Ж.Баярсайхан: Мянга гаруй булш тоногдож бүтэн булш үлдсэнгүй

Дархадын хотгорын сав нутгийн археологийн судалгааны “Умард Монгол” төслөөс 700-800 жилийн тэртээ мөнх цэвдэгт хадгалагдсан, дэлхийн археологийн судалгаанд нэн ховорт тооцогдох олдвор олсон талаар мэдээлэл хийлээ.
Монголын Үндэсний музейн захирал, доктор Д.Сүхбаатар “Монголын Үндэсний музей жил бүр археологийн судалгаа, малтлага явуулдаг. Энэ жил Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын нутагт орших 1,000 гаруй булшнаас тоногдсон 100 гаруй булшинд малтлага хийж олсон олдворуудаа өнөөдөр дэлгэн танилцуулж байна. 30 хүний бүрэлдэхүүнтэй баг 40 хоног ажиллаад Монголын төдийгүй дэлхийн археологид тод бичигдэх олдворуудыг нээлээ. Эдгээр олдворууд 13 дугаар зууны Монголын түүхийн цоо шинэ эх сурвалж болох юм” хэмээн мэдэгдлээ.
Монголын Үндэсний музейн Эрдэм шинжилгээний төвийн дарга Ж.Баярсайхан “Бидний өнөөдөр харж байгаа үнэт олдворууд аль хэдийн тоногдсон булшнаас гарсан. Булш тоногдох нь бүс нутгийн хэмжээнд тулгамдсан асуудал болоод байна. Дархадын хотгорт бүтэн үлдсэн булш ховор болоод байгаа.
Бид тус нутагт угсаатны зүйн судалгаа ярилцлаг хийж байх үедээ Хориг уулын аманд өвөлждөг Г.Баттөр гэдэг өндөр настай эмэгтэйтэй уулзсан. Тэр өндөр настантай ярилцах үед өвөлжөөнийх нь ард тонуулчид булш тоносон талаар хэлсэн. Ингээд Хориг уулан дээр гараад харахад 100 гаруй булш тоногдсон болох нь харагдсан. Ингээд тусгай зөвшөөрлөө аваад дараа жил нь малтлагаа эхлүүлсэн. Тонуулчид металл хайгчаар илрүүлэх боломжгүй 10 гаруй ваарыг бид олсон. Тэдгээрийн дийлэнх нь хөрснөөс доош ойр байсан учраас доторх зүйл нь байгальд задарсан байна.
Харин хөрснөөс доош нэлээд гүнд гурван ваар өрөм, нэг ваар шар тос хөлдүү хэвээр хадгалагдан үлдсэн байна. Жил ирэх тутам мөнх цэвдэг хайлж байгаа учраас бид 2, 3 жилийн дараа олсон бол өрөм, шар тос хөрсөнд шингэсэн байх байсан. Тиймээс цаг хугацааны хувьд азтай тохиол боллоо.
Монгол булшны зан үйлийн хэд хэдэн чухал элемэнт бараг бүх булшин дээр байгаа. Бүх булшнаас ухмал модон авс гарсан. Бүтцийн хувьд ухмал модон авсан дотроо талийгаачаа хийгээд торгоор доторлон дээл хувцсыг нь хамт хийж, төмөр бүслүүрээр бүслэн гадуур нь ширээр гадуур бүрсэн байсан. Ингээд булшны толгой талд чулуун хөнөг дотор ваартай тоснуудаа хийсэн байна.
Ваартай тоснуудын хоёр нь голтой байсан учраас урьдчилсан байдлаар бид зул байх хэмээн таамаглаж байна” хэмээн тайлбарлалаа.
Америкийн Монгол судлалын төвийн эрдэмтэн Жулиа Кларк “800 жилийн тэртээ амьдарч байгаад нас барсан 4-5 настай хүүхдийг уламжлалт байдлаар Дархадын хотгорын үзэсгэлэнт байгальд оршуулсан байна. Түүний мөнхийн тав тухтай булшийг тонож, ясыг нь тарааж хаясан нь үнэхээр харамсалтай” гэсэн юм.
Эдгээр олдворын дотор 700 – 800 жилийн настай гурван ваар дүүрэн өрөм, нэг ваар дүүрэн шар тос нь Монголын төдийгүй дэлхийн археологийн судалгаанд нэн ховор нээлт болж байгаа юм.