Гүүний сүү буюу саам болон үнээний сүүгээр айраг хэмээх дэлхийд цор ганц тансаг ундааг хийх бөгөөд Халх Монголчууд гүүний сүүгээр, харин Баруун Монголчууд гүү, үнээний сүүгээр айраг исгэдэг.
Манай оронд гүүний айраг үйлдвэрлэх явдал олон зуун жилийн түүх уламжлалтай юм. Гүүний айргийг манайхаас гадна Казах ба Киргиз улс, Автономит Башкир мөн Халимаг улсад хийдэг. Монгол оронд айраг бол өргөн дэлгэрсэн ундаа бөгөөд Булган, Өвөрхангай, Төв, Дундговь аймгууд айраг үйлдвэрлэдэг гол нутаг юм.
Гүүний айргийг зун, намрын улиралд хийдэг уламжлалтай боловч гүүг нэмэгдэл тэжээлээр тэжээсэн нөхцөлд жил тойрон сааж айраг исгэж болно. Гүүний айраг бол манай хүн ардын зун цагт өдөр тутмын хэрэгцээт хүнсний чухал зүйл болохоос гадна эмчилгээ сувилгааны чанартай бүтээгдэхүүн болдог.
Ер нь адуун сүрэг сүрьеэ, бруцеллёз, дэлэнгийн үрэвсэл зэрэг саалийн бусад төрлийн малд өргөн тохиолддог өвчнөөр өвчилдөггүй учир сүү шим нь энэ талаар харьцангуй ариун гэж үзэж болох юм.
Саам болон айргийн бүрэлдэхүүний 1.8-2.2 орчим хувийг эзэлдэг уургийн бодис сүүн хүчлийн бактерийн нөлөөгөөр үхрийн сүүтэй адил нягт элгэн бүрэлдэхгүй харин үл мэдэг жижиг язмаг үүсгэдэг учир ходоод гэдэсний ажиллагааг хүндрүүлдэггүй, хялбархан шингэдэг.
Айргийн бүрэлдэхүүнд чухал амин хүчлүүд байх бөгөөд амин хүчлийн найрлагын хувьд айраг нь төгс чанарт тэжээлийн зүйл юм. Үүгээр айраг нь эхийн сүүтэй ойролцоо юм.
Айргийн найрлаганд хүний биеийн эрүүл мэндэд хэрэгцээтэй бараг бүх витамин агуулагдаж байдаг. Айраг А, С, В витаминаар маш баялаг байдаг. Нас гүйцсэн хүний биед өдөрт А витамин 1 мг, Д витамин 0.002 мг, С витамин 50-75 мг, В витамин 2-3 мг, РР витамин 20 мг гэх мэт витаминууд шаардлагатай байдаг гэсэн норм байдаг.
1л айрагт 0.3-0.4 мг А витамин, 95-100 мг С витамин, 100-200 мг аскорбины хүчил байдаг ажээ. Айраг бол Д витамин ихтэй бүтээгдэхүүн юм. Үржлийн витамин болох Е витамин 1л сааманд 0.65-1.05 мг байна. Айрагт В-гийн төрлийн витамин байдаг.
Айраг бол кальци, фосфор, кобальт, зэс зэрэг эрдсээр үхрийн сүүнээс давуутай. Айраг нь ялзруулагч бактер, гэдэсний савханцар, стафилококк зэрэг хөнөөлт болон сүрьеэ, хижиг, балнад, иж балнад мэт халдварт өвчний үүсгэгчийн өсөлт, үржилтийг саатуулах, гэдсэн дэх ялзралын процессыг зогсоох, гэдэсний рH-ийг хүчиллэг орчинд байлгах үйлчилгээтэй. Айргийн энэхүү сувилал эмчилгээний чанар нь нэг талаар хөрөнгийн бичил биетүүдийн ялгаруулдаг антибиотик бодис, нөгөөтэйгүүр исэлтийн үр дүнд бий болдог үлэмж хэмжээний сүүний хүчлийн хэмжээтэй шууд холбоотой.
Айргаар дээр үед ханиалга, мэдрэлийн гаралтай өвчин гээд бараг бүх төрлийн өвчин эмгэгийг анагаадаг байжээ. Гүүний саам уусны дараа хүний биеийн дотоод хордлого тайлагдаж, эд эс шинээр нөхөн төлжиж, царай зүс өнгөлөг болохоос гадна үрчлээ тэнийдэг байна. Өөрөөр хэлбэл, арьсыг цайруулж, залуужуулдаг. Айраг ууснаар хүний нойр хэвийн байдалдаа орж, гэдэсний үйл ажиллагаа, артерын даралт тогтворждог байна. Угаас гүүний айраг, саам уух эхний өдрүүдэд гэдэс дотор цэвэрлэгдэж, хорт бодис биеэс гадагшилдаг.
Мөн зуны улиралд 10-11 цагийн үед жавар нь гарсан айргаар гараа норгож байгаад хүүхдийн цээж нуруунд нь түрхэж наранд ээж өгвөл хүүхдийн бие дархлаажиж, чийрэгжих ашиг тустай. Хэрэв ингэж түрхэхэд биеэр нь улаан биржгэр тууралт гарвал энэ нь өмнө нь хүрч байсан ханиад томууны хор нь гадагшилж байгаагийн шинж бөгөөд хэсэгхэн хугацааны дараа арилна.
Айрагны сайн тал, эмчилгээний ач тусыг дурьдаад байвал барагдахгүй их ч, нэг сөрөг тал бий. Тодруулбал, айраг харшлыг сэдрээдэг тухай мэргэжилтнүүд зөвлөж байна. Төрөл бүрийн харшилтай хүмүүс аль болох исгэлэн чанарын идээ, ундааг хэрэглэхээс татгалзах хэрэгтэй хэмээн зөвлөдөг. Ялангуяа зун иргэд айраг ихээр хэрэглэдэг бөгөөд айраг нь харшлыг сэдрээх, хүндрүүлэх эрсдэлтэй байдаг учир аль болох бага хэрэглэх хэрэгтэй.
Айргийг тарваганы мах, жимс жимсгэнэтэй хольж уувал хор болно. Аль болох салат, жимс ногоо, олон төрлийн найрлагатай хоолтой холихгүй хэрэглэвэл сайн.
Манай ард түмэн 2300 гаруй жилийн тэртээгээс гүүний саамыг хэрэглэж ирсэн түүхтэй бөгөөд гүүний айраг, саам нь тансаг ундаа төдийгүй эмчилгээний өндөр ач холбогдолтой болохыг танин мэдэж, хэрэглэсээр иржээ.
