдаж болохгүй. Бизнес эрхлэх хүмүүс барилга барих газрын эрхээ авсан болоод л ийм олон байгууламжууд бий болсон байх. Уг нь аль болох энэ сайхан газар дэлхийгээ хайрлах хэрэгтэй.
-Орчин үед эко аяллыг хүмүүс түлхүү сонирхдог болсон. Гадаад улс орнуудад хотдоо эко аялал жуулчлалыг бий болгосон жишээ та өөрөө очиж харж байв уу?
-Би Азийн орнуудаар явж байсан. Тэндээс харахад тэд байгальдаа их хайртай санагддаг. Маш цэвэрхэн, хотоо тохижуулж байгаа байдлаас ч энэ бүхэн илт харагддаг.
-Манай нийслэлд ийм боломж бий юу?
-Манайд уул, устай газар гэхээр Туул гол байна. Туул дээр очоод хүүхдээ тоглуулъя гэхэд тэнд өчнөөн бизнесийн үйл ажиллагаа явагдаж л байна. Машин байх жишээтэй. Тийм л юм харна даа. Монгол оронд маань үзэж харах зүйл их бий. Харин гадныхан Улаанбаатар хотод ирээд үзэх юм гээд хэлчих зүйл яг одоо санаанд орж ирэхгүй байна. Тэгэхээр хэдэн арав, зуун км явбал сайхан байгаль манайд мундахгүй олон байгаа.
-Зайсан, Туул орчмын барилгыг нураах тухай асуудал сөхөгдөөд ирсэн. Та үүнийг дэмжих үү?
-Энэ асуудал хэцүү байх өө. Шийдвэр гарлаа гэхэд шууд нураана гэдэг эргэлзээтэй л юм байна. Тэгээд тэр нураах зардал нь хаанаас гарах юм бэ. Хэрэв бид нарын татвараар хийнэ гэвэл би лав зөвшөөрөхгүй. Бидний мөнгөөр тэрний оронд аль болох үзээд харах амралтын цогц үйлчилгээ бий болгосон нь дээр. Жуулчид ирсэн ч нийслэлд ойр үзүүлж харуулах юмтай болох боломжийг бий болгох хэрэгтэй шдээ.
***
-Та бүхэн ая тухтай аялж байна уу. Улаанбаатар хотын талаарх сэтгэгдлээ хуваалцаач. Жуулчид та бүхэнд үзэж харах зүйл хэр байна?
АНУ-ын иргэн: Монголд ирээд сайхан байна. Гэхдээ ер нь бид хотоор тэр болгон зугаалаад байдаггүй. Хот гэхээс илүүтэй хөдөө орон нутгаар ихэвчлэн аялдаг хүмүүс. Улаанбаатарт ирээд удаагүй, олон газраар ч явсангүй. Хөдөө л явна даа.
-Та бүхний аяллын зам дардан байх болтугай.
***
Сүхбаатарын талбай дээр хэсэг япон жуулчидтай таарч, мөн зарим асуултдаа хариулт авлаа. Миний ярилцсан энэхүү япон иргэн шувуу сонирхогч бөгөөд бараг жил бүр манай улсад ирж шувуу үздэг байна. Тэрээр өөрийн нэр, зургийг өгөхийг хүсээгүй юм.
-Танд өдрийн мэнд хүргэе. Аялал тавтай юу. Та аяллынхаа сэтгэгдлээс хуваалцаач.
Япон улсын иргэн: Би бараг жил бүр Монголд ирдэг. Бидний зорилго бол шувуу үзэх. Туул голд ирдэг нүүдлийн болон ховор шувуудыг үзэхээр Улаанбаатарт ирээд байна. Бас Монголыг бүтэн тойрон аялж шувуу үзээд буцдаг. Сэтгэгдэл сайхан байна.
-Та Туул голыг сайн мэдэх үү. Хэчнээн төрлийн шувууд ирдэг вэ?
-Туул голын хавиар модтой, устай учраас зөндөө шувууд ирдэг. Нүүдлийн шувууд их байдаг. Ховор шувууд ч их байна. Долоо хоноход 150-160 шувуу харж болно.
-Хотын эргэн тойронд жуулчдын анхаарлыг татах өөр сонирхолтой ямар газар байна?
-Байгалийн талаас онц сонирхолтой гэх юм байхгүй. Хамт яваа хүмүүстээ Байгалийн музей ч гэсэн үзүүлье гэхээр даан ч байхгүй. Бид Нисэхээс нааш 10 гаруй км-ын зайтай байрладаг, Туул голын хажууд байрлах буудалд буудаллаж шувуу үздэг. Өөр газар бууя гэхээр аймшгийн хог ихтэй. Хунт нуур, Ногоон нуурын ойролцоо, Булган гээд цаашаа явахаар гайгүй байх. Хунгийн нуурын ойролцоо, ер нь Улаанбаатар хотын Туул голын хавийг цэцэрлэгжүүлж, хөгжүүлбэл сайхан болж, хүмүүс сайн ирэх байх аа.
-Сэтгэгдлээ хуваалцсан танд баярлалаа. Ая тухтай сайхан аялаарай.
***
-Зайсан толгой, Туул гол хавийн барилга байгууламжийг нураах эсэх асуудал хөндөгдөж, нэлээд асуудал дагуулах боллоо. Та энэ талаар сонссон байх. Өөрийн байр сууриа хуваалцаач.
н.Тунгалаг: Харин тийм, ийм асуудал яригдаад байна. Нэгэнт бүтээчихсэн зүйлийг нураана гэдэг хэцүү. Тэнд хүний хөдөлмөрийн хөлс, хөрөнгө, мөн татвар багтсан байгаа. Үүнийг зөв бодлогоор, яаж засаж залруулах боломж байна гэдэг тэр гарцыг л хайх хэрэгтэй. Хүний юмыг л нураах амархан.
-Хамгаалалтын бүсийг чөлөөлөх шийдвэр гарч, магадгүй барилгуудыг нураах боллоо гэхэд хэрэв зардлыг улсаас, төсвөөс гаргана гэвэл та дэмжих үү?
-Яалаа гэж, татварынхаа мөнгөөр бид тэрийг нураалгуулж байх вэ дээ. Би хувийн хэвшлийн хүн байна. Бид татвараараа хүний бүтээсэн юмыг нураа гээд явж байна гэж байхгүй. Харин эко системийг зөв хадгалах тал дээр хөрөнгө мөнгө зарах хэрэгтэй байх. Ард түмэндээ чиглэсэн зүйл хийх хэрэгтэй. Гудамжаар алхаж яваа бид нарт зориулсан юм хиймээр байна. Ард иргэд бид орой хүүхдээ аваад салхинд гаръя гээд жишээ нь Цэцэрлэгт хүрээлэнд очиход бидэнд хэрэгтэй л үйл ажиллагаа явж байх ёстой. Гэтэл тэнд бол дандаа л мөнгө харсан хүмүүс. Харин бидний мөнгөний хэмжээ хэд билээ. Болсон болоогүй хятад тоглоомууд л тэнд байна.
***
-Та мөн энэ талаар үзэл бодлоо хуваалцаач. Энэ асуудлыг яаж зохицуулах нь оновчтой болно гэж бодож байна вэ?
н.Уранчимэг: Бидэнд байгаль эрхэм. Хатан Туулаа яаж хамгаалах вэ гэдгээ бодолцож, тэр зөвшөөрөл авсан улсууддаа хандах хэрэгтэй. Хүн байхын эх үндэс бол байгаль дэлхий шүү дээ. Байгалиа, усны ундаргаа, газраа өгөхгүй гээд хашаа татсан байгаа тэр улсуудын асуудлыг ч зөв шийдэх хэрэгтэй. Үнэхээр тэр арав, хорин давхар байшин бариад хөрөнгө зарчихсан хүмүүст байгаль хамгаалах талаар дээд зэргийн арга хэмжээ авах хэрэгтэй. Тэр байшинг барих хэмжээний хөрөнгө гаргаж чадсан тэр хүмүүс тэр хэмжээний мөнгө гаргаад байгалийг сэргээж, ард түмэндээ хэрэгтэй зүйлийг нь үлдээх хэрэгтэй.
-Тэгэхээр өөрсдөөс нь хөрөнгө гаргаж нураах нь зөв гэсэн байр суурьтай гэж ойлгож болох уу?
-Би нураах тухай ярихгүй. Харин барьсан байшингийнх нь дайны хөрөнгөөр байгальд ээлтэй юм хийлгэх ёстой гэж хэлэх гэсэн юм. Ашгаа авсан л юм чинь тэр орчны байгалиа сэргээж, ард түмэндээ үзэж харах юм үлдээх хэрэгтэй. Тэгсэн цагт тэр байшингаар хүн оролдохгүй шдээ. Олсон ашгаараа сайхан юм хий, босго л доо. Тэрнээс олон давхар байшинг нураалаа гээд бидэнд ашгаа өгөхгүй.
Энэ бол хэн нэгэн хүнийг ялгаж салгалгүй, нийслэлийн гудамж талбайд зорчин явж байсан иргэдээс санамсаргүйгээр сонгож яриа авсан зургаан хүний байр суурь гэдгийг онцлон тэмдэглэж байна. Эцсийн дүндээ “Цуцалж байна гэхээр зөвшөөрөл олгосон байна гэсэн үг. Харин зориулалтыг нь өөрчилсөн гэсэн асуудлыг хөндөх нь илүү оновчтой бөгөөд орчны цэцэрлэгжүүлэлт, тохижилт, нөхөн сэргээлтийг хангалттай хийлгэх нь зөв гаргалгаа” гэдэг ерөнхий санаа иргэдийн төлөөллөөс гарч байлаа.
