БНСУ-д ажиллаж, амьдарч байсан он жилүүд – 21 /цуврал/

Монголд байхдаа хүү маань бусад найз нараасаа цээж муутай,
харагдаад байна гэж эхнэр над руу ярьсан юм. Тэгээд сарын 60.000 төгрөг төлөөд,
Бодигийн дамжаанд явуулсан ч цээж нь хөгжсөн юмгүй л Солонгос улсад суралцахаар
ирсэн билээ…

Тэр үед метроны Со дэ мүн буудал дээр байх эмнэлэг гадаадын
ажилчдад, 5.000.000 воны төлбөр доторх мэс засал, эмчилгээг үнэгүйгээр хийж
эхэлсэн. Гадаадынхан их очдог боловч Монголчууд дийлэнх нь байсан.

Цээмаа өмнө нь Солонгост олон удаа зорчсон боловч 2002 онд
зохиогдсон Хөл бөмбөгийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний дараагаас хууль
бусаар амьдрах болсон.

Гадаадынханд виз өгснөөр нааш цааш явах эрх нь сэргээгдсэн
юм. Цээмаагийн ихэр, Монголоос ирээд тэр эмнэлэгт хэвтсэн. Цээмаа өөрөө эрүүл
учир ихрийгээ хэвтүүлнэ гэсэн боловч өөрийнх нь хөлний өвдөг мэс засал хийх
шаардлагатай гээд тэр эмнэлэгт хамт хэвтэж эмчлүүлсэн.

12 сард хүүгийн сургуулийн өвлийн амралт болоод, ирэхэд нь
би хуучин ажиллаж байсан, илгээмжийнхээ газарт хамт очин арбайт хийсэн. Миний
амьдарч байсан, контейнер их муухай байсныг бид хоёр цэвэрлэж тэндээ байрласан.

Хүүг эхлээд буулгах хэсэгт ажиллуулж байснаа, сүүлдээ миний
хажууд, Ул сан хотын машиныг ачуулах болсон. Би завтай үедээ хүүдээ тусалдаг
юм.

Өмнө нь миний хажууд, Солонгос ажиллаж байхад нь би тэр
болгон тусалдаггүй байсан юм. Тиймээс Солонгосууд миний хажууд хүүгийн маань
албаар тавьсан юм.

Солонгосчууд бас л хүүг минь дандаа ааваараа ажлаа хийлгэлээ
гэдэг байв. Сүүлдээ хүү ааваа би өөрөө хийе цаадуул чинь загнаад унана гэдэг
болсон.

Тэгэхэд л миний хүү ААВ гэж ямар эрхэм хүн болохыг мэдэpсэн
болов уу…

Бид хоёр тэнд ажиллаж байтал, надтай зодолддог жолооч,
тааралдаад бас л цагдаа, сэргийлэх гээд унахаар нь би хүүгээ орхиод яваад
өгсөн.

Цагаан сар дөхөөд, ажил ихтэй байсан тул ээлжийн ахлагч над
руу утасдаад хүрээд ир! гэсэн.

Тэгээд тэд нар нөгөө жолоочийг ирэх өдөр, намайг өөр газар
сольж ажиллуулж байгаад цагаан сарын ажил ихтэй өдрүүдийг өнгөрөөсөн…

Би тэндээс явж, хүү гуравдугаар сар хүртэл тэндээ ажиллаж
байгаад, сургууль руугаа явсан. Хүү зургаадугаар сарын дундуур зуныхаа
амралтаар над дээр ирэхэд, цээж нь томроод, тэвэрт багтахаа больсон байв.

Хөдөлмөр хүний биеийг сайхан хөгжүүлж өгдөг зүйл дээ…Би
Монголд сарын 60.000 төгрөг өгөөд ч томордоггүй хүүгийнхээ \”Шувуун” цээжийг
Солонгост ажил хийлгэж, үнэгүйгээр Боди болгосон…

Гэхдээ хүү маань Монголд мөнгө төлсөн боловч өөрөө Бодидоо
идэвхтэй яваагүй гэж хэлсэн. Энэ нь Боди клубын буруу биш!

Би 2006 оны 2 сараас Юнг ин хотын Янг жид морь маллах ажилд,
байртай, хоолттой, сарын 1.200.000 воны цалинтайгаар ажилласан.

Үйлдвэр, албан газруудын эздийн 15 морийг ганцаараа малладаг
байлаа. Мөн Эрдэнэтийн Мөнхөө, Дагий гэдэг гэр бүлийн хоёр хамт ажиллаж байсан.

Тэр хоёр манай фермийн 25 морийг малладаг юм. Мөн морь
сургагч гээд Солонгос залуу бид нартай хамт ажиллаж байлаа.

Үйлдвэр, албан газруудын эздүүд адууны фермерд нэг морийг
сарын 1.000.000 воноор маллуулдаг гэсэн. Өглөө 06-18.00 цаг хүртэл ажиллах
цагийн хуваарьтай боловч ихэнх тохиолдолд бид нарыг цаг сунгаж ажиллуулж
байсан.

Морьдууддаа өдөрт гурван удаа 06, 12, 18.00 цагуудад хоолыг
нь өгнө. Аль моринд ямар хэмжээний хоол өгөхийг фермийн морь сургагч зааж
өгдөг.

Өглөө босоод морьдууддаа хоолыг нь өгөөд, хашааг нь
цэвэрлэж, шээс, баасыг зөөж асгадаг.

Шээсийг нь өглөөд сайн цэвэрлэдэг. Бид нар 08, 12, 19.00
цагуудад өдөрт гурванудаа, хоёрдугаар давхарт байх, эзнийдээ хоолоо
иддэг.

Эзний эхнэр нь бид нарт хоол хийж өгдөг байсан. Бид нар
нэгдүгээр давхарт морьдуудынхаа хажуу өрөөнд байрладаг байсан. 09.00 цагаас
морио унах гээд эздүүд нь ирдэг.

Тэд нарт морийг нь цэвэрлэж, шилбэ, шагайн хамгаалалтыг нь
хийж, өөрсдийнх нь эмээл, хазаараар морийг нь унахад бэлтгэж мордуулж өгдөг.

Голцуу Герман, Дани, Оросын Томскууд тул тусгай бэлдсэн
тавцан ба сандал дээр гарч мордоно.

Эхэн үедээ би Томск морьдын шилбэ, шагайн хамгаалалтыг сайн
ойлгохгүй, зүгээр гангараа л гэж бодож байлаа…

Томск морьдууд өндөр учраас, давхих үедээ хойд хөл нь урд
хөлнийхөө шилбийг гэмтээх тул хамгаалалт хийж өгдөг.

Мөн хойд хоёр хөлөө хавирдгаас шагайны хамгаалалт бас хийдэг
юм билээ. Эздийг мордох үед нь морийг нь хазаар дээрээс нь барьж өгдөг юм.

Солонгосчууд 60 метр урттай, 20 метр өргөнтэй, хөөсөн
хавтангаар барьсан, үйлдвэрийн байр шиг байранд дотор нь 40 см зузаан, элс
асгаад, түүнийгээ тойроод, 30-40 минут морио унаж давхидаг юм.

Дандаа нэг тал руугаа давхиад байдаггүй. Хэсэг хугацааны
дараа нөгөө тал руугаа тойрч давхидаг.

Морь унаж сурсан нь саадан дээгүүр харайх, хөгжмийн аянд
алхуулж байхдаа мориныхоо хөлийг нь сольж алхуулах гээд тэмцээний бэлтгэлээ
хангах, тэмцээндээ бэлтгэж, сургагчийн заавраар бэлтгэл, сургуулиа хийдэг.

Мөн морь унаж сурч буй хүмүүс, сургагчийн заавраар тэнд
хичээллэдэг. Зарим нэгэнд нь өөрийн гэсэн морь байхгүй тул тухайн фермийн эзний
морьдоос номхоныг нь шилэн унуулдаг.

Тэд нар морь унаж сураад, тухайн фермерээс болон өөр
фермерээс морь худалдан авч хүмүүсээр маллуулдаг.

Адууны ферм болгонд л сургагч байдаг. Морио унаж дуусаад,
эздэд нь надад морио хүлээлгэн өгнө.

Би эмээл, хазаарыг нь авч, ногтлоод, хөлсийг хатаах, хусаж,
цэвэрлэх, зуны цагт угаадаг. Яг л жоохон хүүхэд маллаж байгаа юм шиг
санагддаг…

Завтай үедээ морьдынхоо доод үртэсийг солих, баасыг нь түүх,
тохомыг нь угаах гээд ажил тасрахгүй.

Миний хариуцаж байгаа морь болгон өөрийн тоног, хэрэгсэлтэй
тул түүнийг нь сольж болохгүй. Эхний үед аль нь аль мориных болохыг мэдэхгүй
тул эзнээс нь асууна. Сайн тогтоож авах шаардлагатай.

Солонгосчууд морьдоо зүслэж, мэдэхгүй тул гадаадаас ирсэн
нэрээр нь дуудна.

Би морьдоо нэрээр нь мэдэхгүй, зүсээр нь тогтоосон тул 15
мориндоо будилдаггүй байсан. Монголчууд ухаантай ард түмэн учраас эрт дээр
үеэсээ малаа зүслэдэг байсан.

Хааяа зарим эздүүд миний моринд хоол сайн өгч байгаарай гээд
гарын мөнгө өгдөг. Фермерийн эзэн болохоор аль болох зардал бага гаргахыг
бодно.

Миний маллаж байсан морьдоос хамгийн үнэтэй нь 300 саяын
үнэтэй, хөгжмийн аяар алхдаг, 150 саяын үнэтэй, саадан дээгүүр харайдаг хоёр
морь байсан.

Тавдугаар сард би фермерийнхээ эзэнтэй, өөрийнхөө маллаж
байсан морьдоос 10-ыг нь машинд ачиж аваад, Солонгос улсын аварга шалгаруулах
тэмцээнд оролцохоор Ул сан хотод очсон.

Тэнд ирж буй Солонгос улсын Samsung elektonik, KTX зэрэг
толгой компаниудын морьдын хөл, шилбэний хамгаалалт, нөмрөг, чих гээд үлгэрийн
морьдоо…

Тэнд би долоон хоносон. Манай фермерийн морьдоос нэг морь
Алтан медаль авсан амжилттайгаар буцаж ирсэн.

Адууны фермерд надтай хамт ажиллаж байсан Мөнхөө надад
\”Боовоо” мэс заслын аргаар томруулмаар байна гэсэн. Би тэмцээнд явахыхаа өмнө
эзний авгайд хэлээд, биднийг явсан хойгуур хийлгээд өгөөрэй! гэж гуйгаад явсан.

Тэгэхэд эзний авгай Солонгос улсад одоо эрэгтэй хүүхдүүдийг
төрөхөд л мэс засал хийдэг болсон гэж ярьж байсан.

Би тэмцээнд явж ирээд тэр талаар мартсан байсан. Мөнхөө
надад хоёулаа яваад, тэндээс юм аваад ирье! би мэс засал хийлгэсэн тул
бөхийхдөө муу байгаа гэсэн.

Би Мөнхөөг чи Солонгосчууд шиг дандаа өмдөө ухаад явдаг
болох нь дээ гэж шоолсон… Солонгосчууд эзэн ч бай, ажилчин ч бай бүгд л хүн
амьтнаас ичихгүй гудамж талбай, олон нийтийн газар, хаа хамаагүй, өмдөө ухаж
явдаг юм…

 

Үргэлжлэл бий

Ц.Эрдэнэбат