Оршил:
“Манжийн дарлал” — энэ үг өнөөдөр бидний олонхийн сэтгэлд гашуун гомдол, түүхийн хар толбо шиг хоногшжээ.
Биднийг 200 жил боолчлон дарласан, үндэсний дархлааг үгүй хийсэн, соёлыг устгасан гэх ойлголт түгээмэл. Гэвч түүх гэдэг дан ганц сэтгэл хөдлөл, үзэн ядалтаар хэмжигдэх зүйл биш.
1691 онд Халхын хан ноёд Манжид дагаар орсноос хойших хоёр зууны түүхийг илүү хөндлөнгийн, бодитоор харвал “боолчлол” гэх үг хэр тохиромжтой вэ? Монголчуудын засаг ноёд, шүүх, шашин, соёл, газар нутгаа хэр зэрэг хадгалсан бэ? Манжийн төр биднийг үнэхээр дарласан уу, эсвэл бидний өөрсдийн сонголтын үр дүн үү?
Халхын дагаар орсон нь
17-р зууны сүүлч гэхэд Монгол орон дотоодын зөрчил, довтолгоон, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд живсэн байв.
Ойрад, Зүүнгар, Халх, Чахар зэрэг аймаг, ханлигуудын хоорондын зөрчил хэзээ ч бүрэн тайвшраагүй.
1680-аад онд Зүүнгарын Галдан Бошигт хаан Халхад довтолж, томоохон дайн дэгдээсэн нь Монголын задарлыг улам хурцатгасан юм.
Энэ үед Халхын хан ноёд өөр хоорондоо эвлэлдэн нэгдэх бус, харин Манж Чин гүрнээс цэргийн тусламжаар, 1691 онд Долоннуурын чуулганаар Манжид дагаар орохоо тунхагласан. Үүнийг “дарлалд орох” гэхээсээ илүүтэй тухайн цаг үеийн улс төр, аюулгүй байдлын нөхцөл байдалтай холбож үзэх нь зүйтэй.
Халхын ноёд дагаар орсноороо Манжийн тэтгэмж, албан ёсны хэргэм зэргийг авсан. Гэвч тэдний нутгийн захиргаа, шүүх, шашны асуудалд Манжийн төв засаглал бүрэн оролцсонгүй.
Энэ бол сонголт байсан — тусгаар тогтнолоо хязгаарлах, гэхдээ бүрмөсөн устгуулахгүйн тулд хийгдсэн нэг төрлийн улс төрийн тохироо.
Манжийн бодлого: Дарлал уу, дасан зохицол уу?
Манж Чин гүрэн нь 17-р зуунаас хойш олон үндэстнийг нэгтгэсэн их хаант улс болохын хувьд, Монголын нутаг дэвсгэрийг шууд колоничлох бус — өөрийн мэдлийн дотор автономит байлгах бодлого баримталсан.
Энэ нь төрийн аюулгүй байдлыг хангахын зэрэгцээ тухайн ард түмний дотоод амьдралд хэт оролцохгүй байх “зөөлөн хяналтын” стратеги байв.
Монгол ноёд Манжийн хаанаас хэргэм, шагнал хүртдэг байсан ч, нутгийнхаа захиргааг өөрсдөө гүйцэтгэж, яс угсаа, уламжлалт ёсоор хан хөвгүүдийн удмын засаглал хэвээр үргэлжилсэн. Харин Манжийн Засгийн газар тэдгээрийг албан ёсоор зөвшөөрч, төвөөс цөөн тооны амбаныг томилж хяналт тавьдаг байсан ч, эдгээр амбануудын эрх мэдэл хязгаарлагдмал байв.
Үүнээс гадна Манж нар Монголд шашны бодлогоор хүчтэй нөлөөлөхийг зорьсон. Төвдийн шарын шашныг идэвхтэй дэмжиж, Монголын нийгэмд буддын шашныг нэвтрүүлэх замаар оюун санааны нөлөөгөө тогтоосон. Гэвч энэ нь хүчээр тулгасан бодлого гэхээс илүүтэй тухайн үеийн Монголын нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдсөн, ноёдын сонирхолд нийцсэн хэлбэр байлаа.
Бидэнтэй ижил хувь тавилан туулсан ард түмнүүд
Монголчууд Манжид дагаар орсон нь тусгаар тогтнолоо алдах үйл явц байсан нь үнэн. Гэвч бусад үндэстнүүдтэй харьцуулахад бидний туулах зам ондоо байсан. Төвд, Дээд Монгол, Уйгар зэрэг үндэстнүүд ч мөн Манжийн харьяанд орсон ч, тус бүрдээ өөрсдийн гэсэн хувь тавилантай байсан юм.
Төвдүүд 1720 онд Манжийн цэргийн тусламжаар Дзанжабын эрхшээлээс гарч, “Гүүш хаант улс”-аа хадгалсан ч, 1751 оноос Бээжингийн илүү шууд хяналтад орсон. Шашны эрх мэдэл Далай ламд хадгалагдсан ч, Төвдийн удирдлагыг Манж амбан бүрэн хянадаг болсон байв. Үүнийг зарим судлаач шууд “теократ хяналт” гэж нэрлэдэг.
Уйгар буюу Шинжааны нөхцөл бүр ч ширүүн байв. 1759 оны Зүүн Туркестаныг эзлэн авснаас хойш Манж нар энд олон тооны Хятад цэрэг суурьшуулж, төвөөс шууд захиргаа тогтоон, нутгийн иргэдийг хөдөлмөрийн албанд дайчлан, хатуу хяналт тогтоосон. Энэ бол жинхэнэ колоничилол байв.
Харин Монголд харьцангуй өөр зам сонгогдсон. Халхын хант улсууд хуулийн хувьд тусгаар тогтнолоо алдсан ч, төрийн бүтцээ, язгууртны системээ, шашин соёлоо хадгалсаар ирсэн. Энэ нь дарлал биш, харин бодлогын хэлбэр байсан юм.
Дүгнэлт:
Түүхийг ойлгох нь зөвхөн өнгөрсөнтэй холбогдох мэдлэг эзэмших биш, харин бидний одоо болон ирээдүйд авах шийдвэрүүдэд нөлөөлдөг үнэт зүйл юм. Монголчуудын түүхийг “манжийн боолчлол” гэж хэт туйлшруулан ойлгох нь зөвхөн нэг талын харцнаас харагдаж байна.
Манжийн Монголд тавьсан хяналт нь бодит дарлал биш, харин тухайн үеийн улс төрийн бодлого, гэрээ хэлцлүүдийн үр дүнд бий болсон хязгаарлалт байлаа.
Халхын хан ноёд Манжид дагаар орсон нь эцсийн шийдвэр бус, харин хязгаарлагдмал орон зайд улс орноо хамгаалахын тулд хийсэн прагматик алхам байсан. Энэ нь зөвхөн Монголын дотоод нөхцөл, аюулгүй байдлыг хангасан шийдэл байсан бөгөөд Монголчууд тусгаар тогтнолоо бүрэн алдсангүй.
Манжийн төрийн бодлого нь тухайн үед Монголын нийгэмд урьдчилан хүлээн зөвшөөрөгдсөн, эсвэл зөөлөн хяналтаар шийдэгдсэн байв.
Хэдийгээр бидний түүхийг зөв ойлгож, үнэн бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрөх нь зайлшгүй чухал ч, “дарлал” гэх хэтрүүлэгт хандлагаас зайлсхийх хэрэгтэй. Бид өнгөрсөн үйл явдлыг хэт туйлшруулахгүйгээр, зөвхөн амьдралын нөхцөл, бодит үр дүнгүүдийг авч үзэх ёстой. Өнөөдөр бид өөрсдийгөө юуны өмнө түүхээ ойлгосноор л илүү хөгжиж, өөрийн ирээдүйг бүтээх бүрэн эрхтэй гэдгээ ухамсарлах хэрэгтэй.
Эшлэл, ашигласан эх сурвалжууд
Монгол хэл дээрх эх сурвалжууд:
-
“Монгол улсын түүх” (5 боть) – ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн, 2003–2005 он.
PDF хувилбар (зарим боть)
Flipbook хувилбар (зарим бүлэг)
-
Д. Гонгор. “Монголын товч түүх” – уламжлалт хандлага болон шинэ үнэлгээний ялгааг харьцуулж үзэхэд тустай эх сурвалж.
PDF хувилбар
-
Түүхчид О.Батсайхан, С.Чулуун нарын судалгааны бүтээлүүд – эдгээр судлаачдын бүтээлүүдийг Google хайлтаар “О.Батсайхан PDF” эсвэл “С.Чулуун PDF” гэж хайж олох боломжтой.
Англи хэл дээрх эх сурвалжууд:
-
Pamela Kyle Crossley – The Manchus (2002)
Интернет архив дахь бүрэн хувилбар
Amazon худалдааны хуудас
-
Mark C. Elliott – The Manchu Way: The Eight Banners and Ethnic Identity in Late Imperial China
Wiley хэвлэлийн хуудас
-
The Cambridge History of China – Манжийн төрийн бодлого (1690–1911) судлахад нэн ач холбогдолтой түүхэн эмхэтгэл.
Cambridge University Press
