Хуулийн төслийг хэлэлцэх эсэхийг өнөөдөр шийднэ. Энэ хуулийн төсөлтэй хамт Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийн төслийг мөн шинэчилнэ. Францын Орано групптэй хийх Хөрөнгө оруулалтын гэрээний хүрээнд Цөмийн энергийн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах шаардлага үүсжээ.
Монгол Улс 1972 оноос хойш Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээ, Цөмийн зэвсэг үл дэлгэрүүлэх гэрээтэй холбогдсон баталгааг хэрэглэх тухай хэлэлцээр, Цөмийн материалыг биечлэн хамгаалах тухай конвенц, Цөмийн ослын талаар шуурхай мэдээлэх тухай конвенц, Цөмийн террорист үйлдлийг хориглох тухай конвенц зэрэг олон улсын гэрээ, конвенцод нэгдэн орсон бөгөөд эдгээр олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ амжилттай биелүүлсээр ирсэн.
2009 онд УИХ-аас баталсан Цөмийн энергийн тухай хууль нь 8 бүлэг, 51 зүйлтэй бөгөөд нийт 15 удаагийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр 8 бүлэг, 38 зүйлийн хэсэг, заалтад өөрчлөлт оруулж байжээ.
Хууль хэрэгжих хугацаанд Монгол Улсын Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт, өөрчлөлт, Монгол Улсын нийгэм, эдийн засаг, эрх зүйн харилцаанд гарсан томоохон өөрчлөлтүүдийг харгалзан холбогдох өөрчлөлтийг эдгээр хууль тогтоомжид оруулах зүй ёсны шаардлага үүссэн байна.
Хуулийн төсөлтэй холбогдуулан Татварын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл, Хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл, Компанийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслүүдийг боловсруулжээ.
Засгийн газрын ээлжит хуралдаан 2024.10.23-нд болж, Цөмийн энергийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтсон юм.
Н.Учрал сайд “Би ажлын хэсгийг сүүлийн хоёр сар ахаллаа. “Оюу толгой” ХХК-ийн 34 хувийг Засгийн газар эзэмшдэг. 2037 онд ногдол ашгаа авч эхэлнэ гэв. УИХ-ын гишүүн Б.Энхбаяр “Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулиар УИХ л татварын хувь хэмжээг тогтоох эрхтэй байдаг. Гэтэл Засгийн газар руу энэ эрхийг шилжүүлэх нь буруу.
Хэлэлцээрийг зөв явуулах ёстой. Хэрэв бид “Оюу толгой”-той гэрээ байгуулахдаа өсөн нэмэгдэх АМНАТ авна гэж заасан бол ногдол ашгаа эрт авах байв. Энэ гэрээнд АМНАТ тооцох аргачлалаа заасан. Цөмийн энергийн хуульд АМНАТ дээд тал 5 хувь байна гэж хатуу заасныг би их гайхсан. Хэний эрх ашиг байсан юм бол?
Цаашид энэ салбарт хэлэлцээ хийх өргөн боломжийг нээнэ. Ерөнхийлөгч Францад айлчилж, улс төрийн манлайлал үзүүлж, энэ гэрээг урагшлуулав. Уг нь бид 27 жилийн турш энэ асуудлыг ярьсан ч урагшилсангүй. Н.Алтанхуяг Ерөнхий сайд байхад энэ салбарт ахиц гарсан юм билээ. Гэтэл бидэнтэй ижил гараанаас гарсан Казахстан ураны салбарт тэргүүлэгч болсон. Дэлхийн зэх зээлийн 40 хувийг хангаж байна.
Уран өндөр хүчний эрчим хүч ялгаруулдаг. Бид 27 жил энэ төслийг ярьж байна. С.Цэнгүүн гишүүн тэр үед төрж байсан байх. Орано 27 жилийн өмнө манайд салбараа нээсэн юм билээ. Гэтэл одоо ч хэлэлцсээр байна. Бид 2030 он гэхэд нүүрстөрөгчийн хийгээ 20 орчим хувиар бууруулах амлалтыг олон улсад өгсөн. Гурван гэрээнд нэгдсэн. Энэ гэрээг байгуулснаар атомын цахилгаан станцтай болохгүй. Гэхдээ энэ салбарын судалгаа шинжилгээ хөгжинө” гэв.
Хөрөнгө оруулалтын тухай хуульд Орано группийн төлөх татварыг тогтворжуулахаар заасан байна.Байгаль орчин, уур амьсгалын сайд М.Одонтуяа“Ураны баяжмал олборлох үйл ажиллагаанд бид хоёр жил тутамд хяналт тавина” гэв. УИХ-ын гишүүд “Оюу толгой”-н Хөрөнгө оруулалтын гэрээг хийхдээ гаргасан алдсан дахин давтаж болохгүйг онцолж байна.
Цөмийн энергийн хуульд өсөн нэмэгдэх АМНАТ-ын тухай заагаагүй, дээд тал нь 5 хувь гэж заасныг өөрчлөхөөр шинэ хуульд заажээ. Дэлхийн зах зээлд ураны баяжмалын үнэ ямар байхаас хамаарч дээд тал нь 14 хүртэл хувийн АМНАТ авах боломжтой. ААНОАТ-аа ч авна” гэв.
Хуулийн төслийн ажлын хэсгийн гишүүн, олон улсын харилцааны судлаач Д.Баярхүү “Орано групптэй гэрээ байгуулснаар Монгол-Францын, Монгол-Европын холбооны харилцаанд томоохон өөрчлөлт гарна. Манай гадаад харилцааны жин, нөлөө өснө. Францын дараагийн хөрөнгө оруулагчид Монголд ажиллах үүдийг нээнэ. Ирэх онд хоёр улс дипломат харилцаа тогтоосны 60 жилийн ой болно. Үүнээс өмнө гэрээгээ байгуулбал түүхэн үйл явдал болно” гэв.
УИХ-ын гишүүн С.Ганбаатар “Оюу толгойн гэрээг байгуулах үед Монголчууд мэдэхгүй байгаагүй мэддэггүй байв. Тухайн үед дарга нар гадаад явж ирээд л шал өөр зүйл ярьдаг байв. Манай улсад ураныг мэддэг хүн байхгүй. Хөндлөнгийн, хараат бус шинжээч нар энэ гэрээний талаар ямар дүгнэлт гаргасан бэ?
Бид дүгнэлтийг л тойрч ярих ёстой юм. Бид энэ гэрээг байгуулснаар ураны баяжмал буюу шар нунтаг гаргана. Африкаар дүүрэн ураны баяжмал гаргаад ядуурсан улс байна. Энэ гэрээг байгуулснаар ердөө 3 тэрбум ам.долларын ашиг олох нь. Бид нүүрснээсээ ийм орлого олох тул энэ гэрээг эсэргүүцэж байна. Орано манай өрөм болсон ордыг олборлоно. Та нар хөршүүдтэй зөвлөсөн үү? Ураны баяжмалыг онгоцоор зөөхгүй, газраар л зөөнө шүү дээ. Ураны баяжмалаас цахилгаан үйлдвэрлэх үү?” гэж асуув.
“Мон-Атом” ХХК-ийн захирал Д.Далайжаргал: ШУА болон Франц, Канадын компаниудаар хөндлөнгийн судалгаанууд хийлгэсэн. Ураны баяжмалаас цахилгаан үйлдвэрлэх чадалтай таван л улс бий. Тэдгээр нь НҮБ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн таван улс юм. Говийн гүний ус 20-25 метрийн гүнд байдаг. Уран 120-160 метрийн гүнд, шаварлаг элсэн давхарга дунд байдаг тул гүний усанд нөлөөлөхгүй. Бид газар доор уусган баяжуулах аргаар олборлоно. Газрын гүн рүү ус шахаж, тэр усанд уран уусахад нь дээш татаж аваад, уснаас уранаа салгаад усаа дахин доош шахаж эргэлтээр ашиглана. Би их энгийн тайлбарлах гэж хичээлээ. Усанд элсэн чихэр уусгадагтай адил процесс газрын гүнд болно. Гүн рүү шахах шингэний 99 хувь нь ус, 1 хувь нь хүхрийн хүчил байна.
Хууль зүйн сайд О.Алтангэрэл “Гаднын гурван компаниас зөвлөх үйлчилгээ авч байна” гэж хариуллаа. УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан “Атомын эрчим хүч нь аюултай, эрсдэлтэй гэдгийг ойлгож байна. Болгоомжлох нь зөв. Гэхдээ аюултай гээд холдож зугтааж болохгүй” гэж байр сууриа илэрхийлэв.
УИХ-ын гишүүн С.Цэнгүүн. П.Сайнзориг хуулийн төслийг дэмжихээ илэрхийлэв. УИХ-ын гишүүн П.Сайнзориг “Энэ бол “Оюу толгой”-гоос хойших, хөрөнгө оруулалтын том төсөл тул бид дэмжих нь зөв. Мөн НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн 5 гишүүний нэгтэй нь гэрээ хийх гэж байна. Атомын цахилгаан станц энэ гэрээтэй ямар ч холбоогүй. УИХ-ын гишүүд холиод байна. Бид Азийн улсуудаас энэ салбарт ихээхэн хоцорсон. Казахстан, Узбекистан ихээхэн хөгжлөө. Олон толгойтой хурга ишиг төрлөө гээд л энд тэнд лайв хийж эхэлнэ. Янз бүрийн дуу хоолой гарах тул энэ талаар олон нийтэд сайтар мэдээлээрэй” гэв.
УИХ-ын гишүүн М.Энхтүвшин “Энэ гэрээг уншихаар Засгийн газар санхүүгийн эрсдэл үүрэхгүйн тулд компанийн дотоод үйл ажиллагаанд их бага оролцохоор харагдаж байна. Компанийн тухай хуульд мөн өөрчлөлт оруулах юм байна. Гэхдээ энэ хуулийг Ораногаас гадна, өөр компаниуд ч ашиглана. Та бүхэн энгийн хувьцаагаа хэзээ давуу эрхийн хувьцаа болгох вэ?” гэж асуув. Орано групптэй хамтран хэрэгжүүлэх төслийн компанийн 10 хувийг Засгийн газар давуу эрхтэй эзэмшиж, энэ хувьцааны ногдол ашиг Баялгийн сан руу орно. 10 хувийг эзэмшсэнээр Засгийн газар төсөлд хөрөнгө оруулах үүрэг хүлээхгүй байх заалтыг Компанийн хуульд нэмж тусгажээ.
УИХ-ын гишүүн Ч.Анар “Бадрах-Энержи” 900 мянган ам.долларын урьдчилгааг байгаль орчны эрсдэлийн санд нөхөн сэргээх зорилгоор байршуулсан. Гэтэл энэ хөрөнгийг Засгийн газар эргэлдүүлдэггүй, ашигладаггүй. Төрийн дансанд заавал байршуулах уу? Арилжааны банкны дансанд эсвэл олон улсын банкны дансанд болохгүй юу?
“Бадрах-Энержи” компанийн шинжээч Н.Тэгшбаяр “Ураны үнэ таван жилийн дараа 100 ам.долларыг давна. Одоо 80 орчим ам.доллар байна. Ойрын хугацаанд ураны баяжмалын эрэлт өсөх төлөвтэй”.
