Бид хүнлэг энэрэнгүй, ардчилсан нийгмийг цогцлоон бүрдүүлэхийн тулд хэн хүнгүй л жаргал зовлон амсаж өөр өөрийн хэмжээнд золиос гарган явсаар өнөөдрийг хүрсэн. Цаг хугацаа, нийгмийн шалгуурт цавчигдан унах нь унаж босох нь босч өнөөдрийн энэхүү нийгмийн бүтээлцэж яваа билээ. Гэтэл энэ хугацаанд бид юугаа гээж, юуг авч үлдэв. Ардчилсан нийгмийг цогцлоон хөгжүүлснээр иргэн хүн үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх, хэнийг сонгож, хэнээр удирдуулахаа өөр шийдэн, бурууг шүүмжилж зөвийг саашаах боломж бүрдсэн боловч энэ хэмжээгээр ёс суртахуун, хүнлэг ёс, хүн чанараа тэртээ өнгөрсөн нийгэмдээ үлдээчих үү гэмээр.
Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг нээлттэй болж хүн болгон үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх хууль зүйн орчин бүрдсэн боловч энэ эрх чөлөө жинхэнэ утгаараа хэрэгжиж хүний эрхийг хангаж байна уу гэвэл эргэлзээтэй.
Гэтэл үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх эрхийг олон улсын болон үндсэн хуулиар баталгаажуулахдаа цөөн хэдэн өгүүлбэрт багтаан гол мөн чанарыг нь товч тодорхойлдог. Үүний нэг тал нь нийтийн болон хувийн ашиг сонирхлыг тэргүүн ээлжинд авч үзэн хамгаалахын тулд үзэл бодлоо илэрхийлэх, нөгөөтэйгүүр эрх чөлөөнд хязгаарлалт тавьж болохыг улс орнуудад хуулиар зөвшөөрсөн.
Хуулийн үзэл баримтлал нь үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хөндөхгүй байх талаараа эерэг эрх төдийгүй нийгэм дэх мэдээлэл, үзэл санааны чөлөөт урсгалыг дэмжин баталгаажуулсны эерэг хэмжүүр үзүүлэлт болдог. Хамгийн гол нь үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөө нь ярьж буй хүнийг төдийгүй сонсогчийг хамгаалж, хэвлэл мэдээллийн олон талт байдлыг хөхиүлэн дэмжих үндсэн хэмжүүр болж байдаг. Эдгээр агуулгын цаана хуулиар хамгаалагдсан хүнийн эрхийн асуудал ярьж байгаа юм.
Бид хууль буруу байна, төрийн бодлого буруу байна гэхээсээ илүү тухайн хуулийн агуулга, мөн чанарыг ойлгох нь чухал. Хэвлэлийн эрх чөлөөгөө эдлэж үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлж байна хэмээн хүний эрх, нэр төр, алдар хүндэд халдаж хуульгүй мэт дур зоргоороо аашилдаг. Гэтэл Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай, хүний үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэхийн утга учир нь юу бэ, хуулийн концевц буюу түүний туйлын зорилго юунд байна вэ гэдгийг ойлгохгүй байгаа нь харамсалтай.
Үндсэн хууль болон бусад хууль тогтоомж төдийгүй Олон улсын гэрээ конвенцоор хүний үг хэлэх, хүний үзэл бодлоо илэрхийлэх хил хязгаар, цар хүрээ, хэлбэрийг нээлттэй үлдээсэн боловч энэ нь олгогдсон эрхээс давж худал мэдээллийг хайх, хүлээн авах, эрэн сурвалжлах, аль нэг талд мушгин гуйвуулах арга хэлбэрээр бусдын эрх, нэр хүндийг гутаан доромжлох, үндэсний аюулгүй байдал нийгмийн дэг журам, хүн амын эрүүл мэнд, ёс суртахуунд халдсан хүнлэг бус хэрцгий үйлдэл гаргахыг хязгаарлахгүй гэсэн үг биш юм.
Бидний судалж мэдэснээр олон улсын хуульд бусдын эрх, нэр төрийг хүндэтгэх, үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн дэг журам, хүн амын эрүүл мэнд, ёс суртахууныг хамгаалах зайлшгүй шаардлагын үүднээс хууль ёсны ашиг сонирхлыг хангахын тулд үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөг хязгаарлаж болохыг хүлээн зөвшөөрдөг бөгөөд тэр нь заавал хуулиар тогтоогдсон байх ёстой. Гэтэл одоогийн нийгмийн дүр зургаас хархад бусдын нэр төр, алдар хүндэд эрээ цээргүй халдаж дайрч довтлон гутаан харуулж буй үйлдэлээ зөвтгөн Хэвлэлийн эрх чөлөөгөөр хамгаалагдсан эрх гэж цээжээ дэлдэх нь энүүхэнд болжээ.
Хүний нэр төр, алдар хүнд тийм ч амар олддогүй. Хүн бүр л нэр төртэй амьдрах, нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдөхийг хичээж тодорхой хэм хэмжээнд захирагдаж байдаг. Монгол улсад төдийгүй “Нэр төр гутаахтай холбоотой” хууль бүх улсад байдаг ч энэхүү хэллэгийн хамрах хүрээ нь гүтгэх, хов жив тараах, доромжлох, үл тоомсорлох гэх мэт олон ухагдахууныг давхар тодорхойлдог.
Манай улсын хувьд хүнийг гүтгэх нь 2002 оны Эрүүгийн хуульд тусгайлан зүйлчилсэн эрүүгийн гэмт хэрэгт авч үздэг байсныг 2017 оны Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгаар тухайн хэргийн Зөрчил болгож Зөрчлийн тухай хуулид оруулсан. Хүний нэр төр, хувь хүний нууцад халдах, гүтгэн доромжлох үйлдэлийг Зөрчлийн хэрэг болгож хариуцлагыг сулруулснаар хүний үндсэн эрхийн хамгаалалт суларсан гэж үзэж болно.
Бодит амьдралд иргэн хүн Цагдаагийн байгууллагад хандаж гүтгэн доромжлуулсан талаар гомдол гаргахад түүнийг хянан шийдвэрлэх процесс алдаатай, хандлагын доголдолтой байдаг нь хэнд ч ил бөгөөд ойлгомжтой юм. Үүний цаанаа нөгөө л хүний үндсэн эрх, эрх чөлөө зөрчигдсөөр л гүтгэн доромжлуулсан нь хохь болоод үлдэх зураглал элбэг байна. Нэр төр, алдар хүндээ сэргээлгэх тухай асуудлыг Иргэний тухай хуульд заасан боловч тухайн хүний гутаагдсан нэр төр, эрх зүйн байдал сэргээгдэж байна уу гэвэл учир дутагдалтай юм.
Нэр төр гутаахтай холбоотой хуулиуд нийгмийн чухал зорилгын төлөө, тухайлбал хувь хүний нэр хүндийг хамгаалах эсвэл асуудлыг арай өөрөөр авч үзвэл хүмүүсийн нийгэмд эзэлдэг байр суурь хүндлэлийг үгүй болгож мэдэх зүй бус мэдээлэл тархахаас урьдчилан сэргийлэхэд үйлчилдэг юм.
Зарим орны хуулинд ам хэлээр (доромжлох) ба сонин хэвлэл ашиглан (гүтгэхийн) ялгааг гаргаж өгсөн байдаг. Дээрх хоёрын тухайд сонин хэвлэл, цахим мэдээлэл хил хязгааргүйгээр олон хүнд хүрдэг учраас гүтгэлэгийг илүү ноцтой гэрт хэрэг гэж тооцдог. Орчин үеийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд тухайлбал телевиз радио, цахим сайт сүлжээгээр дамжуулан нэр төр гутаасан, гүтгэсэн мэдэгдэл тараасан тохиолдолд хэдийгээр яриа ярилцлага маягаар илэрхийлсэн байсан ч гүтгэлэг гэсэн төрөлд хамааруулан авч үздэг. Энэхүү сонирхлыг урьтал болгох үүднээс энэ төрлийн үр нөлөө үзүүлэх хандлагатай мэдэгдэл нь хэвлэсэн, өргөн нэвтрүүлгээр, цахим орчинд дамжсан, үгээр илэрхийлсэн эсвэл өөр аль нэг хэлбэрээр эдгээртэй холбогдсон байх ёстой. Хүний нэр төр хамгаалах шаардлага ба хүний үндсэн эрх болох үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөний хоорондох зохистой тэнцвэрийг хадгалж байх нь хамгийн чухал юм. Гэтэл манай улсын хувьд гүтгэх гэмт хэргийг Эрүүгийн хуулиас авч Зөрчлийн хэрэг болгон шийдвэрлэж байгаа нь хувь хүний эрх зүйн байдлыг дордуулсан, хариуцлагыг сулруулсан үйлдэл болсон.
Нийтлэгч: Хуульч, өмгөөлөгч Ч.Отгонжаргал
