Евгений, Брент, Макс, Пьер, Олександра, Оксана, Мантас, Фредерик. Оросууд Украин руу довтолсноос хойш зургаан сарын хугацаанд хоёр эмэгтэй, зургаан эрэгтэй, нийт найман сэтгүүлч бүгд амь насаа алдсан. Хил хязгааргүй сурвалжлагчид (RSF) тэдний нас барсан нөхцөл байдлыг дахин нягталж, дайныг сурвалжилж байсан сэтгүүлчийг хөнөөх нь дайны гэмт хэрэг болохыг цохон тэмдэглэв.
Хоёрдугаар сарын 24-нд Оросын арми Украинд халдсан цагаас эхлэн сэтгүүлчид фронтын шугамд ажилласаар ирсэн. RSF нь ажлаа хийж явсан нийт 100 гаруй сэтгүүлч рүү чиглэсэн 46 халдлагын тохиолдол бүртгэсэн ба эдгээр халдлагыг дайны гэмт хэрэгт тооцно. Үүнээс найман сэтгүүлчийн амийг Оросцэргүүд хороосон бөгөөд үүн дотор санаатай аллагын тохиолдол ч бий. RSF Олон улсын эрүүгийн шүүх, Украины Ерөнхий прокурорын газарт зургаан гомдолгаргаад байна.
Орон нутгийн Киев Лайв ТВ сувагт ажилладаг Украинызураглаач Евгений Сакун дайн эхэлснээс хойш долоохоногийн дараа буюу 3 дугаар сарын 1-нд Киевтелевизийн цамхаг Оросын пуужингийн цохилтод өртөх үеэр амиа алдсан. Тэрээр мөргөлдөөний үеэр ажлаа хийх явцдаа амиа алдсан анхны сэтгүүлч юм.Цохилтын дараахь нурангиас олдсон цогцсыг хэвлэлийн үнэмлэхээр түүнийг мөн болохыг тогтоосонбайна. Хэд хоногийн дараа RSF-ээс уг халдлага, бусадгурван телевизийн цамхаг руу хийсэн халдлагыг ямарнэгэн цэрэг армийн зориулалтаар үйлдээгүй хэмээн үзэж, Олон улсын эрүүгийн шүүхэд хандав. Эдгээрхалдлагын улмаас Украин дахь 32 телевизийн суваг, олон арван радио станцын үйл ажиллагаа зогссон.
Энэ дайнд амь үрэгдсэн анхны гадаадын сэтгүүлч, АНУ-ын баримтат кино найруулагч Брент Рено 3 дугаар сарын 13-нд Киевээс баруун хойд зүгт орших Ирпинхотод машинаа жолоодож яваад хүзүүндээ буудуулжамиа алджээ. Түүнтэй хамт явсан АНУ-Колумбийнсэтгүүлч Хуан Арредондо бэртэж, эмнэлэгт хүргэгдсэнбайна. Рено нь Афганистан, Ирак болон бусад бүс нутагт өрнөсөн хэд хэдэн дайныг сурвалжилж, олонбаримтат кино бүтээсэн. Өөрийн хүсэлтээр Украиндочсон тэрбээр нас барах үедээ нийслэл хотыг эзлэхийг санаархсан Оросын армийн түрэмгийллээс зугатаж буйэнгийн иргэдийн тухай сурвалжилга хийж байжээ.
Украины гэрэл зургийн ахмад сурвалжлагч Макс ЛевинОросын довтолгоо эхэлсэн цагаас сурвалжилга хийсэн.Тэрбээр Украины хамгийн нэр хүндтэй LB.ua мэдээллийн сайт, Ройтерс мэдээллийн агентлагтчөлөөт сэтгүүлчээр ажиллан, дайнд оролцож буйцэргүүд, дайны хохирогчдын талаар мэдээлж байв.Түүний гэрэл зургууд Германы “Шпигель” сэтгүүлийннүүр хуудаснаас гадна АНУ-ын “Тайм”, “Уолл Стрит”сэтгүүлүүдэд нийтлэгдэж байв. Тэрбээр 3 дугаар сарын13-ны өдөр Киевийн хойд бүс нутаг дахь Оросынцэргийн ажиллагаа, Орос, Украины цэргийн хүчнийхоорондох тулалдааныг сурвалжилж байхдаа сураггүйалга болсон. Түүний цогцсыг тэр үед хамт байсантүүний найз, цэрэг Алексей Чернышовынхтой хамт 4дүгээр сарын 1-нд Хута-Межирска тосгоны ойролцоохойгоос олжээ. Хэдэн долоо хоногийн дараа RSF онцгой эрэн сурвалжилга хийх явцад хоёр аллага үйлдэгдсэн байршлыг олж тогтоон, Левинийг хөнөөсөн сумыг олсон. RSF-ийн цуглуулсан мэдээлэл, нотлохбаримтууд нь Оросын цэргүүд түүнийг харгис хэцгийгээр хөнөөсөн болохыг илтгэнэ.
Франц, Ирландын давхар иргэншилтэй видеосурвалжлагч Пьер Закржевски, Украины сурвалжлагчОлександра Кувшинова нарын “Фокс Ньюс” сувгийн багийнхан Киевийн ойролцоох Хоренка хотодгуравдугаар сарын 14-нд бөмбөгдөлтөд өртөв. Тэд маш хүнд шархдаж, маргааш нь нас баржээ. Лондондамьдардаг дайны гэрэл зурагчин асан Закржевски тус салбарт 30 жил ажилласан аж. Тэрбээр дайныгсурвалжилдаг байсан ба Ирак, Афганистан, Сиридсурвалжилга хийж байв. Эр зориг, мэргэжлийн ур чадвараараа шагшигдсан залуу сэтгүүлч Кувшинова“Фокс Ньюс”-т сар шахам хугацаанд туслахаар ажиллаж, түүний багийнханд Украиныг тойрон явах, өгүүллийн эх сурвалж олоход тусалдаг байв.
Оксана Баулина дайн эхлэх үед Украинд амьдарч байсан Оросын цөөн хэдэн сэтгүүлчийн нэг байв.Хоёрдугаар сарын 24-нд халдлага эхэлсэн өдөртэрбээр “Энэ дайн бол алдаа, энэ дайн бол гэмт хэрэгюм“ хэмээн жиргэсэн. Тэрбээр өмнө нь АлексейНавальныйгийн (Владимир Путины улс төрийн голөрсөлдөгч) үүсгэн байгуулсан Оросын авлигатайтэмцэх FBK сангийн продюсерээр ажиллаж байв. Тус байгууллагыг Москвагийн эрх баригчид хэт даврагчхэмээн тооцдог. Өнгөрсөн жилүүдэд Оксана Латвидтөвтэй эрэн сурвалжлах чиглэлээр ажилладаг “The Insider” Оросын сөрөг хүчний цахим сонины сурвалжлагчаар ажиллаж байсан. Тэрбээр Киев хотынзахын Подил хотын худалдааны төвд үйлдэгдсэн халдлагын улмаас учирсан хохирлын талааргуравдугаар сарын 23-нд сурвалжилж байх үеэрээкамиказе дронд өртөж амиа алдсан хэмээн түүнийбайгууллага мэдээлэв. Аюулгүй байдлыг хангахаар түүнийг дагалдаж байсан хоёр цагдаа дроны дэлбэрэлтэд өртөж, хүнд бэртсэн байна. Украиныармид олзлогдсон орос цэргүүдтэй саяхан хийсэн Оксанагийн ярилцлага хараахан хэвлэгдээгүй байв.
Литвийн баримтат кино найруулагч Мантас Кведаравичус 2016 онд “Мариуполис” нэртэй анхны баримтат киногоо гаргаснаас хойш 8 жилийн дараа Оросын эзлэн түрэмгийлэл эхлэхэд Мариупольд буцаж ирэв. Тэрбээр тус боомт хотыг хэзээ ч орхин гарахгүй байх байсан. Дөрөвдүгээр сарын 2-нд түүнийг гудамжинд доошоо харсан, толгой, цээжин тус газраа буудуулсан байдалтай олсон. Мантасын үхлийн нөхцөл байдал өнөө хүртэл тодорхойгүй байгаа хэдий ч оросууд хэд хоногийн өмнө түүнийг олзлож байсан нь тодорхой байна. Украины Батлан хамгаалах яамны хэвлэлийн албаны твиттер хуудсанд “Мантас Кведаравичусыг (…) Мариуполь хотыг орхин гарах гэж байхад нь Оросын эзлэн түрэмгийлэгчид хөнөөв” хэмээн мэдээлсэн. Хэд хоногийн дараа түүний цогцсыг хамтран зүтгэгч нь Литва руу хүргэсэн.
Францын BFMTV телевизийн мэдээний сувагт ажиллаж байсан Францын видео сурвалжлагч Фредерик Леклерк-Имхофф тавдугаар сарын 30-нд Лисичансктхүмүүнлэгийн ажиллагаанд ашиглаж байсан хуягт машинд явж байхдаа машиныг оносон бууны сумны хэлтэрхийд өртөж, хүзүүн тус газраа шархаджээ.Улмаар тэрбээр амиа алдсан юм. Түүнтэй хамт явсан сурвалжлагч Максим Брандштаттер, туслах сэтгүүлчОксана Леута нар хөнгөн бэртэв. Леклерк-Имхоффэнгийн иргэдийг нүүлгэн шилжүүлэх ажиллагааг сурвалжлахаар зэхэж байхад нь цуваа руу гал нээсэн байна. Зургадугаар сарын 10-нд Парист болсон Францын сэтгүүлчийн дурсгалыг хүндэтгэх цуглаандээр хэдэн зуун хүн оролцсон. RSF-ийн Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Кристоф Делуар уг цуглаан дээр хэлсэн үгэндээ “улс төрийн дэглэмүүд суртал ухуулгад тулгуурлан дэлхийд дэг журам тогтоохыг санаархаж буй энэ түүхэн үед (…) түүний мэргэжлийн тууштай байдал, ур чадвар”-ыг бахархан онцлов.
Эх сурвалж: https://rsf.org/en/six-months-war-ukraine-eight-journalists-killed
