Малаа өсгөе гээд бодчихоор өсчихгүй. Тоогоо өсгөе гэснээр тоо нь өсөхгүй… Мянган малтай болно гэдэг чинь санаснаар болчихдог юм биш. Малаа судлана, бэлчээр усаа шинжин, байгалиа ажиглана. Их олон ухааны зохицлоос мал өснө. Малдаа сэтгэл зүрхээ бүрэн өгсөн хүний мал л өсдөг. Мал маллаж сурна гэдэг чинь академик сургууль төгссөнөөс илүү их эрдэмд суралцана гэсэн үг. Зүгээр л бэлчээгээд хаячихдаг хэрэг биш… хэзээ, хаашаа, яаж бэлчээх, хэдийд, хаанаас услах, ямар хугацаатай хужир мараа идүүлэх гээд бүх л зүйл нь малчин хүний танин мэдэхүйн ухаантай холбоотой байдаг. Тиймээс малч ухаан суугаагүй хүн мал маллаж баяжихгүй. Мал маллаж сурах нь Монгол хүний тулгуур гүн ухаан юм. Тэгэхээр малыг устгах, малчинг цөөлөх нь тэр гүн ухааныг нь устгах хэтийн бодлого юм.
Нүүдлийн мал аж ахуйн гайхамшгийг мэдэх учир ашгийн буюу фермерийн аж ахуйг би хэзээ ч дэмждэггүй. Монгол хүнийг, монгол ахуйг, Монгол гэсэн бүхнийг нүүдэлчид өвлөн хадгалаж байгаа. Энэ бол нэг хэрэг.
-Мал бол хүний багш юм
-Мал бол ШУ-ны суурь юм.
-Мал бол ертөнцийг танин мэдэхийн бичиггүй сурах юм.
-Мал маллаж үзээгүй, мал хүнд юу хайрладгийг мэдрээгүй хүмүүс хэдэн үсэг нүдэлж, хэдэн ном уншсаныгаа гэгээрээл хэмээн эндүүрч “Фермерийн ашиг шим” гэж хэнээтдэг нь ганцхан энэ цагт ч биш үе үед л байсан.
Одоо харин сүрэглэх болжээ…
Монгол хэмээх үндэстний сүүлчийн дархлаа бол малчид юм. Тиймээс тэр дархлааг устгах их алсын бодлого манайд хэрэгжээд эхэлсэн бололтой… Ганц айл хэдэн зуун км газарт ганц гэрээр аж төрөн суудаг энэ монгол нутгийн малчид бол малчин гэхээс илүү хилчид юм. Малгүй бол өргөн уудам тал нутаг чинь эзэнгүйдэж, малчидгүй биш хилчидгүй болно. Тэд үгүй бол Монгол жинэхэн утгаараа угсаагаа алдана. Тэд л эх нутгийг минь хамгаалж хаана юу болж байгааг, сонсгож, тэр бүү хаагуур яах ёстойг Шинжлэх ухаанд зөвөлдөг эрдэмтэд юм. Салхи хаагуур хүчтэй болдог, ус үеэр хаагуур урсдаг, цас, бороо орохоор хаагуур яаж өөрчлөгддөг гээд нутаг нутгийнхаа газарзүйн болон байгалийн онцлогийг тэд л мэддэг. Тэднээс асууж байж зам, барилгаа барьж дэд бүтцээ байгуулдаг юм. Ганцхан юм л малчдаас асуухгүй байгаа. Тэр нь уул уурхай.
Тиймээс манайд ажиллаж байгаа бүх уурхай Монголын дайсан болчихоод байна.
Төр засгаас малчидтай дайтах нууц бодлого илэрч эхэллээ. БХЯ юунд хэрэглэх нь тодорхойгүй байлдааны машин, танк энэ тэр олон зуун сая, тэрбумаар худалдаж авсан. Бэлэг нэрээр баахан зэвсэг өгсөн. Тэр зэвгээр байлдах ямарч улс орон байхгүй. Тэгэхээр малчидтай дайтах бэлтгэлээ хангаж байгаа гэлтэй… Шударга царайлчихаад улс төрчдийн муу муухай, булхай бузар бүхнийг хайцаалж байдаг сэтгүүлч нэртэй хүмүүс мал мэдэхгүй хүмүүсийн бодол санаанд нөлөөлж, малчдыг үзэн ядуулах чиглэлд хөтөлсөн том том нийтлэл бичиж байна.
Тэдний үзэж байгаагаар бол хаа сайгүй ухаж байгаа тоомгүй олон уурхай, газрыг хулганы нүх шиг болгож байгаа нинжа нар биш Мал газар нутгийг нь сүйтгэж байгаа гэнэ. Химийн хортой бодисоо ямарч хяналгүй гол мөрөнд цутгаж байгаа арьс ширний үйлдвэр биш мал усыг нь бохирдуулж байгаа гэнэ. Технологийн дэвшил ашиглаж үүл буудаж аваад усгүй үүлээ нааш хөөж байгаа Орос, Казахстан биш малчнаас болоод бороо орохгүй гандаад байгаа гэнэ. Товчихноор хэлэхэд мал нь үхээд малчид нь нинжа болчихвол Монгол улс хөгжих юм гэнэ.
Мал маллаж үзээгүй хүмүүс малыг гахай, тахиа шиг бодох юм. Монгол мал бусад амьтнаас тэс өөр. Хэлтэй, сэтгэлтэй, ухаантай амьтан. Мал эзэнтэйгээ ярьдаг, ойлголцдог, баярладаг, гомддог… Хош, чаа, хоов түүш, хоог сөөг, гурий гүрий, хаа хоч, гээд мал бүхэнд зориулагдсан тусгай авиазүйн дуудлагатай үг хэллэг байдаг. Чаа гэхийг ямаа л сонсохоос тэмээг сонсохгүй. гийнгоо гэдэг чинь морь хүүхэд хоёр биесээ нь ойлголцдог ярилцдаг хэл юм. \манай нутагт бөлбөө гэдэг.\ Монгол бусад үндэстнээс тэс өөр онцлогтой. Түүнийгээ мэдрэх хэрэгтэй. Морь гэдэг чинь илжиг биш, хонь ямаа чинь тахиа биш, үхэр тэмээ чинь гахай бишээ. Монгол мал өөр өөрийн араншинтай, өрөө өвс тэжээл, хужир усаа шилж ууж, иддэг.
Мянгат малчин айлд нэг хүн 7 хонь тавиулсан гэнэ. Тэр айлын хотонд чоно орсон чинь тавиул долоог идчихсэн тухай нэг бичвэр нэтээр нэлээд явсан даа. Яг тэгдэг юм. Мал чинь эзнийхээ сэтгэл дагаж өсдөг амьтан. Айлд тавьж өсгөж байгаад хэдэн төгрөг болгоод авъя гэж бодсон бол хэзээ ч өсөхгүй. Нэг эмэгтэй “Манай аав айлд 15 хонь 5 жил тавиулаад түүнээс 7 хонь авчихаад учиргүй баярлаж байсан” гэж бичсэн байсан. Тэр хүн бол юм мэддэг учир баярласан байх. Тэр хүний сэтгэл байгаа учир малын тал нь байсан гэсэн үг. Тийм сэтгэл байгаагүй бол нөгөө 7 хонь шиг юм л болно. Тиймээс Монголчууд хүүхдээ сургахдаа тархинд нь юм хийхийн төлөө биш сэтгэлд нь юм суулгаж хүмүүжүүлдэг юмаа. Сэтгэлтэй байхад бусад нь дагаад бий болдог учиртай…
Малчид жаргаж байна гэх болж. Жаргал тэнд байнаа байна. Мал маллахад ямарч үнэмлэх диплом шалгахгүй, ямарч барьцаа хөрөнгө нэхэхгүй, нас хүйс харгалзахгүй, хэлбэр галбир сонжихгүй… хэн дуртай нь хүссэн үедээ очоод хийж болох жаргал мөн. Энд таануус муулаад сууж байхаар тэнд очиж жаргаа ч… Суурин иргэншилд шигдэн суугаад хүний мөсөө алдаж, хийхээс илүү хэлдэг болсон, хүрэхээс цэрвэж номолдог болсон байж болно. Тэр хамаагүй, та зориг гаргаад малын хажууд очоод үз. Хүн биш мал чамд амьдрах ухаан заана. Багш биш байгаль таны орших эс оршихыг чинь шийднэ. Хөдөө гарч мал болох нь хотод сууж араатан болсоноос хамаагүй ариун явдал мөн…
Өвлийн хүйтэн, хаврын хатууг давсан малчид малаа ногоо идүүлээд нуруу нэг тэнийдэг. Зуны дэлгэр цагаар цагаан идээгээ боловсруулж айраг цагаагаа ууж, морь малаа уяж малчин хүний жаргал эдэлдэг… хадлан тэжээлээ бэлдэж, өвлийн бэлтгэл базааж авсан малчид намрын налгарт найр хурим хийж сэтгэл тэнүүн байдаг. Хотынхон зуны дэлгэр, намрын налгарт хөдөө орон нутгийг зорьж амрах нь элбэг. Яг тэр үеэр малчид маань айраг ууж дэмбээ наадаж, морь малаа уралдуулж, дуу хуур хангинуулж жаргал гэдэг чинь энд байна гэж байгаа юм шиг суудаг. Түүнийг харсан хотынхон “энэ малчид гэдэг чинь ёстой жаргаж байдаг нөхдүүд байна” хэмээн бодсоор буцацгаадаг бололтой…
Өвлийн хүйтэнд хонь манаж үзээгүй, хаврын хавсарганд малтай уруудаж үзээгүй, жиндүү шөнөөр төл тосож аваагүй, ногооны үзүүрт үхэр өргөж үзээгүй хүмүүс МАЛЧИН хүний зовлон жаргалыг ойлгохгүй. Монголын хүн амын гуравны нэг хүрэхгүй хувь нь суурин байсан. Одоо хүн амын гуравны хоёр нь суурин амьдралд шилжжээ. Үүнийхээ гороор үндсэн хэв маягаа алдаж, өрнөдийн залинд идүүлэх аюулын ир нь дээр байгаа хүмүүс бол суурин хотын биднүүс.
Саяхан Улаанбаатар хотод нохойтой айлаас татвар авах тухай асуудал яригдахад маш олон хүн “малтай айлаас бас татвар авах хэрэгтэй” гэж чарлаж байна. Өчигдөр нэг нөхөр үндэсний телевизээр бурж байна. “Бэлчээрийн даац хэтэрсэн, нэг мал бэлчих газар 4 мал бэлчиж байна” гэж тууж байна шүү. Түүнийхээр бол малыг цөөлөх ёстой гэнэ. Тэд бол газар нутгийг нь хүн, малгүй болгож байгаад ухах санаатай гадаад бодлогын гараа дохио юм. Зүгээр нэг орилох биш бүр цаанаасаа тэгж бодож сэтгэж байгаа нь аюулын харанга юм.
Газар тариалангийн бүс нутаг, хотжилт руу шавсан малчид олон болсон нь үнэн. Энэ бол зөвхөн хот тойрсон асуудал болохоос монголын тал нутаг эзэнгүй цэлийсэн хэвээр байна. 60 бүү хэл 100 сая малтай болоод ч дүүрэхгүй уудам, саруул тал байна. Энэ хот тойрсон асуудлаа л шийдэх хэрэгтэй. Өвстэй газарт нь ус байхгүй, тиймээс малчдын бөөгнөрөл үүсч байгаа юм. Хөдөө малчин олдохгүй байна. Өндөр цалин өгч, байр хоолоор хангая гээд ч хүн олдохгүй байна. Малчин хүн тийм их жаргалтай, мал маллах тийм амархан юм бол яагаад тэр амархан зүйлийг хүн бүхэн хийж жаргахгүй байгаа юм бэ?
-Нүүр нүдгүй шуурахад та яах вэ?
-Аадар асгаж аянга буухад та яах вэ?
-Хүйтний хэм нэмэгдэж 50 хүрэхэд та яах вэ? Та гэртээ ороод галаа түлж дулаацаад, магадгүй хоол цай хийж тухлах байх… Харин малчид гадаа гарч малынхаа хажууд очдог юм. Байгалийн хамгийн хатуу, хэцүү үед малчин хүн гэртээ хоргоддоггүй… Үүнийг мэддэггүй учир Малчдыг ад үзсэн нийгэм бүрэлдэж байна. Нэг л биш болох нь…
Тал бичээч Да.Жаргалсайхан
