Аугаа С.Гэндэн, Л.Ванган нарын дараагаар монголын шинэ цагийн театрын хөгжлийн хандлагыг тодорхойлох залуу найруулагчид ахмад үеийнхээ буухиаг залгамжлан гарч ирсэн билээ.
Москвагийн А.Луначарскийн нэрэмжит театрын дээд сургуулийг Б.Мөнхдорж, И.Нямгаваа хоёр 1974 онд,үүнээс хэдхэн жилийн дараа 1980 онд Киевийн театрын дээд сургуулийг Г.Доржсамбуу төгсөж, тэд шил шилээ даран ирцгээсэн юм.
Гурвалсан морьд шиг эрч хүчтэй идэрхэн энэ залуус өвөрмөц сэтгэлгээ,бүтээлч санаачлага,зоримог эрэл хайгууулын аяныг түүчээлэн монголын театрын түүхийн нэгэн шинэ хуудсыг нээсэн.
Тэдний нэг Ичинхорлоогийн Нямгаваа Дарханы хүүхэд залуучуудын театраас уран бүтээлээ эхэлжээ. Түүний оюуны бяр тэнхээ амтагдсан жүжгүүд сонин өвөрмөц шийдлээрээ үзэгчдээ байлдан дагуулж, улмаар Улаанбаатарт ч сураг нь дуулдаж, нийслэлийнхний чихийг сортойлгож байлаа. Ийнхүү нэр нь мандаж яваа энэ залуутай танилцах завшаан 1979 оны зун эх орны дөрвөн зүгээс найрамдлын Дархан хотноо хуран цугларсан хөдөө орон нутгийн Хөгжимт Драмын Театрын уран бүтээлчдийн уулзалт-тоглолтын үеэр тохиож билээ.Үдийн өмнөхөн театр руу очлоо…ороход үүднээсээ эхлээд л эмх цэгц,дэг журам,цэвэр цэмбэгэр байдлаараа цаанаа л нэг өөрийн гэсэн соёл нүднээ өртөнө.Эзэн ямар байхаас аливаа байгууллагын төрх танигддаг даа…И.Нямгаваа өөрөө ер нь их нямбай,зан төрхийн хувьд өндөр шаардлагатай,заримч хүн аж.Ямар сайндаа л жүжигчид нь “найруулагч ирчихэж” гээд л хоорондоо шивнэлдэн айсан шинжтэй өлмийн дээрээ гишгин болгоомжтой явахыг харж билээ.Энд жүжгийн жүжгийн сургуулилт хийж байгаа бололтой.Үзэгчийн танхимаас И.Нямгаваагийн дуу хадаж,тайзан дээр байгаа жүжигчид рүү хандан:-“болоогүй байнаа…буцаад ! юугаа бодож байдаг юм…гэх түүний бухимдаж,уурандаа нүд нь эргэлдэх ширүүн төрх харагдана. И.Нямгаваа бол найруулагчийнхаа хувьд жүжигчидтэй ажиллах арга барилаараа ч АЖ.Гэндэн гуайн төрөлд хамаарах хүн л дээ. “Та нар тоглох гэж байгаа дүрийнхээ арьс махан завсраар орох хэрэгтэй”-гэж С.Гэндэн гуай жүжигчдээс хатуу шаарддаг байсан.И.Нямгаваа ч бас л тиймэрхүү.. Түүний хувьд загнах, хараах, доромжлох энүүхэнд… үүнийг ажиглаад нэгэн жүжигчнээс нь: ”Ийм найруулагчтай ажиллах хэцүү юу” -гэхэд :-юу гэх юм дээ,тэр үедээ гомдовч,дүр минь амжилттай болж,үзэгчдийн алга ташилт,талархал хүлээх мөчид миний авьяас,нөөц бололцоонд итгэж,түүнийг минь бүрэн дүүрэн гаргуулах гэж л миний төлөө уураа шавхаж байсныг нь ойлгооод найруулагчдаа баярладаг, талархдаг даа,-” гэж билээ.
И.Нямгаваа найруулагч бас жүжигчнийхээ шарыг нь хөдөлгөж,авьяасыг нь хатгадаг аж…Дарханы театрт түүнтэй хамт олон жил ажиллаж, дотно нөхөрлөсөн жүжигчин Б.Магсаржав “Гарьд Магнай” киноны Равсалд тоглох урилга аваад өөртөө эргэлзээд явж байтал: “ Энэ чиний бүтээж чадах дүр биш ээ, Магсаржав аа гэдэг байгаа Нямгаваа найруулагч минь… тэхээр нь шар хөдлөөд Би чинь хүн байна даа,бусдаас юугаар дутахав гэж бодоод кинонд тоглохоор шулуудсан тухайгаа тэрбээр дурссан байдаг.Энэ нь ч түүнд өөрийнхөө ур чадвараа харуулах эрч хүч өгсөн төдийгүй “Равсал панз” гэдэг уг дүрээрээ олны танил болж,алдаршсан.И.Нямгаваа жүжигчнийхээ сэтгэл, авьяас чадварыг нээх олон түлхүүртэй гэмээр найруулагч.Тэрбээр ажлын бус цагаар бол эгэл энгийн,нөхөрсөг,онигоо ярьж бусдыгаа хөгжөөсөн жирийн л нэг уран бүтээлч.Нөхөдтэйгээ маш эвсэг хүн.Энэ үедээ жүжигчдийгээ хэн болохыг нь тандаж ааш занг судалж,хожим найруулах жүжгийнхээ дүрүүдийг хэнд хувиарлахаа бодож суудаг болов уу гэмээр харагддаг…гэтэл юм ярьж байснаа хоёр гараа салаавчлаад дуугаа хураан бодлогшрон хэсэгхэн зуур дүнсийж суучихдаг .Тэгснээ эргээд л нөхдийнхөө халуун ярианд оролцоод л инээж хөхрөн сонин сайхан хуучилж ярьж байхыг олонтоо ажигласан.Энэ нь найруулах жүжгийнхаа тухай,түүнийхээ зохиомж,өгүүлэмжээ баяжуулах уран санаа сэтгэлд нь орж ирэх үест тэгж бодлогшроод суудаг юм уу даа гэмээр.Харин,тайзнаа жүжгээ найруулах үедээ заримдаа ч танигдахын аргагүй болно.Оюуны хүч тэнхээ,уран сэтгэмж,уур бухимдал,хөөр баяр хосолсон хамтын нөр их хөдөлмөрийн эцэст сайхан бүтээл,сайн жүжигчид төрөх нь найруулагчийн дээд жаргал байдаг.И.Нямгаваа найруулагчийн гараар нухлагдан,түмэндээ танигдаж,олны хүндэтгэл хүлээсэн цөөнгүй жүжигчид Дарханы Хөгжимт-Драмын театраас мэндэлжээ.Улсын Гавьяат жүжигчин Ё.Цог, ”Гарьд Магнай” киноны Равсал панзын Б.Магсаржав,Тухайлахад,”Говийн зэрэглээ”-ний Номин,”Гарын таван хуруу” киноны Сүрэнгийн дүрүүдээрээ нэрд гарсан Я.Оюунцэцэг гээд олон олон чадварлаг уран бүтээлчид бий.Найруулагчийнхаа нэрээр цууд гарах болсон Дарханы Хөгжимт-Драмын Театрын зүг манай киноны найруулагчид ч анхаарлаа хандуулж эхлэв.Тэнд чадварлаг жүжигчид байгаа гэдэгт найдаж,дэлгэцийн шинэ уран бүтээлийнхээ дүрүүдээ хайж тэд 1980 аад оноос Дарханы руу явсан нь гар хоосон буцаагүй ээ.1980 оны намрын тэр нэгэн өдөр би Ч.Гомбо гуайн зохиол “Гэрлэж амжаагүй явна” киноны редакторын хувьд найруулагч Ж.Бунтар,зураглаач Б.Балжиннямын хамт гурвуулаа Дархан руу хөдөлж билээ.Тэхэд И.Нямгаваатай ахин уулзаж,дотно танилцсан юм.Хожим Ж.Бунтар найруулагч киноныхоо нэгэн инженерийн дүрд И.Нямгавааг урьж тоглуулсон байдаг.Угаасаа И.Нямгаваа жүжигчин хүн.Сурагч байх үеэсээ урлаг,уран сайхан сонирхдог,дуу хөгжим ,багт наадам гээд цэнгүүнт арга хэмжээнүүдэд идэвхтэй оролцдог хүүхэд байлаа.Дунд сургуулиа 1965 онд төгсгөөд 15 настайдаа Улсын Хүүхэд Залуучуудын Театрт авьяасаа шалгуулан
тэнцээд жүжигчин болжээ.Гал цог нь бадарсан идэр насандаа тэрбээр Шекспирын “Ромео,Жульетта”” жүжгийн Меркуциогийн дүр бүтээж,4 жил тус театрт ажиллахдаа 10 аад бүтээлд оролцсон аж. Тэнгэрийн ивээл гэх үү,монголын тайзны урлагийн ирээдүйн хувь заяаг хожим атгах нэрд гарсан найруулагч Б.Мөнхдорж,Г.Доржсамбуу,И.Нямгаваа гурвуулаа мөн л ХЗТеатрт мөр зэрэгцэн хамт ажиллаж байлаа.Гурвуулаа тэнд АЖ С.Гэндэнгийн найруулагчийн удирдлагын дор уран бүтээлчийн хувьд өсөж өндийсэн юм .Ингээд 1969 онд Б.Мөнхдорж,И.Нямгаваа хоёр Москвад,тэдний дараахан 1975 онд Г.Доржсамбуу Киевын театрын урлагийн дээд сургуульд суралцахаар явсан түүхтэй.Хүний заяа төөрөг гэж сонин .20 жилийн дараа И.Нямгаваа уран бүтээлийнхээ гараагаа анх эхэлсэн Улсын Хүүхэд Залуучуудын театртаа 1985 онд эргэн ирэхдээ тус театрын захирал,уран сайхны удирдагчаар ажиллав.Түүнийг ирсний дараагаар тус театрын тайзнаа шинэ соргог найруулга,уран бүтээлийн зоригтой эрэл хайгуулаараа үзэгчдийн сонирхол татсан бүтээлүүд гарах боллоо.Театрын үүдээр холхилдох хөл ихссэн юм.Жүжгийн тасалбар эрт дуусдаг тул,түүнийг хайж сурагласан залуус эргэлдэх нь их.Театрын үзэгчдийн танхим ч ямагт хүнэээр дүүрэн байдаг болжээ.Учир нь залуусын өмнө тулгамдсан нийгэм ёс суртахууны хурц хөндсөн Д.Гармаагийн “Намайг сонсцгоо!”,Ц.Балдоржийн “Өв залгамжлагч”,Д.Батбаярын “Хайрыг хайрла” жүжгүүд үзэгчдийн оюун санааг эзэмдэж байлаа.И.Нямгаваагийн найруулгын онцлог нь аливаа жүжгийн дэвшүүлсэн асуудлыг хурцлах,жижиг зүйлс,деталаар агуулгыг нь баяжуулж үзэгчдийнхээ оюун санаанд хүргэдэг.Үүгээрээ залуусын сэтгэлдээ бодож,амьдралаас хайж яваа асуудалд тэдний анхаарлыг хандуулахыг зорьдог.Гэхдээ уг асуудлыг шуудхан тайлахыг эрмэлзэлдгүй,гагцхүү үзэгчдийг эрэгцүүлэн бодуулах, шүүн тунгаахад тэдний оюун санааг хандуулдаг нь найруулагчийн өвөрмөц арга юм.И.Нямгаваа эх зохиолын нэр гарчигт их холбогдол өгдөг болов уу.Учир нь жүжгийнхээ үйл явдлын өрнөл,тайлалаа цаашид яаж шийдэх найруулгынхаа зохиомж,ерөнхий дүр зургийг юуны өмнө гарчгийн агуулгаас хардаг нь лавтай. ”Хайрыг хайрла!”/Д.Батбаяр/ гэх энэ нэр найруулагчийн хувьд жүжгийн үйл явдлын явдлын турш нэвтрэн гарах гол санаа, улаан шугам болж буй тул залуусын оюун бодлыг эзэмдэх гол асуудалдаа тэдний анхаарлыг хандуулах үүднээс И.Нямгаваа жүжиг эхлэхийн өмнөх оршил хэсгээ өвөрмөц шийдсэн байдаг.Тухайлахад жүжиг эхлэхийн өмнө өмнө хайр сэтгэлийн тухай ухаантан,мэргэдийн сургаалаас ишлэл татаж бичсэн цагаан өнгийн дэвсгэр урт давууг тайзны хөшөгний урдуур өлгөжээ.Сургамж эдгээр үгс тодоос тод харагдах бөгөөд нэг талаас үзэгчид рүү гээ хандаж ,амьдалдаа ямагт санаж явууштайг өгүүлсэн хэрэг. Нөгөө талаас энэ нь жүжгийн хөндсөн асуудлыг цаашид өрнөх үйл явдалтай холбох өгүүлэмжийн өвөрмөц зангилаа болсон найруулагч,зураач хоёрын уран сайхны өвөрмөц шийдлийн нэг байлаа.Дээрх олон ишлэл үгийн дотор “Дурлал хүнийг танигдашгүй болтол өөрчилдөг гэсэн үг бий”…Ингээд хөшиг нээгдэхэд жүжгийн гол
хоёр баатар Амаржаргал/Ж.Сүххуяг/, Туул/Н.Долгор/ хамгийн аз жаргалтай байгаа тэрхэн мөчөөр харуулсан нь санамсаргүй хэрэг биш юм.Залуу хосын ер бусын баяр баясгаланг энд онцлохдоо энэ хоёр шиг эвтэй жаргалтай залуус байдаг болов уу гэхээр жүжгийнхээ эхлэлийг боджээ.Найруулагч өөрийнхөө уг санааг улам баяжуулж,хоёр хосын хайрын жаргал,сэтгэлийн цэнгэлийг төгс харуулах үүднээс ер бусын уянгалаг хөгжмийн яруу эгшиг дуурьсах тухайн агшинд гарч ирэх хоёр хос бүжигчинг уран сайхны өвөрмөц деталь,уран шигтгээ болгож ашигласан аж.Үзэгчдийн нүд булаах идэр насны үзэсгэлэн төгөлдөр хос энэ хоёр бүжигчнээр бас,залуу насны хүсэл итгэл,аз жаргалын билигдил/symbol/давхар санааг төлөөлүүлж гаргасан найруулагчийн бүтээлч эрэл хайгуулын нэг байлаа.Хос энэ хоёр бүжигчин зөвхөн билигдил уран санаа төдийгүй жүжгийн гол баатар Амаржаргал,Туул нарын амьдралд тулгарах бэрхшээл,зовлонг хуваалцаж,тэдний ирээдүйн хувь заяаяны төлөө түгших үзэгчдийнхээ сэтгэлийн шаналалыг хамт тээж яваагаараа онцлог юм. Иймээс ч энэ хоёр хос бүжигчид жүжгийн ээдрэтэй үйл явдлын мөчид үе үе гарч ирэх нь баатруудын хоорондын үл ойлголцол,зөрчилыг тодруулж,цаашид энэ хоёр яах бол ? -хэмээн үзэгчдээс асуух шиг танхим руу ширтэнэ. И.Нямгаваа жүжгийн эх зохиолтойгоо тун няхуур уншиж ,судлаж,жүжгийнхээ агуулгыг задлан баяжуулахад онцгой ханддаг найруулагчийн нэг.Энэ үүднээс тайзны урлагийн болзолт хэл,билигдэл/symbol/,зүйрлэл/metaphor/,адилтгал/comparison/ зэрэг уран сайхны яруу олон хэрэглүүрүүр дүрийн оюун санааны зөрчил,жүжгийн агуулга санааг гүнзгийрүүлэх,үйл явдлын утга учрыг тайлах түлхүүр болгож ашиладаг нь түүний найруулах эрдмийн онцлог юм. Залуу гэр бүлийн гэрийн хойморьт ногоон Дарь эхийн дүрс бүхий бурхан байдаг.
Энэ нь сүсэг бишрэлтэйг бус, харин энэ айлын дагина, Амаржаргалын хайрын шүтээн, гэрийн эзэгтэй Туулыг ногоон Дарь эхтэй жишиж адилтгасан уран шигтгээ болов уу…Үнэндээ ч Туул эр нөхөртөө хязгааргүй хайртай.
Өөрийн энэ нандин хайр,халамжит сэтгэлээ шингээж гоёлын цамцыг эр нөхөртөө оёж буйгаар жүжиг эхэлдэг нь учиртай, яагаад гэвэл,цаашид өрнөх жүжгийн үйл явдалтай уг цамц бас л холбогддог.
Хэтэрхий их хайр, бусдаас нөхрөө харамлах Туулын сэтгэл эцсийн эцэст, өөрийг нь хоосон хардлагад хүргээд уг оёсон цамцаа тэрбээр урж тасддаг, Эрхэмлэж явсан сайн сайхан бүгдийгээ утгагүйд тооцож, ийнхүү хэдэн хэсэг тасчин хаяж буй нь түүний сэтгэлийн гүн хямралыг нээхийн зэрэгцээ яльгүй хардалт,гоморхлоос болж онгон хайр, аз жаргалаа хормын зуур алдах осолтойг залууст сануулсан уран сайхны шийдлийн нэг байлаа.
Хайр сэтгэл итгэлээр л бэхждэг, уг итгэл алдарвал халуун хайр ийнхүү хөрөх аж .Энэ сургамж санаа гоёлын цамцаар илэрч буй нь И.Нямгаваа найруулагчийн л бодож олсон уран шийдлийн нэг бөгөөд цаад утгаараа “Хайрыг хайрла!” хэмээх жүжгийн хөндсөн асуудлын ерөнхий агуулгатай шууд холбогдож байгаа юм. Хайрыг нандигнах учиртайг үзэгч залуус олон өнцгөөс харж тунгааж бодох боломжийг найруулагч эрж хайсан нь бас
сонин.
Тухайлвал, жүжгийн өрнөл хэсэгт, Амаржаргал эхнэр Туултайтайгаа учраа ололцох гэж тэвчээр заан бүхий л аргаараараа хичээж үзсэн ч, түүний хардах сэтгэлд цөхрөнгөө бараад эцэст нь салахаас өөр замгүйд хүрдэг.
Амаржаргал ийм алхам хийх нь нь зөв үү буруу? гэх аясаар үзэгчдийг хамруулж, тэднээр хэлэлцүүлэг хэлбрээр найруулагчийн шийдсэн өвөрмөц үзэгдэл бий.
Жишээ нь Амаржаргал өөрийн хамгийн үнэнч нөхөд болох гэр бүлийн хос Тулга, Бурмаа хоёрындоо ирээд эхнэрээсээ салахаар шийдснээ хэлэхийнхээ өмнө сандал аваад нилээд зайдуухан газар очиж,хоёр найзынхаа өөдөөс харан сууна.
Эднийг хөндлөнгөөс харахад хэн нэгэн буруутанг байцааж, шүүж буй мэт сэтгэгдэл төрүүлдөг. Чухамдаа, цаад утгаараа бол найруулагчийн энэ шийдэл нь бас, Амаржаргалын зөв, буруугийн асуудал ч биш үзэгчдийн танхимд суугаа түүний үе тэнгийн олон залуусыг үүнээс сургамж авч амьдралын утга учир, хайрын үнэ цэнэ, итгэл үнэмшлийнхээ тухай эрэгцүүлэн бодоход чиглэж үү гэмээр.
Ялангуяа “Хайрлахын тулд сэтгэл санаагаар баян байх ёстой байж, Гэтэл би сэтгэлийн өгөөжөөр хомс, хүнд өгөхөөсөө авах, нэхэх минь их юм” гэх гол баатрын хэлж буй үнэн үг амьдралаа эхэлж буй,ялангуяа залуу үеийнхэнд хамаарах билээ.
Хоёр биенээсээ л илүү ихийг хүсээд хэнд нь юу дутагдаж, яах ёстойг анзаардгүй, бие биендээ үл итгэх нь амьдралын яльгүй бэрхшээл тохиолдоход хэцүүхэн үр уршигт хүрдгийг найруулагч жүжгийн туйл хэсэг тод томруун харуулдаг. Гэр бүлийн хоёр дотны нөхөртөө сэтгэлээ хуваалцан уудласны дараа Амаржаргал/Ж.Сүххуяг/ өөрийн эрхгүй нэг мэдэхэд гэртээ эргээд очиход Туул нь хаалгаа тайлж өгсөнгүй. Энэ мөчид урьд өмнө нь хэзээч санаж яваагүй “зүрхний өвчин нь хөдлөөд уначихсан юм биш байгаа…” гэсэн бодол түүний тархинд зэрэвсхэн орж ирмэгц шатаар дамжин гаднаас гэр лүүгээ орох гэж оролдоод тэрбээр осолдож байна.
Анхнаасаа бие биендээ итгэж, уужим ухаанаар тунгааж, учраа ололцсон бол ийм харамсалтай хэрэг гарах байсан уу? Хоёр биендээ хязгааргүй хайртайгаа мэдсээр байж юунд хэрэлдэж зөрөв өө?
Аз жаргал,хайр сэтгэлээ нандигнаж эрхэмлэх, ханиа халамжлах,хоёр биендээ итгэх, харилцан хүндэтгэх аугаа их сэтгэл чухам юунаас эхлэх ёстой юм?
Энэ тухай хэн ч ойлгодог, мэддэг атлаа амьдрал дээр болохлоор хэргжүүлж чаддагүйн учир юу вэ? Ийнхүү залуусын сэтгэлдээ бодож, амьдралаас эрж яваа олон олон асуудалд,тэдний анхаарлыг хандуулахыг зорьсон найруулагчийн сонирхолтой уран шийдлүүд уг жүжигт цөөнгүй бий…
Ер нь И.Нямгаваа найруулагчийн арга барилын содон нэгэн үзэгдэл бол түүний уран сэтгэлгээ юм. Эх зохиолын санааг баяжуулж ургуулан сэтгэх нь түүний бүтээлч эрэл хайгуулын ундарга гэлтэй. Үүнийг нь ялангуяа И.Нямгаваагийн найруулсан кино бүтээлүүдээс нь тодорхой харж болно.
Энэ бүгд “Гарын таван хуруу”, ”Үлгэр дуусан хойно”, ”Догшин хутагтын сахиус”, ”Нандин эрдэнэ”, ”Би чамд хайртай” зэрэг дэлгэцийн бүтээлүүдэд онцгой илэрдэг.
Ямар сайндаа л өвөрмөц найруулга, зохиомж, дүрслэлийн сонирхолтой уран шийдлүүдээрээ “Догшин хутагтын сахиус” бүтээл нь их Британы урлагийн академиас зарласан дэлхийн шилдэг 100 киноны нэгэнд шалгарч байхав.
И.Нямгаваа дүрслэлээр илэрхийлэх киноны хэлийг гаргуут ээмшсэн найруулагч. Үүнийгээ найруулагчийнхаа төлөвлөгөөндөө тун нямбай тусгадаг.
Тухайлахад,дүрслэлийг уран шигтгээ/detail/ болгох, утгажуулах/treatment/, киноны өгүүлэмжид шинэ үйл явдлыг нэмж, билигдэл/symbol/, зүйрлэл/metaphor/, адилтгал/comparison/, харьцуулал зэрэг уран сайхны яруу хэрэглүүрүүдээр баяжуулж дүрүүдийн болон бүтээлийнхээ агуулга санааг нарийвчлаж нээсэн байдаг.
Ичинхорлоогийн Нямгаваа олон талын авьяастай уран бүтээлч хүн. Найруулагч, жүжигчнээс гадна бас үргэлжилсэн үгийн богино хэлбрийн зохиол бичдэг. Түүний өгүүллөгүүдээс бүрдсэн “Сондгой” тоо гэдэг уран зохиолын эмхтгэл ном 1980 аад онд хэвлэгдэн гарч, уншигчдийн хүртээл болсон билээ.
Уг эмхтгэл номонд нь орсон “Сондгой тоо” өгүүллөгээс сэдэвлэн Төрийн соёрхолт найруулагч Б.Балжинням “Би чамд хайртай” гэдэг киногоо бүтээсэн билээ. И.Нямгаваа, Б.Балжинням хоёр хоюулаа санаа сэтгэл ,үзэл бодол их нийлдэг, харилцан бие биендээ их нөлөөлдгөөрөө уран бүтээлийн ганзага нэгтэй найруулагчид юм.
Тэдний хамтран хийсэн дэлгэцийн бүтээлүүд уран сэтгэлгээ, зоримог содон эрэл хайгуулаараа, үзэгчдийнхээ оюун сэтгэлийг эзэмдэж 1980-90 оны монголын кино урлагийн хөгжилд гарсан шинэ нэгэн үзэгдэл болж байлаа.
МУ-ын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, Урлаг судлаач Дэмчигдоржийн Мягмарсүрэн
