Британы анагаах ухааны сэтгүүл (British Medical Journal)–ийн 2022 оны 3 дугаар сарын 16-ны өдрийн дугаарт “Нотолгоонд суурилсан анагаах ухааны төөрөгдөл” гэсэн гарчигтай часхийсэн богино өгүүлэл нийтлэгджээ. Анагаах ухааны эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын удирдлага, зохицуулга алдагдаж, эмнэл зүйн туршилт, судалгааны бүх ажил, үндсэндээ, эмийн үйлдвэр, компаниудын ашиг сонирхлын дагуу хийгдэж, академи, эрдэм шинжилгээний байгууллагын эрдэмтэн судлаачид авлигад автагдсаар байгааг дэлхий дахинд анхааруулан харангын дохио дэлдсэнэнэ өгүүллийг Австралийн эрдэмтэн Жоон Журейдини, Америкийн эрдэмтэн Лиймон Б. МакХенри хоёр бичсэн байна. Нэг улсын нэг салбарын эрдэмтэд ч хоорондоо нийлээд, эвсэн ажиллачхаж чадахгүй байхад, асар том далай тэнгисээр зааглагдсан Америк тив, Австрали тив хоёрт бие биенээсээ алс ажиллаж амьдардаг энэ хоёр эрдэмтэн хэрхэн хамтран ажиллаж чаддагаа Нотолгоонд суурилсан анагаах ухааны төөрөгдөл: Эмнэлзүйн судалгаа шинжилгээнд итгэл алдарч буй ноцтой байдлыг илчлэхүй” хэмээх номоороо урьд нь батлан харуулсан юм. Анагаах ухааны салбарын эрдэмтэн судлаачдын доторх жинхэнэ баатарлаг зоригтнууд хэмээн дотроо хүндэлж явдаг Жоон Журейдини, Лиймон Мак Хенри хоёрын бичсэн “Нотолгоонд суурилсан анагаах ухааны төөрөгдөл” хэмээх өгүүллийг бүрэн эхээр нь орчуулснаа, одоо та бүхэндээ толилуулъя. Таалан болгооно уу.
⁎ ⁎ ⁎
Нотолгоонд суурилсан анагаах ухаан хэмээх цоо шинэпарадигм үүссэн практикт нэвтэрснээр парадигмын нэгэн шилжилт болсон бөгөөд энэ шинэ парадигмын гол зорилгонь, шинжлэх ухааны хөдөлшгүй бат бөх үндэс суурийгтавьж өгөхөд оршдог билээ. Нотолгоонд суурилсан анагаахухааны үнэлэлт дүгнэлт хүчин төгөлдөр байх эсэх ньэмнэлзүйн туршилт, судалгааны тоо баримт үнэхээрнайдвартай, үнэн зөв байсан уу, үгүй юү гэдгээс л шуудхамаардаг. Гэтэл эмнэлзүйн туршилт, судалгаануудындийлэнхийг эмийн үйлдвэр, компаниуд өөрсдөө хийжгүйцэтгэчхээд, үр дүнг нь, нэр хүндтэй ахмад эрдэмтэнсудлаачдын нэрийг барин хэвлэн мэдээлсээр байдаг юм(Ямар нэгэн судалгаа шинжилгээний ажлыг хийх нь байтугай, тэр ажилд оролцоо ч үгүй байж үр дүнг нь өөрийнхөө нэрээр хэвлүүлдэг хүмүүсийг, англиар, Ghost writer буюу чөтгөрөн нийтлэлч хэмээн тун сонин нэрлэдэг–Орчуулагч). Харин эмнэлзүйн туршилт, судалгааны ажлыг ивээн тэтгэж санхүүжүүлсэн эмийнүйлдвэр, компаниудын нууцалсаар ирсэн баримтматериалыг нийтэд ил болгон нийтэлдэг болсноор, анагаахухааны салбарын эмч мэргэжилтнүүдэд нэг чухал боломж нээгдэж, судалгаа шинжилгээний ажлын бодит тоо баримт, дүгнэлтийг тэдгээр байгууллага хэр зэрэг гуйвуулж, хэр зэрэг худлаа тайлбарладаг байсныг нь илрүүлж чаддагболсон билээ. Ер нь, эмнэлзүйн туршилт, судалгааны ажлыгивээн тэтгэж санхүүжүүлсэн эмийн үйлдвэр, компаниудтуршилт, судалгааныхаа тоо баримт, дүгнэлтийг дураарааөөрчлөн буруу тайлбарладаг ноцтой дутагдлыг арилгаагүйцагт, нотолгоонд суурилсан анагаах ухаан – төөрөгдөлтөдийхөн хэвээрээ л үлдэнэ.
Орчин үеийн философид шүүмжлэлт рационализм хэмээх чиглэлийг үндэслэсэн эрдэмтэн Карл Поппер шинжлэх ухааны шударга ёсны талаар, нээлттэй, ардчилсан нийгэмдшударга шинжлэх ухааны гүйцэтгэх үүргийн талаар гайхалтай тод томруун тодорхойлсон байдаг юм. Жинхэнэ шудрага шинжлэх ухаан гэдэг бол, туршилт, судалгаа хийж байгаа эрдэмтэн судлаачид нь уран гоё таамаглалд хөтлөгдөлгүй, туршилт судалгааныхаа аргачлал зааврыг хатуу чанд мөрдөн ажлаа хийж гүйцэтгээд, эцсийнх нь үр дүнг нягт нямбай, туйлын няхуур задлан шинжилдэг шинжлэх ухаан байх ёстой. Гэтэл хөрөнгө санхүүгийн ашиг сонирхлыг л эрхэмлэн дээдлээд, олон түмний эрх ашиг, сайн сайхан байдлыг үл тоомсорлогч эмийн үйлдвэр, компаниуд анагаах ухааны хөгжилд ноцтой аюул занал учруулсаар байна. Эмчилгээний практикт ашигладаг эм бэлдмэлийн зах зээлийг, үндсэндээ, асар том хэдхэн үйлдвэр, компани эзлэн ноёрхож, байр сууриа тэлэхийн төлөө хоорондоо өрсөлдсөөрбайдаг ч эм бэлдмэлийн зах зээлийг улам өргөсгөх тал дээр хүч чармайлтаа тун чадамгай нэгтгэдэг юм.
Био-анагаах ухааны эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг хувийн байгууллагуудаар гүйцэтгүүлэн, чөлөөт зах зээлийг бишрэн шүтэгчдийг баярлуулдаг болсноор, анагаах ухааныг богинохон хугацаанд хөгжүүлэх түлхэц болж чадсан ч, энэ арга яваандаа ноцтой үр дагавар учруулдаг нь тогтоогдсон юм. Тухайлбал: Эмийн үйлдвэр, компаниуд эмчилгээний нааштай нөлөө огт үзүүлээгүй эмийн туршилт, судалгааны дүнг тэр чигт нь нуун дарагдуулж, илэрсэн гаж нөлөөнийх нь талаар огт мэдээлэхгүй өнгөрч, эмнэлзүйн туршилт, судалгааныхаа үндсэн тоо баримтыг эрдэм шинжилгээний байгууллагын эрдэмтэн судлаачдад өгөхгүй, эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын тоо баримт, материалыг ч өмчилдөг, шинжлэх ухааны мэдлэгийг ч өмчилдөг болсон нь анагаах ухааны хөгжил дэвшилд чөдөр тушаа болж байна. Товчхон хэлэхэд, хөрөнгө санхүүгийн ашиг сонирхол эрдэм шинжилгээний ажилд ч муугаар нөлөөлж, их сургуулиудад ч муугаар нөлөөлж, зохицуулагч агентлаг байгууллагуудад ч муугаар нөлөөлж байгаагаас болоод өвчтөнүүд л нас барсаар байдаг билээ.
Эмийн үйлдвэр, компаниуд хувьцаа эзэмшигчдийнхээ өмнө тодорхой үүрэг хүлээдэг. Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл, эдгээр байгууллага шинжлэх ухааны шудрага ёсыг эрхэмлэн дээдлэхийнхээ оронд, шаталсан удирдлагатай байгууллагынхаа бүтцийг онцгойлон анхаарч, үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүндээ хоёргүй сэтгэлээр үнэнч хандаж, тэр бүтээгдэхүүнээ олон нийтэд магтан суралчлахыг л гол болгож байдаг гэсэн үг. Шилдэг их сургуулиудын хувьд ч ялгаагүй, чин шудрага ёс хийгээд нийгмийн ухамсартай ёс суртахууныг батлан хамгаалагчид хэмээн өөрсдийгөө тунхагласаар ирсэн эдгээр байгууллага элдэв сангийн нөлөөнд амархан автагддагаараа хэзээнээсээ зартай. Гэвч их сургуулиудын эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг төрөөс бүрэн санхүүжүүлж чадахгүй байгаа нөхцөлд, эдгээр сургууль зах зээлийн неолиберальч арга барилыг сонгон, эмийн үйлдвэр, компаниудын санхүүжилтийг идэвхтэйеэ эрж хайн олоод, эдийн засгийн хувьд ашигтай гэрээ хийн хамтран ажиллахаас өөр арга алга. Ийм л шалтгаанаас болоод их сургуулийн тэнхимүүд ердөө үйлдвэрлэлийн багаж хэрэгсэл төдийхөн болон хувирчээ. Эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын сэдэв, төлөвлөгөөг эмийн үйлдвэр, компаниуд хяналтдаа авч, нэртэй эрдэмтэн судлаачдын нэрээр бичсэн өгүүлэлээ анагаах ухааны сэтгүүлүүдэд нийтлүүлж, эмч мэргэжилтнүүдэд тасралтгүй боловсрол олгох хөтөлбөрөөр танилцуулдаг болсон учраас, анагаах ухааны салбарын эрдэмтэн судлаачид, үндсэндээ, эмийн үйлдвэр компаниудын үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг сурталчлан борлуулагч агент төдийхөн болж хувираад байна. Харин эмийн үйлдвэр, компаниудаас эрдэм шинжилгээний байгууллагатай хамтран хийсэн эмнэлзүйн туршилт, судалгааны ажлын заль мэх, булхай нь илэрч, олон нийтийн хэвлэл мэдээллийн гол гол хэрэгслээр цацагдсан үед, эрдэм шинжилгээний байгууллагад итгэх олон түмний итгэл суларч, чөлөөт нийгэм тэднийг хуураад байгаа юм шиг л санадаг юм.
Эрдэм шинжилгээний байгууллагын манлайлах үүргийг корпорацийн их сургуулиуд үнэхээр гутааж байна. Декан болтлоо албан тушаал дэвшсэн, эзэмшсэн мэргэжлээрээ анагаах ухааны хөгжилд жинтай хувь нэмэр оруулсан эрдэмтдийг, зарим корпорацийн их сургууль ажлаас нь халж, оронд нь, хөрөнгө мөнгө босгодог хүн юм уу, аль эсвэл,эрдэм шинжилгээний ажил хариуцсан менежерийг томилдог боллоо. Деканы албан тушаалд ингэж томилогдсон хүмүүс хэрхэн орлого олж чаддагаа, корпорациудын ивээн тэтгэлэг, санхүүжилтийг хэрхэн татаж чаддагаа л харуулах шаардлагатай тулгардаг ажээ. Нөгөөтээгүүр, анагаах ухааны чиглэлээр эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил хийгээд овоо амжилтад хүрсэн мэргэжилтнүүд эмийн үйлдвэр, компаниудын бүтээгдэхүүнийг сурталчлагч буюу олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагчид болон хувирах явдал их байгаа бөгөөд тэдний хөгжиж дэвжих ирээдүй нь эмийн үйлдвэр, компаниудаас олгосон боломжоос шууд хамаардаг болжээ (Маркетингийн мэргэжилтнүүдийн өргөн хэрэглэдэг Key Opinion Leaders–KOLs гэдэг нэр томьёог, олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагчид гэж орчууллаа-Э.П). Эмийн үйлдвэр, компаниуд,- олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагч болгон ашиглах мэргэжилтнүүдийг олж сонгохдоо, өөрийнхөө байгууллагын олон талт үйл ажиллагаанд үндэслэн боловсруулсан нарийн шалгууруудаар сонгодог юм байна. Жишээлбэл: Эдгээр байгууллага, олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагч болгон ашиглах эмчийг сонгохдоо, үйлдвэрлэсэн эмийг нь эмийн жорд бичдэг болгох талаар бусдадаа нөлөөлж чадах чадвартай эмчийг л сонгодог байна. Өөрөөр хэлбэл, эмийн үйлдвэр, компаниуд, олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагч болгон ашиглах мэргэжилтнийг сонгохдоо, тухайн хүний их сургуульд ажилладаг гэсэн нэр сүр, бусдад нөлөөлж чадах чадвар зэрэгт нь үндэслэдэг гэсэн үг. Ингэж сонгогдоод, олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагч болсон мэргэжилтэн, эмийн үйлдвэр, компаниудын үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг магтан сурталчилж брендинг хийхэд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг юм байна.
Эмийн үйлдвэр, компаниудын дэргэдэх Эрдэм шинжилгээний зөвлөх хорооны гишүүд, Илтгэгчдийн товчооны гишүүд, олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагчид, бүгдээрээ, үйлдвэр, компаниасаа цалин хөлс авдаг мөртөө тэдгээр байгууллагынхаа ивээн тэтгэж санхүүжүүлсэн эмнэлзүйн туршилт, судалгааны үр дүнг, тэд нар л анагаах ухааны онол практикийн хурал дээр илтгэж, эмч мэргэжилтнүүдэд тасралтгүй боловсрол олгох хичээл дээр ч танилцуулж байдаг юм. Уг нь, эмийн үйлдвэр компаниудын үйлдвэрлэсэн эмийн нөлөөг танилцуулахдаа тал тохой татан алагчилж үзэхгүй, хөндлөнгийн биеэ даасан эрдэмтний ёсоор шүүмжлэлтэй хандах ёстой мэргэжилтнүүд, ийнхүү, “бүтээгдэхүүний өмгөөлөн хамгаалагчид” хэмээн маркетингийн мэргэжилтнүүдийн нэрлэдэг хүмүүс л болон хувирдаг ажээ.
Бас нэг хачирхалтай зүйл байгаа нь юу вэ гэвэл, эмийн үйлдвэр, компаниудаар ивээн тэтгүүлэн санхүүжиж, олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг мэргэжилтнүүд туршилт судалгааны ажлын үр дүнг хэвлэн нийтлүүлэх тал дээр тун олон давуу эрхийг эдэлдэг бололтой юм. Тэд,– их сургууль, үйлдвэр компаниудын дэмжлэг туслалцааг авахын зэрэгцээ анагаах ухааны сэтгүүлийн эрхлэгчдийн дэмжлэг туслалцааг ч авч, бодит нотолгоо баримттай огт нийцэхгүй санаа бодлоо илэрхийлсэн материалыг сэтгүүлд нийтлүүлж чаддаг байна. Эмийн үйлдвэр, компаниудтай хамтран ажилладаг их сургуулийнхан олон нийтийн санаа бодлыг залан дагуулагчдын гаргаж байгаа ийм алдааг засан залруулж чадахгүй нь мэдээж бөгөөд үйлдвэр компаниудыг шүүмжилсэн шударга эрдэмтдийн бичсэн өгүүллийгсэтгүүлд нийтлэхээс татгалзах, тэдгээр эрдэмтэнд хуулийн хариуцлага хүлээлгэнэ хэмээн айлган сүрдүүлэх явдал байдаг төдийгүй ажил албанаас нь халуулж бүрмөсөн баллах аюул ч учирч болзошгүй байдаг байна. Иймэрхүү маягаар, эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажил хийж байгаа эрдэмтдийг ялгаварлан гадуурхсан ижил тэгш бус нөхцөл байдал учрах вий хэмээн санаа нь зовж явсан философич Карл Поппер шинжлэх ухааны мэдлэгийг түгээн дэлгэрүүлэх хэрэгслийг зальтай хүмүүс гартаа оруулах, жинхэнэ үнэн мэдээллийг нуун дарагдуулах зэрэг аюулын талаар сэрэмжлүүлэн бичиж үлдээжээ. Гэтэл шинжлэх ухааны шудрага ёсыг эрхэмлэн дээдэлж, эрдэмтэн судлаачдыг өчүүхэн ч ялгаварлан гадуурхаж тал тохой татдаггүй (төрийн харьяаны лабораторид ажиллах, тогтмол хэвлэгддэг чөлөөт сэтгүүлүүдэд бүтээлээ нийтлүүлэх, эрдэм шинжилгээний онол практикийн хуралд илтгэл тавих зэрэг талаар) байгууллагыг хамгаалан үлдээж, цаашид хөгжүүлж чадах эсэх нь, үнэндээ, улс төрийн эрх мэдэлтэн, ашиг орлогын хойноос хөөцөлдөгч эрх мэдэлтнүүдийн эрхшээлд л байсаар байна. Энэ хэвээрээ байвал, шинжлэх ухааны бодит баримт, нотолгоог хувийн ашиг сонирхол хэзээ ямагт уландаа гишигчсээр л байх нь тодорхой юм.
Эмийн үйлдвэр, компаниудаас санхүүжилт авдаг зохицуулагч байгууллагынхан тэдгээр байгууллагынхааүйлдвэрлэсэн эмийн зөвшөөрлийг олгохдоо, бас л тэдгээр байгууллагын санхүүжилтээр хийсэн эмнэлзүйн туршилт судалгааны дагуу, үндсэн тоо баримтыг нь үзэж шалгах ч үгүй олгож байгаа нь олонтаа ажиглагдаж байна. Эмийн үйлдвэр, компаниудын санхүүжилтээс болоод, “өөрийнхөө хийсэн гэрийн даалгаврыг өөрөө шалгаж, өөртөө дүн тавьж байгаа юм шиг” ийм хачин тогтолцоо ноёрхоод байхад, хүмүүс чухам юунд итгэх юм бэ? Уул нь, эмийн үйлдвэр, компаниудын үйлдвэрлэсэн эмийн үйлчлэл нөлөөг, улсын хэмжээний зохицуулагч байгууллагын бүрэлдэхүүн хэсэг болсон хөндлөнгийн экспертүүд л шалгаж зөвшөөрөл олгож байх ёстой билээ.
Шинжлэх ухааны шударга ёсыг хэрэгжүүлэх талаар анхаарч санаа тавьдаггүй төр засгийн газар болоод үйлдвэр компаниудын эрх мэдэлд бүрэн захирагдсан зохицуулагч байгууллагынхан өөрсдөө санаачлан, зайлшгүй шаардлагатай байгаа зарим өөрчлөлтийг хийж, анагаах ухааны эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг эмийн үйлдвэр, компаниудын нөлөөнөөс бүрмөсөн салгана, анагаах ухааны сэтгүүлд эмнэлзүйн туршилт судалгааны ажлын үр дүнг хэвлэн нийтэлж байгаа өнөөгийн буруу тогтолцоог өөрчилж цэвэршүүлнэ хэмээн найдах ч хэрэггүй. Ялангуяа, сэтгүүлд өгүүлэл нийтлүүлсэн хүмүүст өгдөг бүтээлийнх нь хувь буюу репринтээс олох орлого, зар сурталчилгаанаас олох орлого, ивээн тэтгэгчдээс хандивласан мөнгө зэрэгт түшиглэдэг хэвлэлийн газрууд амархан өөрчлөгдөхгүй. Ийм учраас, анагаах ухааны эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлыг шударга хийдэг болгохын тулд, юуны өмнө, дараах гурван төрлийн өөрчлөлт шинэчлэлтийг хийх шаардлагатай гэсэн саналыг бид дэвшүүлж байна. Үүнд:
Ялангуяа, хамгийн сүүлд дурдсан санал хамгийн чухал нь байж магадгүй. Яагаад вэ гэвэл, эмнэлзүйн туршилт, судалгаануудын тоо баримт, үр дүнг, нийтэд нээлттэй тусгай веб-сайтад байршуулдаг болсноор, хөндлөнгийн буюу гурав дахь талын эрдэмтэн судлаачид өөрсдөө нэрээ дэвшүүлээд юм уу, аль эсвэл, анагаах ухааны эрдэм шинжилгээ, технологийн асуудал хариуцсан агентлагаас томилогдсон экспертүүд туршилт, судалгааны тоо баримтыг задлан шинжилж, дүгнэлт хийж байх нөхцөл бүрдэнэ. Иймөөрчлөлт, шинэчлэлтийг хийхийн тулд, эхлээд, эмнэлзүйн туршилт, судалгаанд хамрагдах өвчтөнүүдээс авдаг зөвшөөрлийн маягтад өөрчлөлт оруулж, туршилт судалгаа хийсэн мэргэжилтнүүд тоо баримт, материалаа нийтэд ил тод, чөлөөтэй байлгана гэсэн заалтыг уг маягтад бичиж оруулах шаардлагатай. Ер нь, эмнэлзүйн туршилт, судалгаануудын тоо баримт, үр дүнг нийтэд нээлттэй, ил тод хэвлэдэг болох нь, тэдгээр туршилт судалгаанд хамрагдагсдын өмнө хүлээсэн ёс суртахууныхаа үүргийг биелүүлж байгаа хэрэг мөн билээ. Өөрөөр хэлбэл, яаж ч мэдэх эрсдэлтэй эмчилгээний туршилтад хамрагдсан бодит хүмүүс өөрсдийнхөө оролцсон туршилт, судалгааны тоо баримт, материалыг шинжлэх ухааны хатуу зарчмын дагуу ашиглахыг шаардах эрхтэй. Харин нууц хадгалалт, оюуны өмчийн эрх гэх мэтийн асуудлыг онцгойлон анхаардаг үйлдвэр, компаниуд олон түмний эрх ашгаас давсан эрх ашгийг эдлэх ёсгүй.
Англи хэлнээс орчуулсан анагаах ухааны доктор Э, Пүрэвдаваа (drpurev@gmail.com)
2022-09-01, 4:15 PM
Эх сурвалж: Jureidini J, McHenry LB. The illusion of evidence based medicine. BMJ 2022; 376:o702 doi: https://doi.org/10.1136/bmj.o702
