Сүмбэ хамба Ишбалжир бол 18-р зууны үед монгол, төвд нутагт нэрд гарсан дээд монгол буюу Хөх нуурын төр шашны том зүтгэлтэн бөгөөд дэлхийн монгол, төвд судлалын эрдэмтдийн андахгүй мэдэх хүн юм. Тэрбээр ойрадын язгууртан гаралтай хүн ба монгол анагаах ухааны гарамгай эрдэмтэн төдийгүй монгол төвдийн түүх, шашны ухаан, одон орон судлал, гүн ухааны талаар ч маш их хичээл зүтгэлтэй ажиллаж бүтээл туурвисан нэрт түүхч, зохиолч байжээ. Өнгөрсөн зууны тавиад оноос эхлэн дотоод, гадаадын монголч эрдэмтэд сүмбэ хамба Ишбалжирын тухайн судласан боловч тэр нь зөвхөн түүний уран зохиолын хүрээнд хязгаарлагдаж байсан болохоор энэхүү агуу их эрдэмтний шинжлэх ухааны бусад салбарт олсон амжилт бүтээлийн талаар системтэй судлаж бүрэн үнэлгээ хийж чадаагүй байна. Түүгээр ч үл барам 60-аад он хүртэл Ишбалжирыг ямар үндэстэн болохыг тодруулж чадаагүй байсны дээр цөөнгүй судлаачид түүнийг төвд хүн хэмээн үзэж байжээ. Сүмбэ хамба Ишбалжир ойрадын язгууртан гаралтай хүн бөгөөд /1704-1788/арван хоёрдугаар жарны модон мичин жил Дээд монголын Замбаажавын хошууны Толь хэмээх газарт, Хошууд аймгийн дунд зэргийн аж амьдралтай, ном эрдмийг ихэд эрхэмлэгч тайж Дорждашийн дөтгөөр хүү болон мэндэлжээ. Энд Сүмбэ гэдэг нь төвдийн таван их орны нэг болох бөгөөд одоогийн Хөхнуур мужийг заасан ажээ. Хамба гэдэг нь багш хэмээх төвд үг болно. Сүмбэ хамба бол Ишбалжирын цол юм. Тэрбээр Сүмбэ шаврон Лувсандамбийжалцан гэгч ламын хувилгаан дүр болон тодорч, Сүмбэ хамба хэмээн өргөмжлөгдсөн юм.
Түүний намтар түүхэнд өгүүлснээр гурван наснаасаа хувраг лам хүнийг харан ихэд баясан хөөрч, улмаар тэдний номлох уншихуй ёсыг дахин дахин дууриан тоглохыг эцэг нь ажиглан мэдээд, “тойн болговоос хэт нь зохилтой” хэмээн сэтгэж, өөрөө төвд үсэг заан сургаж, анхлан гэлэгёнданма-ийн нэг шүлгийг цээжлүүлжээ. Ишбалжир 4 наснаасаа ойрадын Цагаан хадны толь хийдэд шавилан суужээ. Эндээс үзэхэд Сүмбэ хамба Ишбалжирын дээд өтгөс нь Гэгээн Гүүшри хаан байжээ. Түүний эхийн тал нь мөн ойрадын сурвалжит гэр бүлээс гаралтай болох нь илт юм. Ингээд тэр үеийн сурвалжит өрхийн хүмүүжлээр хүмүүжсээр долоон насандаа тойн болоод оюун ухаан нь хэтэрхий хурц өссөн тул Гонглон хийд буюу одоогийн Хөхнуур мужийн монгол үндэстний өөртөө засах сяний нутагт байдаг Ю Нин сы хийдэд 31-р дүрийн Сүмбэ хамбаар тодорч, гүн ухааны номыг судлан ширээнд заларчээ. Учир нь төмөр бар буюу 1710 онд Гонлун дахь хийдийн барилгыг аравнайлах ёслолын үеэр манжийн Энх Амгалан хааны багш лам жанжа ринбучи Агваанчойндон ирж, төвдийн их багш Жамьяаншадбидоржтой уулзахдаа, насан өөд болсон урьдын анд сүмбэ шаврон Лувсандамбийжалцангийн хойд дүр тодруулахыг даалгасан ёсоор Ишбалжир нь хий насаа оруулаад долоотой байхдаа Жамьяншадбидоржтой уулзан адислуулан тодорсон түүхтэй ажээ. 8 насандаа Гүмбүм хийдэд очиж анагаах ухаан, хэл шинжлэл болон буддын шашны эрдэм ном сурч, 20 насандаа төвдийн Брайвин хийдэд очиж, 5 жил суралцсан ба 5-р дүрийн Банчин богд Ломсанешээс сахил авч, будцын шашны гүн ухаан болон бусад эрдэм ухааныг судлажээ. Энэ үедээ тэр үед ихээр болдог байсан номын мэтгэлцээнд ихэд оролцон шалгараад, “Номын маргааны сүргийн манлай” хэмээн алдаршаад, тэр үед ихээхэн нэртэй Гоман дацангийн гол хамба болсон байна.
Тэрбээр багаасаа өндөр хэргэм бүхий ламын дүрд өргөмжлөгдсөний дээр, авьяас билгээрээ ч ихээхэн нэрд гарч алдаршсан учраас түүний нэр хүндийг тэр цагийн улс төрийн голлон тэмцэлдэгч хүчнүүд өөрийн бодлого үйл ажиллагаандаа тодорхой хэмжээгээр ашиглахыг хичээж байснаар тайлбарлаж болох юм. Үнэхээр ч түүнийг 1723 онд төвдөд зорчсон шалтгаан нь нөлөө бүхий хутагт Жалсрайринбүчи түүний нэр хүнд өндөр байгааг ашиглан, хятадад буддизм дэлгэрүүлэх эчнээ бодлогоо хэрэгжүүлэх зорилгоор, түүнийг Амдо нутагт эргэн ирж, шинэ хийд байгуулах хэрэгтэй байна гэж зөвлөсөнтэй холбоотой ажээ. Энэ нь буддын номлолоор дамжуулан Амдо нутаг, Хятад зэрэгт төвдийн нөлөөг бэхжүүлэх гэсэн тэдний шашны тэргүүн нарын эрмэлзэл байв. Гэтэл манж нар төвдийг эзлэх бодлогоо шаргуу тавьж, Энх Амгалан хааны зарлигаар төвдийг түрэмгийлэн эзэлсэн байна. Үүний улмаас тусгаар тогтнолыг эрмэлзсэн төвдийн язгууртан лам нар хийгээд манжийн талыг баримтлагчдын үзэл санааны зөрөлдөөнөөс үүдэн иргэний дайн өрнөхөд, сүмбэ хамба Брайвун хийдийн Гомон дацангийн ширээт ламаар өргөмжлөгдөөд байсан ч өөрийн харьяаны лам нарыг иргэний дайнд оруулахгүй төвийг баримталж байжээ. Энэ нь бусад хийдийн лам хувраг нарт ч нөлөөлсөн байна.
1730 оны дунд үеэс Төв Азид манжийн нөлөөг бэхжүүлэхэд сүмбэ хамбыг ашиглах зорилгоор манжийн талаас түүнийг өөртөө татах бодлого явуулжээ. Учир нь түүний оршин сууж байсан нутаг бол монгол, төвд, хятад үндэстнүүд холилдон суудаг соёлын өвөрмөц тогтоц бүхий төв байжээ. Манжийн хаад хязгаар нутгийг өөртөө нэгтгэхийн тулд язгууртан, эрх ямбат этгээдийг нийслэлдээ урьж суулгадаг заншил ёсоор сүмбэ хамбыг 1736 онд Бээжин дэх Тэнгэрийг тэтгэсэн хааны ордонд залж аваачжээ. Тэнд түүнийг улаан малгайтны шашны ном үзэхийн хэрэг дээрээ шаардаж байсан нь тэр үед хүчтэй дэлгэрсэн гэлүгвагийн ёсны нөлөөг бууруулах гэсэн арга байв. Сүмбэ хамба бол Зонховын сургаалыг номлогч гэлүгвагийн ёсыг тууштай баримтлагч байсан учир энэ бодлогод дургүйцэн, 1738 онд Гонлундаа буцаж иржээ. 1742 онд түүнийг дахин Бээжинд дуудаж суулгахдаа дээрх бодлогоо нилээд болгоомжтой явуулан, хийдэд суулгаж, будцын шашны ном судар үзэх боломжоор хангасны дээр, Жанаг хамба цол өргөмжлөн, улмаар бүх монголын шашны тэргүүнээр өргөмжлөх санал тавьж байсан ч татгалзжээ. Сүмбэ хамба Ишбалжир энд байх хугацаандаа Хөх хотын Устын зуу, Долон нуур, Их зуугийн чуулган, Альшаа хот болон Шаньшигийн Утай зэрэг газруудаар явж, хурал ном, эмчилгээний ажил хийсэн байна. Түүний дараагаар Гонглон хийдцээ буцаж, 32 жил хамба ламаар ажиллаж насан өөд болтлоо суужээ. Энэ бүхнээс үзэхэд сүмбэ хамба тухайн үеийн улс төрийн амьдралын түүхэн үйл явдалд өртөн, түүнийг нүдээр үзэж байсны хувьд, шашны сургаал улс төрийн бодлого хоёрын хоорондын харилцааны нарийн төвөгтэй асуудлуудыг зохих хэмжээгээр ухааран ойлгож авчээ.
Өтөл насандаа гүн ухааны бэрх асуудлаар Хөхнуурын нэрт эрдэмтэн банчин Балдантай чойр булаалдсаны улмаас Хөхнуур даяарт алдаршсан байна. Сүмбэ хамба Ишбалжир одон зурхайн ухааны онолыг үндэс болгоод төвдийн нутагт ихэд дэлгэрсэн Пүг, Цүр хэмээх зурхайн хоёр сургуулийн ёсоор үлгэр хийж, монгол орны газрын хуваарьт эрхэсийн хөдөлгөөнийг тооцоолон бодох Төгс буянт шинэ зурхай хэмээх шинэ зурхайг бий болгосон байна. Төгс буянт шинэ зурхайд сарны хөдөлгөөн байршлыг секундыг нэг зуун дөчин есөн мянга хоёр зуун ёсөд хуваасан лугаа тэнцэх цаг хугацааны өчүүхэн бага нэгжийн нарийвчлалаар хөөн өлох олон аргыг боловсруулсан тул, эдүгээ хүртэл сарны хөдөлгөөнийг үнэн зөв гаргасаар, тооцооллын үр дүн нь орчин цагийн тэнгэрийн одзүйн аргаар гаргасан дүнтэй яв цав нийлсээр бөлгөө. Тэрбээр өдөр тасарч, давхарлах хийгээд сарын илүү тэргүүтнийг монголын газрын хуваарьт тохируулсан тул түүний зурхайн ёсыг эдүгээ хүртэл Монгол Улсад хэрэглэн, цаг цагалбараа хөтөлсөөр байгаа билээ. Сүмбэ хамба Ишбалжир одон зурхай төдийгүй гүн ухаан, утга зохиол, анагаах ухаанд гүнзгий мэргэжсэн байжээ. Түүний “Цэцэгийн хэлхээс” хэмээх сургаал шүлэгт,Цастын цагаан орныг будан бүрхэвч хиртэхгүй Угийн хар нүүрсийг усаар угаавч цайхгүй Уужим ухааны талд гэрэл гийх нь хялбар Цухал сэтгэлийн жалганд сүүдэр буух нь түргэн Чанадын их хэрэгт мэргэд баясахаас доордос үгүй Тэнгэрийн сүрлэг дуунд Тогос баясахаас ууль үгүй Саруул ухаантан буянд самуун сэтгэлтэн нүгэлд Балт зөгий цэцгэнд батгана ялаа баасанд хэмээн өгүүлсэн байна. Тэрбээр анагаах ухааны холбогдолтой “Рашааны ундрал”, “Рашааны цагаан шүүдэр”, “Рашааны дусал”, “Рашааны хурим” хэмээх алдартай дөрвөн зохиол туурвиж, Гэсэрийн туужийн талаар шинжилгээ судалгааны ажил хийж, эрдэм шинжилгээний өгүүлэл зохиолууд туурвиж байсан ба “Хөхнуурын дотор тэргүүтэн эсэрваагийн дуулал шинэ яруу хэмээгдэхүй оршив”, “Хөхөөгийн яруу дуун нэрт дуулал тэргүүтэн оршив”, “Эмийн нэрс ба эмт бодисыг таних болор толь” зэрэг монголын буддын шашин, түүх, уран зохиол, анагаах ухааны учир холбогдол бүхий 70 шахам бүтээлийг төвд хэлээр туурвижээ. Түүний ‘Энэтхэг, Хятад, Төвд, Монгол оронд дээдийн ном гарсан ёс галбарваасан модон хэмээгдэх оршив” гэдэг том хэмжээний бүтээлдээ нийгэм, түүхийн узэл бодлоо илэрхийлэхдээ түүхийн үзэгдлүүдийг нэг нь нөгөөгөөсөө сурвалжлан гарсан шалтгаанд холбоонд авч үзсэн байна. Гэхдээ монголын түүхийг улируулан авч үзэхдээ энэтхэг, төвдийн түүх рүү шууд оруулдаг шашны уламжлалаас зайлсхийж, харин энэтхэг төвдийн эртний түүхийн тодорхой баримт үеүдээр баримжаалан жишиж, монголын түүхийг аналоги аргын тусламжтай тодотгох, өвөрмөц үзэл санааг баримталсан байна.
Сүмбэ хамба хэдийгээр багаасаа буддын сонгодог боловсрол эзэмшиж, өндөр мяндагтай лам болсон ч, шашны үйл ажиллагааг зарим талаар шүүмжилж, өндөр мяндагтай лам хуврагууд шашны нэр хүнд, эрх ашиг, хамаг амтьны тусыг бодолгүй, хорт могой мэт санаа өвөрлөн, хулгана хөеөгөө зөөх адил, эд хөрөнгө хураахыг эрхэмлэдэг болсон хэмээн буруушааж байжээ. Түүний найман боть зохиолыг Манж Чин улсын үед Хөх хотын Устын зууд хийдэд модон бараар хэвлэсэн байна. Түүнчлэн монгол хэлтний их алдартай эмч байсан тул эдүгээ түүний зогсоо чулуун хөрөг өвөрмонголын Монгол эмнэлэгийн дээд сургуулийн хорооны өмнө сүндэрлэн байдаг ажээ.Сүмбэ хамба Ишбалжир өөрийн намтар түүхийг Манж Чин улсын Тэнгэр тэтгэгч хааны 42-р он буюу 1777 онд бичсэнийг түүний шавь Сүмбэ билэгт цорж Лувсангэлэг, шадар дархан оточ Гэлэгсамдан нар үргэлжлүүлэн бичиж дуусгасан байна. Сүмбэ хамба Ишбалжир 13-р жарны шар бичин жил буюу 1788 онд 84 насандаа таалал төгсчээ.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
