Шууд утгаар нь “цалин нэмлээ” гэсэн ойлголт хүмүүст төрөөд эхэллээ. Уг нь хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг нэмэгдүүлнэ гэж зарласан ухаантай юм. Энэ нэмэгдлийг Монгол Улсын нийт ажиллагсдын найман хувь нь л эдлэх учиртай. Өөрөөр хэлбэл, хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр цалинждаг, мэргэжилгүй 80 мянган хүний цалин л нэмэгдэнэ гэсэн үг. Гэхдээ хугацаа нь болоогүй.
Хугацаа нь болоогүй зүйлийг ийм эрт олон нийтэд сүр бадруулан зарлан тунхаглахын цаад санаа нь юу байв? Нэг талаар энэ бол түр зуур гал унтраах оролдлого гэж харж болно. Өөрөөр хэлбэл, хичээлийн шинэ жил эхлэхээс урьтан ийм зар түгээж байгаа нь гарцаагүй нэг зүйлтэй холбогдоод байгаа юм. Багш нар хичээлийг эхлүүлэлгүй ажил хаяж магадгүй сурагтай байгаа. Цалингаа нэмүүлэх гэж өнгөрсөн жилээс хойш тэмцээд үр дүнгээ үзээгүй тэдний жил тойрсон тэмцлийн галыг газар авахаас нь урьтаж цалингийн асуудлаар ойр зуурын, аргацаасан шийдвэр гаргаж байгаа нь энэ бололтой.
Эхний ээлжинд цалингийн доод хэмжээг нэмэхээр боллоо гэж хэвлэлээр “том гавъяагаа” зарлан тунхаглалаа. Харин энэ нь галыг намжааж чадах болов уу? Багш, эмнэлгийн байгууллагынхан болон соёл урлагийнхны гал түр намжлаа гэхэд өөр нэг талаар гал дүрэлзэж мэдэхээр байна.
Манайд цалин, шатахууны үнэ, татвар зэргийг нэмэх сураг төдийхнөөр өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүний үнийн хөөсрөл явагдаж эхэлдэг. Тэр хөөс хэзээ ч хагарахааргүй бат бөх байдаг нь тун харамсалтай. Энэ удаад ч ийм асуудал үүсэхийг үгүйсгэхгүй. Мэдээж цалингаа нэмүүлэх нь сайн хэрэг боловч үүнийхээ үр шимийг хүртэж амжаагүй байхад нь өндийх гэж ядаж яваа масстай нь хамт буцаагаад элгээр нь нам хэвтүүлэх вий гэж сэрэмжлэх хүмүүсийн яриа мэр сэр сонтох болов.
Ер нь 80-хан мянган хүний цалингийн доод хэмжээ л нэмэгдсэн болохоос бусад иргэдийн цалин хөлсөнд өөрчлөлт ороогүй гэдгийг бизнес эрхлэгчид зөвөөр ойлгох нь чухал. Шулуухан хэлэхэд, хувиараа бизнес эрхлэгчид үнээ нэмэх талаар бодох ч хэрэггүй юм.
Манайд нэг дутагдал бий. Эдийн засгийн дархлаа, тэр дундаа улс орны макро эдийн засгийн түвшинд нууцлал гэдэг зүйл огт байхгүй. Асуудлаа байнга олон нийтэд зарлан тунхаглаж, түүнийгээ ашиглан элдэв янзаар шоу болгон ашиглаж, гавъяа байгуулсан баатарлаг дүр эсгэдэг байдал газар авсан. Үр дүнд нь олныг хямрааж, тэр хэрээр нийгэмд аливаа сөрөг хандлагыг бий болгодог нь байх ёстой энгийн үзэгдэл болсон.
Зарим тохиолдолд цалин нэмэх сургаар төрийн үйлчилгээний үнэ тарифыг өөрсдөө нэмээд тавьчихдаг гайхалтай түүхийг ч бид мэднэ. Мэдэхээр барахгүй уршгийг нь үүрч ирсэн. Ард түмнээ баярлуулан гомдоосон нэг жишээг дурьдахад, 2013 оны есдүгээр сараас цалингийн доод хэмжээг 190 мянган төгрөг болгоно гэж урьдчилан зарлаж, улмаар цалин нэмээгүй байхдаа цахилгаан, ус, дулаан, сургалтын төлбөр гэх мэт олон төрлийн үйлчилгээний үнэ тарифыг нэмсэн. Төр засаг нь хүртэл үнээ нэмдэг энэ мэт үйлдэл одоо давтагдахгүй гэх баталгаа алга. Ямартай ч өчигдөр албаныхан торгуулийн хэмжээ нэмэгдэхгүй гэсэн боловч бусад бараа үйлчилгээний үнэ тарифын талаар ам ангайж ганц үг хэлээгүй байна. Тэдэнд баталгаа байсангүй юу?
Цалингийн доод хэмжээг нэмэх тухай даржин шийдвэрийн сүржин зарыг хэтэрхий эрт түгээж буйгаа “томчууд” тайлбарлахдаа аж ахуйн нэгжүүд ирэх оны төсвөө тооцохдоо 80 төгрөгийн нэмэгдэл тусгахыг анхааруулах зорилготой гэж байгаа юм. Нийт масст бус, ажилчин ангийн цөөн хэсэгт чиглэсэн энэ асуудлыг нийгэм даяар тараахын далд санаа юу ч байж болох. Энэ нь бодит байдал дээр ажил хаяна гэсэн төрийн үйлчилгээнийхний амыг түр таглах, бараа бүтээгдэхүүний үнийг гэнэт, огцом биш, аажим, зугуухан, үл мэдэг байдлаар нэмэгдүүлэх хангалттай хугацаа өгнө гэсэн хардлагыг төрүүлэхэд хүргэж байна. Үндсэндээ нэг сумаар хоёр туулай буудах санаархал байж мэдэх. Цаашлаад сонгуультай ч холбогдож болох талтай.
Мэдээж 2019 он гарахаас өмнөхөн хэлэх юм бол түүнээс өмнө өрнөх ажил хаялт, сонгууль, үнийн өсөлт зэрэгтэй холбоотой ашиглаж болох олон боломжуудыг “тэд” алдах эрсдэлтэй.
Хэрэв энэ бүгдийг эс тооцсон бол хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг хоёр жил тутамд шинэчлэн тогтооно гэсэн хуулийн заалтыг сануулахад л хангалттай. Хэчнээн хувиар хэд болгож өсгөж байгаа нь үнэндээ бусдад хамаагүй, тухайн хэсэг бүлгийн хүрээнд, удирдлагуудад мэдэгдэл хийх төдийд хэрэгжүүлэх асуудал байв. 2020 онд одоогийн ханшаар цалингийн доод хэмжээ дөнгөж 1 ам.долларт хүрэхийн хооронд юу эс болохыг таашгүй.
Ийнхүү ирэх жилээс 1 цагийн хөдөлмөрийн хөлс доод тал нь 1904 төгрөг болох бол бүхэл бүтэн хоёр жилийн дараа дөнгөж ганцхан ам.долларт хүргэхээр шийдвэрлэснээ Хөдөлмөр нийгмийн зөвшлийн гурван тал бахдалтайгаар зарлаж байна. Цалингийн доод хэмжээг 80 мянган төгрөгөөр нэмлээ гээд бусад бараа үйлчилгээний үнэ дагаад өсвөл тухайн нэмэгдлийг хүчингүйд тооцдог болох нь шударга зарчимд нийцэх учиртай.
Дэм дэмэндээ, аливаад хүлээцтэй хандахгүй бол олон салаа замын голд зогсоод хэдэн биеэсээ царайгаа буруулаад зүтгэлээ гээд хэн ч урагш алхахгүй, хөгжлийг дурьдаад ч хэрэггүй. Доогуураа гүйдлээ олохгүй бужигнаж байх зуур дээгүүрх нь хөлөө олоод талийж мэднэ. Тамын тогооны үлгэр улам илүү өрнөлтэйгээр үргэлжилнэ л гэсэн үг. Тиймээс хүүхдийн нүд хуурахтай адил “цалин нэмнэ” гэдэг мэдэгдэлийн цаад учир холбогдолыг анхааралтай ажиглах л үлдлээ.
