Монголын Үндэсний Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхим “Тамхины хяналтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахтай холбоотой бизнес эрхлэгчдийн байр суурь ба шийдэл” сэдвээр дугуй ширээний уулзалтыг /11.18/ зохион байгууллаа.
Энэхүү уулзалтаар УИХ-д өргөн баригдаад буй хуулийн төсөлд үйлдвэрлэгчид, худалдаа эрхлэгчдийн байр суурийг тусгах, бизнесийн эрх зүйн орчныг нийгмийн зөвшилцөлтэй бүрдүүлэхэд чиглэсэн юм. Талууд дараах ерөнхий дөрвөн асуудлын хүрээнд санал солилцжээ.
“ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫГ 100 ХУВЬ НЭМБЭЛ ХУУЛЬ БУС ТАМХИНЫ ХУДАЛДАА ӨСНӨ”
АСУУДАЛ 1. Тамхи, тамхин бүтээгдэхүүнд ногдуулах онцгой албан татварын хэмжээг огцом нэмэгдүүлсний үр дагавар. Хууль бус худалдааны өсөлт. Авлига, хээл хахуулийн цэцэглэлт. Нийгмийн хурцадмал байдал.
АНУ-ын татварын бодлогын олон улсын шинжээч Хафиз Фироз Чоудхури “Онцгой албан татварын олон улсын туршлага” сэдвээр илтгэл тавьсан. Илтгэлийн явцад ноён Хафиз Фироз Чоудхури дараахыг онцлов. Тэрбээр;
• Онцгой албан татварыг 100 болон түүнээс дээш хувиар огцом нэмэгдүүлэх нь тамхины үнийг мэдэгдэхүйц өсгөж, үүний үр дүнд ОХУ, Төв Азийн орнууд, Нэгдсэн Арабын Эмират улсаас гаралтай хууль бус тамхи бүтээгдэхүүний хэмжээ огцом, хяналтгүй өсөх шууд эрсдэлтэй.
• Ийм нөхцөл байдал нь улсын төсөвт орж ирэх орлогыг мэдэгдэхүйц бууруулж, татварын орлогыг нэмэгдүүлэх гэсэн зорилго биелэхгүйд хүргэнэ.
Жишээ тооцоо:
-
Одоогийн байдлаар Монголд нэг боодол тамхины дундаж үнэ 4200 төгрөг.
-
Онцгой албан татварыг 100 хувь нэмбэл нэг боодол тамхины үнэ 6300 төгрөг орчим болно (ойролцоогоор 146 рубль)
-
ОХУ-д хууль ёсны тамхины дундаж үнэ 155 рубль,
-
харин хууль бус тамхи дунджаар 50 рубль (2150 төгрөг)-өөр зарагддаг.
Иймээс дээрх орнуудаас тамхи бүтээгдэхүүн их хэмжээгээр урсан орох магадлал эрс нэмэгдэнэ. Сүүлийн жилүүдэд ОАЭ-д үйлдвэрлэсэн тамхи Төв Азийн орнууд болон ОХУ-д их хэмжээгээр шилжиж байна. Үүнд:
-
Казахстан — хууль бус бүтээгдэхүүн 18%
-
Киргиз Улсад — 14%
-
ОХУ — 12%
Онцгой албан татвар огцом нэмэгдэж, Монголд тамхины үнэ өндөр болвол улс мөн адил хууль бус наймааны гол зорилтот зах зээл болох эрсдэлтэй. Нэгэнт нийлүүлэлтийн шугам бүрдсэн тохиолдолд хууль бус бүтээгдэхүүний хэмжээ цаашид улам өснө.
Дүгнэлт, зөвлөмж:
Онцгой албан татварын хэмжээг огцом нэмэгдүүлэхгүй, одоогийн хэмжээнээс 20 хувиас илүүгүй өсгөхийг зөвлөмж болгосон.
Онцгой албан татвар болон Монгол Улсын татварын орчны талаар МҮХАҮТанхим мөн мэдээлэл өгч уг асуудлыг хэлэлцэхдээ хамгийн түрүүнд хүн амын худалдан авах чадварыг харгалзан үзэх шаардлагатай гэдгийг онцоллоо. Монгол Улсын Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр, 2024 оны арванхоёрдугаар сард жилийн инфляцийн түвшин 9.0%-д хүрсэн (2023 онд 7.9% байсан). Үүний зэрэгцээ инфляци өсөх хандлагатай байгаа бөгөөд үндэсний мөнгөн тэмдэгт 2024 онд төвшиндөө суларсан. Ингэснээр Монгол улсын хүн амын худалдан авах чадвар буурсан байна.
Ийм нөхцөлд тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний онцгой албан татварыг их хэмжээгээр нэмэгдүүлэх нь түүнтэй уялдан зах зээлийн үнийг өсгөх тул хэрэглэгчдэд огцом, цочирдом үнэ өсөлт авчирна. Үүний үр дүнд хэрэглэгчид бага чанартай нунтаг тамхи болон гарал үүсэл нь тодорхойгүй, чанар муутай хууль бус бүтээгдэхүүн хэрэглэх рүү шилжих эрсдэл ихсэж, энэ нь хүн амын дунд өвчлөл нэмэгдэх нөхцөл бүрдүүлнэ.
Түүнчлэн тамхи бүтээгдэхүүн худалдаалдаг олон дэлгүүр, цэгүүд, түүнчлэн дотоодын тамхи үйлдвэрлэгчид цаашид үйл ажиллагаа эрхлэх нь үр ашиггүй болох тул бизнесээ бүрэн зогсоохоос өөр аргагүй байдалд орж ажлын байр хумигдах өндөр эрсдэлтэй.
АСУУДАЛ 2. Үнэр, амт оруулагч нэмэлт орцыг хориглосны үр дагавар. Хууль бус худалдааны өсөлт. Үнэр, амт оруулагчийн талаарх техникийн шаардлагыг холбогдох техникийн зохицуулалтад тусгах шаардлага. Ийм техникийн шаардлагыг хэрэгжүүлэхэд зориулсан шилжилтийн хугацаа тогтоох:
Стандарт, хэмжил зүйн газрын мэргэжилтэн Ч.Пүрэвдулам илтгэл тавьж, Тамхины хяналтын тухай хуульд Нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөлд тусгагдсан тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд үнэр, амт оруулагч нэмэлт бодисыг бүрэн хориглох санал нь маш сөрөг үр дагавартай болохыг мэдэгдэв. Учир нь үнэр, амт оруулагч нэмэлт бодис гэх ойлголт маш өргөн хүрээтэй юм.
Тухайлбал, тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлд ашиглагддаг зарим үнэр, амт оруулагч бодис, нэмэлтүүд нь тамхины хольцын үндсэн жорын бүрэлдэхүүн хэсэг бөгөөд эдгээрийн оролцоогүйгээр өнөөдөр тамхи үйлдвэрлэх нь техник технологийн хувьд боломжгүй байна. Энэ тохиолдолд эдгээр бодис нь Хуулийн төслийг санаачлагчдын ойлгож буй шиг хэрэглэгчийг татах зорилготой бус, харин үйлдвэрлэлийн технологийн зайлшгүй орц шаардлага юм.
Мөн чийгшүүлэгч шингэн болон үнэр, амт оруулагч нэмэлт бодисыг ашиглах нь:
-
тамхины чийгшлийн тохиромжтой түвшинг хадгалах,
-
бүтээгдэхүүний чанар, жигд байдлыг удаан хугацаанд баталгаажуулах,
-
үйлдвэрлэлийн процессыг төгөлдөржүүлэх ач холбогдолтой.
Түүнчлэн ванилин зэрэг зарим бодис нь бүх төрлийн янжуур тамхины үйлдвэрлэлд зайлшгүй ордог бөгөөд тэдгээрийн хэрэглээ нь амт өөрчлөх бус, жорыг баримтлах зорилготой. Харин бензальдегид, мальтол болон бусад бодис нь хүнсний үйлдвэрлэлд өргөн хэрэглэгддэг хоол хүнсний нэмэлтүүд бөгөөд хориотой бодис биш юм.
Иймд үнэр, амт оруулагч нэмэлт бодисууд дотроос чухам ямар төрлийн бодисуудад хориг тавихыг тодорхой жагсааж заагаагүй атлаа бүрэн хориглох нь Монгол Улсад бүх төрлийн тамхи, тамхин бүтээгдэхүүнийг худалдаанаас шууд татахтай адил үр дагавар авчирна. Энэ нь:
-
улсын төсвийн орлогыг бууруулах,
-
хууль бус тамхины зах зээлийг тэлэх,
-
нийгмийн дунд сөрөг хандлага, бухимдал үүсгэх эрсдэлтэй,
-
авилга, хээл хахууль цэцэглэх орчин бүрдэх.
Ийм санаачилгууд Евразийн эдийн засгийн холбоо, Казахстан, Киргиз Улс, ОХУ, Узбекистан зэрэг олон улсад өмнө нь давтагдан гарч байсан боловч ямар нэгэн дэмжлэг аваагүй, бүрэн татгалзсан байдаг.
Стандарт хэмжил зүйн газрын төлөөлөл Ч.Пүрэвдулам онцлохдоо “Тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлтэй холбоотой асуудлууд, үүнд үнэр, амт оруулагч нэмэлт бодисд хориг тавих зэрэг нь заавал тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний техникийн зохицуулалтад нарийвчлан тусгагдсан байх шаардлагатай” гэдгийг мэдэгдэв.
Ялангуяа техникийн зохицуулалтад хориглох үнэр, амт оруулагч нэмэлт бодисуудын найрлага бүхий тодорхой жагсаалтыг тогтоосон байх шаардлагатай. Мөн үйлдвэрлэгчид болон импортлогчдод дээрх хоригийн шаардлагыг хэрэгжүүлэхэд зориулж шилжилтийн хугацаа олгох нь туйлын чухал. Өмнөх туршлага болон олон улсын жишгийг харгалзан үзвэл энэ шилжилтийн хугацаа нь Хуулийг баталсан өдрөөс хойш 18 сараас багагүй байх ёстой байна.
АСУУДАЛ 3. Тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний сав баглаа боодол дээрх эрүүл мэндийн сэрэмжлүүлэг бүхий зураг, бичвэрийн хэмжээг нэмэгдүүлэх. Сав баглаа боодлын шаардлагыг холбогдох техникийн зохицуулалтаар тогтоох шаардлага. Ийм шаардлагыг хэрэгжүүлэх шилжилтийн хугацаа тогтоох;
Стандарт хэмжил зүйн газрын төлөөлөл Ч.Пурэвдулам мэдэгдэхдээ, тамхи бүтээгдэхүүний сав баглаа боодлыг өөрчлөхтэй холбоотой бүх асуудал, үүнд сав баглаа боодлын эрүүл мэндийн анхааруулах зураг, бичвэрийн хэмжээг нэмэгдүүлэх зэрэг нь заавал тамхины техникийн зохицуулалтад тусгагдсан байх ёстой гэв.
Түүнчлэн сав баглаа боодол солихтой холбоотой шаардлагыг биелүүлэхэд үйлдвэрлэгчид болон импортлогчдод шилжилтийн хугацаа олгох нь маш чухал. Олон улсын туршлага, өмнөх жишгийг үндэслэн энэ хугацаа мөн адил ямар ч тохиолдолд 18 сараас багагүй байх шаардлагатай.
АСУУДАЛ 4. Боловсрол, соёлын байгууллагаас 500 метрийн радиус дотор тамхи худалдаалахыг хориглох.
Монголын Жижиглэн Худалдаа Эрхлэгчдийн Холбооны Ерөнхийлөгч Д.Нарантуяа илтгэлдээ, 4704.4 км² газар нутагтай Улаанбаатар хотод 1000 гаруй боловсролын байгууллага болон оюутны дотуур байр байгаа бөгөөд эдгээрийн ихэнх нь хоорондоо 500 метрийн радиус дотор байрладаг гэж мэдээлэв. Харин хөдөө орон нутагт худалдааны цэгүүд нь ихэвчлэн тухайн сум, тосгоны бүх нийтийн амьдрал төвлөрсөн хэсэгт (захиргаа, сургууль, спортын талбай гэх мэт) байрладаг тул мөн л дээрх хоригийн радиусад багтдаг.
Иймээс тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний жижиглэн худалдаа нь өдгөөгийн 500 метрийн хоригийн нөхцөлд бараг бүхэлдээ хориглохтой адил болсон байна. Ингээд иргэд тамхи, тамхин бүтээгдэхүүнээ хаанаас худалдан авах нь тодорхойгүй болж байна.
Үүнээс гадна, ийм хоригийн нөхцөлд худалдааны цэгүүд тамхи бүтээгдэхүүнийг нууцаар, “лангууны доогуур” далдуур худалдаалах шаардлагад орж, энэ нь төрийн байгууллагуудын хяналтгүй худалдаа, улмаар улсын төсөвт орох татварын алдагдал нэмэгдэх, цаашлаад чанар муутай хууль бус бүтээгдэхүүний өсөлт рүү хүргэдэг.
Судалгаагаар:
-
Худалдааны цэгүүдийн тал хувь нь янжуур тамхины борлуулалт дээр худалдан авагчдын урсгалыг хадгалах гол хүчин зүйл гэдгийг дурдсан.
-
Харин гуравны нэг хувь нь эргэлтийн хөрөнгө нь янжуур тамхины борлуулалтаас шууд хамаардаг гэжээ.
-
Иймээс ихэнх дэлгүүрийн долоо хоногийн худалдан авалтын 30% хүртэлх нь тамхи бүтээгдэхүүнд ноогддог.
Иймд худалдааны цэгүүд дээр тамхи, тамхин бүтээгдэхүүнийг хууль ёсоор худалдаалах боломжгүй болгох нь жижиг, дунд бизнес эрхлэгчдэд ихээхэн орлого алдах нөхцөл үүсгэж, энэ нь эцсийн дүндээ бизнесийн амьжиргаа, орлогын түвшинд сөргөөр нөлөөлж байна.
Мөн энэхүү хориг нь авлига, хээл хахуулийн шинжтэй нөхцөл байдал үүсгэж байгаа нь бүртгэгдсэн. Цагдаагийн байгууллагын зарим ажилтнууд дэлгүүрүүдэд тамхи худалдах “зөвшөөрөл” нэрийдлээр дарамт шахалтад оруулах замаар төлбөр нэхэх тохиолдлууд гарч буйг дурдав.
Ийм төрлийн хориг нь олон улсад үр дүнгүй болох нь нотлогдсон тул нийтдээ цуцлагдаж байна. Тухайлбал, Киргиз, Казахстан Улсуудад 100 метрийн хориг үйлчилж байсан ч албан ёсоор бүрэн цуцалсан. Ижил төрлийн арга хэмжээг Япон, ОХУ, АНУ зэрэг орнууд мөн нэвтрүүлээгүй буюу цуцалсан байдаг. Узбекистан улсад 500 метрийн хоригоос 100 метр болгон бууруулсан, харин дараа нь уг хоригийг бүрэн хүчингүй болгох шийдвэр гаргасан байна.
“Хориглолт бол Хяналт биш. Хяналт бол Ил тод байдал” концепцийн хүрээнд технологид суурилсан Хяналтын тогтолцоо нэвтрүүлэхийг уриалав. Тухайлбал, цахим системийн тогтолцоонд иргэний цахим үнэмлэхийг уншуулж 21+ ба түүнээс дээш насныханд тамхи, тамхин бүтээгдэхүүн худалдаалах. Хяналтын камер ажиллуулж ойр очмын цагдаагийн нэгжид бүртгэж байх шийдлүүдийг санал болгов.
Хэлэлцүүлгийн үр дүнд оролцогчид дараах шийдвэрүүдийг гаргажээ.
1. 2026 оноос эхлэн тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний онцгой албан татварын хэмжээг үе шаттайгаар нэмэгдүүлэхийг зөвлөмж болгох. Тухайлбал одоогийн хэмжээнээс 50 хувиар нэмэгдүүлж, 2027–2030 онуудад жил бүр 20 хувиар нэмэгдүүлэх; 2. “Үнэр, амт оруулагч бодис” хориглохтой холбоотой шаардлагыг, түүний дотор хориглох үнэр, амт оруулагч бодисын найрлагын жагсаалт гаргаж холбогдох тамхины техникийн зохицуулалтад тусгахыг зөвлөмж болгох. Мөн “Тамхины хяналтын тухай” хуулийг баталснаас хойш 18 сараас багагүй хугацаанд үнэр, амт оруулагч бодисын хоригийг хэрэгжүүлэх шилжилтийн хугацаа тогтоохыг зөвлөмж болгох; 3. Тамхи, тамхин бүтээгдэхүүний сав баглаа боодлын шаардлагыг холбогдох техникийн зохицуулалтад тусгахыг зөвлөмж болгох. Мөн анхааруулах эрүүл мэндийн зураг болон бичвэрийн хэмжээг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой шаардлагыг хэрэгжүүлэхэд Хууль батлагдсанаас хойш 18 сараас багагүй хугацааны шилжилтийн хугацаа тогтоохыг зөвлөмж болгох; 4. Боловсролын байгууллагаас 500 метрийн радиуст тамхи бүтээгдэхүүн худалдаалахыг хориглох заалтыг бүрэн хүчингүй болгохыг зөвлөмж болгох. Үүний оронд кассын бүсэд камер суурилуулах, бичлэгийг дор хаяж 1 сарын хугацаанд хадгалах шаардлагыг тогтоож, шалгагч байгууллагын хяналтад ашиглахыг санал болгох.
