Юм учиртай сум гичиртэй гэж. За та нар минь авах гээхийн ухаанаар хандана биз ээ.
Чоно сонин амьтан шүү. Малаа чононд идүүлсэн бол бүү харамс! Чоно яагаад эргэдэг тухай үй түмэн сонин хачин зүйлс бий. Тэдгээрээс товч дурдъя.
Манай Говь-Алтайд чоно сүрэглэн дайрч айлын хоттой хонь малыг хядлаа, бүр хашаа хороон дотор нь орж хядлаа гэж дуулдав. Чоно барагтаа бол хашаа давахгүй л дээ.
Давах шаардлагатай л байж.
Хэцүү хэцүү, чоно эргээд амар заяа үзүүлэхгүй байх хэцүү л дээ. Буу тавиад, мануухай босгоод, утаа май тавиад хэсэгтээ чимээ алдраад мөн дахиад л эргээд унадаг юм. Малчдын тэр зовлонг мэдэхийн ихээр мэднэ. Гэхдээ байна шүү!
Утга учиргүй зүйл гэж энэ хорвоо дээр нэгээхэн ч байдаггүй юм аа. Ямарваа зүйл эрт урьдын шалтаг шалтгаанаас улбаатай.
Ямар нэгэн өр төлөөс нэхсэн, өш хонзон авах гэсэн санаанд оромгүй хариу нэхэлт гэж мэдээрэй! Чоно гээч араатан бол байгалийн жам хуулийг сахиулах гэж, бүр хүмүүний сэтгэлгээг засах гэж хотонд эргэдэг гэвэл та нар итгэхгүй л дээ.
Чонын тухай хүн үнэмшихийн аргагүй сонин хачинг сонсож өслөө. Миний хөгшин аав жинхэнэ анчин хүн байв. Мэдээ орохдоо л өвөөгийнхөө өвөр дээр сүүл хөхсөн шигээ, анчдын яриа сонсож өслөө!
Чоно эргэх бол ердөө тухайн айлын л асуудал байдаг. Заримдаа чонын хошуунд нь мал тулчихсан байхад авдаггүй зүв зүгээр хажуугаар нь тойроод гарах явдал ч бишгүй. Хэчнээн өлсөж гурангатаж явсан байлаа ч авахгүй юмаа бол авахгүй ээ. Авах ёстой айлынхаа малаас хүртэх ёстой цагтаа л хүртэнэ. Чонын ам хүрнэ гэдэг чинь тэнгэрийн татвар төлөхтэй адил буюу! “Адууны хамгийн сайн үхэл бол чононд идүүлэх” гэж сонсож байсан биз дээ? Сайн морийг чоно л иддэг.
Адуу нь өсдөггүй нэг айлын уналгын ганц хөгшин морийг чоно идчихжээ. Тэднийх ганцхан хээгч гүүтэй. Гарсан унага нь чацрайлаад үхчихдэг.
Нэг бол хулгайч авчихдаг, даага шүдлэн болоод ирмэгц сахуураад үхчихдэг тул муу хээгч гүү нь санаа сэтгэлээр унасан юм шиг атал одоо нэг тогтох болов уу гэсэн шиг жил өнжилгүй унагалсаар бүүр хөгширчээ. Ах хөгшин хээрийг чонын хоол болсноос хойш ганц охин хээр унага гарчээ. Айлын азарганд хээгч гүүгээ тависаар арав гаруй жилийн ардтаа тогтож үлдсэн охин хээр нь их олуулаа болсон түүхтэй. Өөрөөр хэлбэл тэднийх чононд баахан өртэй байж байгаад арайхийж нэг юм өр тасарсан хэрэг. Зарим айлын ахар шийрийн бог мал тасарч хоцроод хэд хоногоор хээр гадаа хоноод байхад бүрэн бүтэн байж л байдаг. Яг тэр үеэр саахалт айлынх нь хоттойг туучих шахаад л бүр гэрт нь шагайх нь холгүй болж чоно эргэх явдал өчнөөн.
Хээр хонож буй цөөн буурай малыг чоно үзээгүй биш үзсэн, үнэрлээгүй биш үнэрлэсэн л байгаа шүү дээ.
Харин ч бүр заримыг нь хүн шиг хариулдаг гэвэл мөн л худлаа хэллээ гэцгээх байх. Адууны ганц, хотны ганц гэдэг нэр зүв зүгээр өгсөн нэр огт биш. Чонотой ойлголцож чадвал малыг тань хариулаад байж мэдэх л байх.
Чоно гээч араатан чинь машид ухаалаг амьтан. Таарснаа иддэг амьтан огт биш. Заа яагаад чоно эргэдэг вэ гэвэл хэд хэдэн шалтаг шалтгаан бий.
– Газар ус дошгируулбал чоно эргэдэг. Газар ус дошгируулна гэхээр, бэлтрэг суйлах, дошгин газраас сонгино түүх, эмийн ургамал түүх, хужир давс авах, түлээ мод түүх, хад чулуу булгалах, ан амьтан үргээж цочоох, алж устгах, ус руу бохир оруулах, шүтээн хайрхадын тахилга буруудуулах гээд үй түмэн зүйлсийг нэрлэж болно. Яах аргагүй эдгээрээс болдог уу гэвэл болдог оо.
Тэгвэл санаанд оромгүй зүйлс хэлье!
– Гэр бүлийн үл ойлголцол, тулга тойрсон хэрүүл шуугиан, гал голомтоо бузартуулах, хүний хайртай эд хөрөнгө, мал ахуй хулгайлах, бусадтай хэрүүл тэмцэл хийх, ёс бусыг үйлдэж, удаан хугацаанд энэлж шаналах, хог новш болоод муудсан хувцас хунар, эмэгтэйчүүдийн ариун цэврийн хэрэгсэл зэрэг бохир юмсаа хаа хамаагүй хаях, бусдад өглөг барьц эс өгч хармын сэтгэлтэй удах, гэхчлэн ахуйн болоод сэтгэл санааны ариун цэвэр сахиагүйгээс чоно нохой эргэж малын царай мууддаг.
Үүнээс яаж гэтлэх вэ гэвэл, нэн түрүүнд ан гөрөөс болон ямарваа амьтдыг тайван байлгах. Монгол хүний олон зуун мянгандаа сахиж ирсэн байгалийн жам ёсны хуулиа зэгсэн сахиж сэтгэл санаагаа ариусгавал зүгээр болчихдог. Ердөө энгийнээр хэлбэл ухамсар төлөлшлөө төвшитгөх явдал юм. Дээр үед намайг жаахан хүүхэд байхад нутгийн нэгэн айлын хотонд чоно эргээд болохыг алдарлаа. Сум руу хэл ул хүргэж сум нэгдлээс тусгай анчдын баг бүрэлдэхүүн гарч чоно авлаад баахан гаарлаа. Тэгсэн манай хөгшин аав хэлжээ,
– Гүй ээ чи наад дээл хувцасныхаа ханзархайг нөхүүлээд өмсчхөж болохгүй байна уу? Танай эхнэр чинь мухар хуруутай хүн үү? Ядахдаа бүсээ ёсоор нь бүслээд үзүүрийг дээш нь хавчуул хөөе! Бүсний үзүүр чинь үргэлж унжиж явах юм. Тохой чинь цоорхой ноорхой яваад байх. Хүний буян бүсний үзүүрээр, тохойн сэмэрхийгээр гоождог гэмтэй. Наад хувцас хунараа олигтой өөд татаж өмсөхгүй, унасан унаагаа духаар нь харуулчхаад байхаар сүлд чинь доройтоод чоно хүртэл чамайг дээрэлхээд байна шүү дээ, хүүхээ! Гэжээ. Цаадах нь хэлсэн ёсоор анхиатай байхыг багагүй хичээсхийж хувцас хунараа ёсоор нь өмсдөг болсноор чоно эргэхээ байчихсан гэдэг шүү!
Манай хот руу бас нэг үе чоно эргээд болохоо байв. Тэгтэл хөгшин ээж маань ээжийг загнаж байна аа.
– Чиний дагуулж ирсэн авгай үсний сэвээ хягаж хаяагүйгээс боллоо. Нөгөөд гэвэл, чи тэр гэзэгтэйд олигтойхон бэлэг өгсөнгүй. Бэлгийг нь муудуулчих шиг боллоо. Тэр авгайг ирж өнжиж хоноод явснаас хойш боохой эргээд болохоо байлаа гэх. Хөгшин ээжийн энэ үгийг сонсоод бүр мэл гайхаж цэл хөхрөв. Яагаад? Яагаад вэ, гэсэн асуулт асуумаар болоод байгаа. Хөөрхий тэр бүсгүйг нөхөр нь зодоод хөөчихсөн санж. Уйлж унжсаар манайд ирж хоёр хоноод сэтгэл нь жаахан онгойгоод буцжээ. Тэр эмэгтэйн нөхөр нь үнэгэн лоовууз хийж өгсөнгүй, хээр явахаар толгой даараад болохгүй байна гэж зодож хөөжээ. Тэгээд хөөрхий зовсон эмэгтэй нөхрийнхөө агнасан үнэгний арьс хөрсийг мөнгө болгож хүүхдүүддээ хувцас хунар юухан хээхнийг авах санаатай “агентад өгчихсөн” юм байх аа. Тэрээр өгүүлэхдээ, “Манай нөхөр ойрд бүр ан хийж чадахаа байчихлаа. Түүний малгай хийж өмсөх ёстой байсан хяр газраас агнасан намрын улаан үнэгний арьсыг өөрт нь хэлэлгүй агентад өгсний балгаар ангийн үүд хаагдчихлаа гэж зодож нүдээд болдоггүй” гэж уйлж унжин зовлон тоочжээ чааваас. Танайд үнэгний арьс байвал дав зууртаа зээлээч. Хурганы арьс байсан ч болно. Энэ нэг хар юманд үстэй ноостой малгай оёж өгөхгүй бол болшгүй нь ээ, гэсэн санж.
Манайд уг нь илдсэн үнэгний арьс ч байж, хурганы арьс ч байсан юм байхаа. Тэгээд айлын эзэгтэйг бодохоор өгчихмөөр, зэрлэг балмад нөхрийг нь бодохоор өгмөөргүй оргиосоор байгаад явахад нь яаж хоосон явуулах вэ гээд ёсыг бодон ердөө хоёрхон ширхэг хурганы арьс өгөөд явуулчихжээ. Тэгтэл малгайд гурваас нааш арьс хүрэхээргүй байжээ. Хөөрхий тэр эмэгтэйн сэтгэл дүүрэлгүй буцсан тул манай хотонд чоно эргэж гарз гарсан юмсанж.. Ээж минь хөөрхий мань мэтдээ дээл хувцас хийж өгөх гээд цөөн хэдхэн хурганы арьсаа ялимгүй харамлах янзтай байж л дээ. Аргагүй дээ, нэгдлийн малтай юм ховор үе. Гэнэт сэртхийн ухаарсан ээж маань элдэж хадгалсан ганц ширхэг үнэгний арьсаа аваачиж өгснөөс хойш хот амарч хонь мал тайван амар жимэр хэвтэж хонох болсон гэдэг. Энэ хорвоо дээрх юм бүхэн учиртай. Санаанд оромгүй нөхцлөөр хүн амьтдын бүхий л амьдралын асуудал болоод өгцөө авцаа нь нягтт хэлхээ холбоотой, шалтаг шалтгаантай даа. Чоно гээч араатны иймэрхүү ер бусын гэхэд бүр даамай ер бусын зан байдлын тухай “Тэнгэрийн нүд” хэмээх тууждаа тодорхой өгүүлсэн билээ л…
Ээ, та минь! Чоно ухаантай амьтан шүү! Айлын хоттой хонь руу сүрэг чоно орж гэнэ гэхээр чоныг алж устгах тухай ямар олон хүмүүс бичсэн байна вэ! Яах вэ, агнаж авлах нь бол байлгүй яахав. Гэхдээ алийг нь ямар цаг үед яаж авлах вэ гэдэг том соёл шүү! Одоох шиг хүн бүхэн буу үүрдэг цаг байгаагүй. Буутай бүхэн ан ав хийдэг ч юм биш л дээ. Жинхэнэ анчин хүн гэдэг их өөр байжээ. Харин ирвэс, үнэг шувуу зэрэг амьтад хот руу орж мал идээд байвал малын сүр сүлдэнд муу. Тийм үед малчид бүр чоно хүсдэг нь ч бий шүү дээ. Эвэр хошуутай шувуу, өгөр үнэг, сэтгэл муутай ирвэс шилүүс малд ам хүрчихлээ. Одоо харин ганц хоёрын зэрэг мал чононд өгчих юмсан, яая даа байз хэмээн дуу халаг тавьдаг сан. Чононд мэр сэрхэн мал өгөхөд малын сүлдэнд сайн гэж малчин хүн бүхэн мэднэ. Одооны малчид хүн үхүүлчихсэн юм шиг гаслаад болохыг алдарчээ. Тэр буруу шүү! Дээр үед малын тоо толгой дарж татвараас зугтаасан айлын нууж дарсан малыг яг тоо ёсоор нь чоно идсэн тохиол ч бий. Малаа олноор нь чононд хядуулах алсдаа сайн гэж үздэг. Чонын ам өлзий ерөөлтэй. Саяхан даа 30 гаруй жилийн өмнө нэг айлын малыг хотоор нь хядчих шахсан байсан. Тэднийх уул ус дошгируулсан гэдэг. Тэгээд бүр өөрснөө өвдөөд нэлээн юм болж байж нэг юм гайгүй болцгоосон. Байгалийн жам хуулийг зэгсэн сахиж явах ёстой.
Монгол хүний нэг болчимгүй амны алдас хүртэл эргээд нөхөж баршгүй гай гарз чирдэг гэж үздэг билээ. Малаа хотоор нь хядуулсан айл тэрнээс хойш их сайн явсан. Одоо ч сайхан л байцгаана. Харамсаж болдоггүй юм шүү! Заа тэгээд чонын ам өлзийтэй дээ, гэж дахин дахин хэлье! Алсдаа танайх сайн явна аа.
Гай барцад чинь арилж дээ.
Гагцхүү дээр өгүүлсэн хорио цээрийг сахихтун! Ухаалаг байцгаая та минь ээ….!
Хумбагарын Батмэнд. 2025. 01. 05.
