“Явган хүний зам хашчихаж, ядаргаатай юм. Явган хүний зам байхгүй ядаргаатай юм” гэж нэг удаа ч гэсэн хэлж бухимдаж байгаагүй нийслэлчүүд байхгүй гэвэл худал болохгүй л байх. Үүнийг Улаанбаатарын гудамжаар алхаж яваа хүн бүр дуу нэгтэй хүлээн зөвшөөрнө. Монгол хөгжиж байна л гэнэ. Хаа байна тэр хөгжил? Хамгийн энгийнээр хэлэхэд тэр хөгжиж байна гээд байгаа нийслэлийн гудамжинд хүмүүс бөөн аюул эрсдэлийн дундуур явган нэвтэрч гарах “өөдгүй” дүрэм үйлчлээд байна. Метрополис тодотголд хүрээд багагүй хугацаа өнгөрсөн ч бид усгүй, тоггүй, тохижилтгүй, зохион байгуулалтгүй, XX зууны амьдралаараа таг гацчихаад урагш хөдлөхөө байж. Мөнгөнд идэгдсэн, газрын наймааны идээ бээр бугшсан, нэг дороо завсар зайгүй болтлоо чихэлдсэн ийм хотод Метрополитан зэрэглэл огтоос тохирохгүй.
Явган хүнд ээлгүй нийслэл хотод стандарт гэдэг зүйл ч мөрдөгддөггүй гэдгийг мэдэх үү? Явган хүнд ээлгүй гэдгээ олон удаагийн харамсалтай тохиолдлоор нотолсоор байгаа нь энэ хотын эмгэнэл. Ямарсайндаа л хүмүүс дээшээ харахаар нүхэнд унах гээд, доорхоо харахаар дээрээс юм уначих гээд, хажуу дэргэдээс юм цохичих гээд яаж амьд явах аргаа олж ядан байнгын түгшүүртэй боллоо гэлцэх болсон. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд бол ёстой уучлаарай, өөрсдөө аргаа олж явахаас өөр арга байхгүй. Налуу зам тийм ч элбэг биш. Огцом дуусах замыг ганцаараа туулна гэдэг бүтэхгүй зүйл. Хэдийгээр замаа огцом дуусгалгүй, налуу буюу пандус хэлбэрээр төлөвлөж хийхийг үүрэг болгодог боловч бодит байдалд ийм зам тун ховор.
Хараагүй иргэдийн хөтөч зам бол бүр аюултай. Элдэв сандал, хогны сав, сурталчилгааны самбарын хөл, мод, шон, траншей мөргүүлээд орхино, зам нь гэнэт дуусна.
Хараагүй хүн бүү хэл хараатай хүмүүс ч явахад бэрх Улаанбаатарын гудамжны тохижилтыг засаж сайжруулж эхэлсэн л гэнэ. Ингэж дахин дахин зардал чирэгдэл болголгүй анхнаас нь шаардлагын дагуу хяналтаа тавиад, хариуцлагыг нь хүлээлгээд, хатуухан арга хэмжээ аваад явах юм бол явган зорчигчдын эрсдэлтэй зам тийм ч олноороо бий болохгүй байсан юм.
Ер нь явган хүний зам ямар стандарттай, ямар өргөнтэй байх ёстой вэ гэдгийг албаны хүнээс лавлахад тодорхой мөрддөг стандарт батлагдаж гараагүй гэсэн нь үнэндээ гайхалтай бөгөөд сонин санагдав. Метрополис хотын зам стандартгүй байна гэдэг гайхамшиг. Бас дээр нь энэ удаан хугацаанд үүний төлөө санаа тавихгүй яваа нь их сонин. Гэхдээ явган хүний замыг хийх аргачлалын хувьд үлгэрчилсэн жишээ загвар байдаг гэх. Хамгийн дор нь элс дэвсэн, дээр нь хайргаар бүрж, нягтаршуулалт хийгээд хавтангаа тавина гэсэн аргачлалыг л тайлбарлаж өгөв.
Энэ тухай Улаанбаатар хотын захирагчийн ажлын албаны Тохижилт, хог хаягдлын удирдлагын хэлтсийн Тохижилтын дизайны асуудал хариуцсан мэргэжилтэн О.Оджаргал “Хавтангууд янз бүрийн хэмжээтэй байдаг. 2010 оноос өмнөх жилүүдэд хавтангуудын загвар дандаа 30х30см-ын харьцаатай байсан бол 2010 оноос хойш тоосгон хэлбэртэй буюу 10х20 см-ын хэмжээтэй хавтангууд хийж байна. Ер нь явган хүний стандарт хэмжээг 1.50м-ээс багагүй байх ёстой гэж тооцдог. Гэтэл одоо манайд явган хүний замаа хангалттай өргөн хэмжээгээр шийдчихье гэхээр зам, байшин, хашаа хайс, өргөтгөлөөс болж хүссэн хэмжээндээ хийж чадахгүй байна.” гэв.
Бүхэл бүтэн тусгаар тогтносон улсын нийслэл Улаанбаатар гэдэг хотод явган хүний зам барих стандарт гэж байдаггүй гэхэд ичмээр. УИХ-ын гишүүн Ж.Батзандан БЗД-ийг хөгжлийн дээд цэгтээ хүрсэн гээд нэг удаа хэлээд тавьчихна билээ. Яаж тооцоод тийм дүгнэлт гаргасныг мэдэхгүй юм. Ганц Баянзүрх ч биш нийслэлийн төвийн зургаан дүүрэгт явган хүний зам тулгамдсан асуудлын нэг. Ийм асуудалтай байж хөгжлийн тухай бид яриад ч яахав.
Энхтайваны өргөн чөлөөг дагасан явган хүний замаас бусад гудамжинд нь ихэвчлэн хүмүүс машинтайгаа 1 замаар холхих дүр зургийг заавал хайх шаардлагагүй.
Бартаа саадаар бүдэрч түгдчиж явах нь хаа сайгүй. Хэт дураараа авирлаж хашаа, хаалт тавьж автомашины зогсоол болгож явган хүнийг зорчих замгүй болгосноос үүдэж хүмүүс авто замын осолд өртөх эрсдэлийг дагуулж байна. Бас нэг асуудал бол явган хүний зам тавьж байгаа гөлгөр хавтан эрс тэс уур амьсгалтай манай улсад яагаад ч тохирохгүй юм байна гэдэг нь батлагдаад байна. Өвөл хальтарч унаснаас болж гэмтсэн иргэдийн тоо эрс нэмэгддэг нь наад захын жишээ. Тиймээс холбогдох байгууллагууд яаралтай арга хэмжээ авч асуудлыг шийдвэрлэхгүй бол ниргэсэн хойно нь мянга хашгираад нэмэргүй. Заавал асуудлыг хүндэрсэн хойно нь шийдэх гэж зүтгэдэг төр засгийн нүүр хэтэрхий зөөлдөөд байна. Аргаа барахдаа сүүлийн үед нийгмийн асуудлыг цахим орчноор хийдэг байдал элбэг болсон. Жишээ нь гэхэд “Зам чөлөөл” гэсэн нэр бүхий цахим хуудсаар иргэд явган зорчигчийн зорчих хэсгийг хааж хашсан талаарх мэдээллийг чөлөөтэй нийтэлж, тухайн мэдээллийн дагуу нийслэлийн болон дүүргийн газрын алба зам талбай чөлөөлөх ажлыг гүйцэтгэдэг байна.
Ерөөсөө мөрдөх ёстой гэх стандарт байхгүй юм чинь дураараа авирлахад буруутахгүй юм байна, хариуцлага тооцохгүй гэдэг дүгнэлтэнд л хүрлээ. Яахав шинээр барьж байгаа замаа үлгэрчилсэн байдлаар төлөвлөлөө гэхэд нэгэнтээ баригдаад дуусчихсан, эрсдэлтэй замуудыг яах вэ гэдэг асуулт гарч ирнэ. Тэгвэл нийслэлээс эхний ээлжинд Чингисийн өргөн чөлөөний дагуу автомашин, явган зорчигчийн зорчих хэсэгт нөлөөлөхүйц саад учруулж байгаа хэсгийг тэгшилж янзалж эхлээд байгаа юм байна. Нөгөө тээглээд байгаа шон, самбарын хөл гээд саадуудыг явган хүний замаас холдуулж чөлөөлөх юм байх. Мөн хуучин соц нийгмийн үед хийсэн, замтайгаа ойрхон гэрлийн шонгууд явган зам төлөвлөхөд яалт ч үгүй орж ирдэг байна. Тэр хэсгийг тойруулж янзлах, эсвэл шонгоо холдуулах гэх мэт арга хэмжээг аваад эхэлсэн гэнэ. Энэ ажил Чингисийн өргөн чөлөөнөөс эхэлсэн бол ирэх сараас Энхтайваны өргөн чөлөөгөөр үргэлжлээд, бага тойруу, их тойруу гээд цаашлаад явах юм байна. Сайн л хэрэг. Явган хүний зам дээр автомашинаа тавьж байрлуулдаг дүр зураг бараг энгийн үзэгдэл болсон. Үүнд хатуухан арга хэмжээ л авахгүй юм бол энэ асуудал арилахгүй байна. Энэ бол шийдэж болох асуудал.
Харин нэгэнтээ тулгаад барьсан барилгыг буулгахгүйгээс хойш аль байгаа зайгаараа хүмүүс зорчиж таарах нь. Тэгэхээр явган хүний зам байхгүй, хэт нарийхан, эсвэл авто замтайгаа ойрхон байлаа гээд “ядаргаатай юм” гэж мянга бухимдаад нэмэргүй гэж ойлгож болно. Яагаад гэвэл энэ асуудлыг ойрын хугацаанд шийдэх боломжгүй гэж албаны хүн хэлсэн. Боломжтойгоор нь ямартай ч замын жижиг сажиг саадуудыг үгүй болгох бололтой. Иймд дээш, доош, дэргэдэхээ сайн анхаарч явах дүрэм энэ хотод маань хэсэгтээ л хэвээр үйлчлэх нь байна шүү.
Метрополис хотын метр хүрэхгүй замаар зорчигч эрхэм иргэн та дээр дурьдсан нөхцөл байдлыг харгалзан үзэж, ядаргаатай байдалд дасан зохицохоос өөр арга байхгүй гэдгийг эцэст нь тунгаасан буй за. Метрийн хэмжээтэй замтай байна гэдэг чинь их юм байхгүй юу. 
