Тахтай морьдын туурайнд мөстэй зам шаргиж, хуяг дуулгатай цэрэг эрсийн хүрэл хүрэн царайг цантсан сахал, хөмсөг сормуус нь сүр нэмнэ.
Бэрх ноёны тэргүүн зуутын уналгын агтыг адгуулагч Алагчирэнгийн өнөө өглөөхөн барилсан морьд дэрхийн нисэх болжмор, алаг шаазгай, зам хөндлөн дэгдэх цасан цагаан чандага юухан хээхнээс үргэж бусгах нь тун чиг сортоотой.
Зуутын ахлаачийн унасан орос үүлдрийн толботой халиун морины хазаарын амгай зуузайг хонины ноосоор ороосон нь жолоо даран давхисаар амаа халаачихдаг хөөргөн ааштай болохоор өвлийн хайруу жаварт тийнхүү ороосон хэрэг биз.
Төрийн хорчи, түүхийн судар гэгдэх Аргамбай мэргэнийг дуудсан Бэрх ноёны зарлигийг дуулгахаар өглөө эртлэн мордсон баг цэрэг нар ханын толгойд элэгдэхэд зорьсон газраа хүрэв.
Хаан эзний төрсөн дүү Бэрх ноёны зарлигийн мөнгөн гэрэгээг торго шиг элдсэн үзүүрсгэн дээлнийхээ өврөөс суйлан, “Аргамбай мэргэн чамайг Бэрх ноёны ордонд яаралтай ирэх учиртайг дуулгая” хэмээн хүнгэнүүлсэн зуутын ахлаач өөд алга дэлгэн, “Цай идээ зооглоно уу” хэмээн урив.
-Үл саатах зарлиг залж яваа тул түргэлж үз хорчи та гэж хэлэхэд үг дуугүй зөвшөөрч ширэн гэртэй товшуур хуураа үүрэн бэлэн зэхээтэй хөтөлж ирсэн аргамагийн нуруунд алавхийн мордоод
“Чүү” хэмээн давирав.
Аагтай ногоон өвсөөр өвөлжин тэжээсэн атар тарган морьд унгас алдан ухасхийж, дөрөө харшуулан хатирлаа.
Хөнгөн хөлтэй морьдын халуун амьсгаа, дэргэтэл хатирах агсаргалд бие тавиран халууцсан Хорчи энгэрийн мөнгөн товчоо задгайлах нь морины нуруунд цог жавхаа нь бадардаг монгол хүмүүний араншинг илтгэн харуулна.
Үсний сор нь нүгэл далласан шунхан улаан үнэг морьдын төвөргөөнөөс дайжин цастай хөндийг зүсэн давхихад
“Сайхан малгай” гэсэн бодол цэрэг бүхний сэтгэлд өөрийн эрхгүй асах аж.
Орос нутгийн цагаан хус гоолигхон бөгөөд үзэсгэлэнтэй. Цасан гоёлоо зүүсэн хусан төгөл ороон давхисаар Батсарай хотыг чиглэсэн их хөлийн замд нийлэн удаж төдөлгүй орж ирэв.
Булга суусар хольж урласан гоёмсог малгай асаасан Бэрх ноён өргөн цээж намхавтар нуруундаа нөмөрсөн цоохор толботой ирвэсний арьсан нөмрөгөө ярж, бор шаргал тэрмэн дээлэндээ бүсэлсэн алтан аралтай суран бүсээ эрхийвчлэн зогсоод, ир бяр, ихэмсэг бардам зангийнх нь илэрхийлэл оч бадарсан хурц нүдээр цоо ширтэн угтав.
-Эзэн төр, Алтан ордны их ноён Бэрх та амгалан сууна буй за хэмээсэн Аргамбай мэргэнд тал өгөн инээвхийлж
-Хаан ах Батын зарлигаар Хорчи чамайг үтэр түргэн дуудуулахаар бачим элч мордуулав гэсээр их өргөөндөө дагуулан оров.
Усан биндэръяа мэт цэв цэнхэр нүд, мөрөө даган асгарсан алтан шаргал үс гэзэгтэй гуалагхан орос охид бүсгүйчүүд зөрөлдөн арааны шүлс асгарам үнэр ханх тавьсан хоол гүнцэг зөөж, алтадмал хээгээр чимэглэсэн царс модон ширээнээ тал нутгийн өтгөн шаргал цай, Оросын амтат дарс, баруун зүгийн үзэм жимстэй өнгө алаглуулан өрсөн нь нүднээ тусч амтлахын хүсэл эрхгүй төрүүлнэ.
Их эзэн Зүчи хааны үеэс хаан ордонд шадарлаж ирсэн Аргамбай мэргэн гуа үзэсгэлэнт орос бүсгүйчүүдээр ус зөөлгөн гар нүүрээ угаалгаж, гоёмсог алчуураар арчаад ширээнээ суув.
Амталж шарсан цагаан загас сэрээдэж, галуу, нугасны шөл зооглон, үхрийн өөх мах алагласан хавирга огтолж суухдаа өсч төрсөн Бошоогийн ам, Өлзийт хайрхан, Ар өвөр хүүш, сэвшээ салхи сэвэлзсэн Ялаатын дэнж, хурга буруулж, даага сургаж асан зүлэг ногоон дэнж, тагнай хага ташсан Хөндлөн булгийн цэв хүйтэн ус, ааруул ээзгий өрөм бяслаг, гаравч оровч хөтөлсөн эмгэн буурал ижийгээ дурсан санаж суулаа.
-Аргамбай мэргэн юунд шүүрс алдав хэмээсэн олноо догшин хэмээн алдаршсан Бэрх ноёны өөдөөс харж
-Өвгөрөөд ирэхээр өсч төрсөн нутгаа илүүтэй санагалздаг бололтой.
Эзэн таны өргөөнд аагтай шаргал цай амтархаад нутгаа санав гэж үнэнээ хэлж байлаа.
-Аргамбай мэргэн таныг дуудсан учир болбоос өвөг хааны үеийн үүх түүх сонсох учир ургасан билээ.
Монгол төрийн хаан сэнтий эзгүйрч, их хаан Өгөдэй авга тэнгэр болоод дөрвөн оныг үзэв.
Хаан ор залах их хурилдай зарласан хаан төрийн зарлиг гүйцэлдүүлхээр Бэрх намайг мордохыг хаан ах Бат зарлиг болгосон.
Нэгэн модны үр жимс мэт бүл ахан дүүс, хүмүүн заяаг олж унасан төрсөн нутаг минь боловч өнөө эргээд харахад харь нутаг мэт санагдах болов.
Их Монгол гүрний чөдөр ташуур Алтан орд улсын Бат хааны гарт буй хэмээгдэх нь хоосон үг бус.
Гэвч хорвоод мөнх орших нэгээхэн бээр үгүй хэмээнэ.
Домогт Зүчи хааны хүү Бэрх надад эргэж ирэх эсэх нь хэлж үл мэдэх таавар мэт санагдана.
Тэгээд л төрийн нууцыг баринтагласан “Хүн судар” хорчи чиний цээжинд Бэрх миний үүх түүх үлдэнэ үү хэмээн асуух учиртай гээд хурц хар нүдээр цоо ширтэн байж
-Хорвоод мөнх орших нэгээхэн бээр үгүй аваас Бат хаанаас гадна Бэрх ноён миний үнэн түүхийг баринтаглан үлдээ. Хожимын учралыг хэн таах билээ гэхэд Аргамбай мэргэний нуруугаар хүйт даах шиг болжээ.
-Бэрх ноёнтон танд аймшиггүй айлтгахыг болгоох аваас Алтан орд улсын төрийн хорчи Аргамбай мэргэн би өөрийн залгамж хожмын Хорчийг оноон бэлдэх учиртай. Тэр хөвүүн Бэрх ноён таны хүн судар болон баринтаглагдаасай. Төр хорчоо гараасаа салгадаггүй. Төр хорчоо цаазалдаггүй хэмээн аймшигт догшин ноёны өмнө сууж асан амьд судар, төрийн хорчийн цадиг ийн оршив оо.
Түүх домгоо цээжиндээ баринтагласан хүн судар, хөх өвгөдийн гэгээн домог өнөө цагт эзэнгүйдсээр…
Мянга мянган жилийн тэртээгээс их хаадын үнэн төрх үгүйлэгдсээр…
Их түүхээ мартсан өнөө үеийн будангуйрал өвөг дээдсийн ясыг өндөлзүүлж, сүнсийг хилэгнүүлсээр…
Он сар жилүүд чимээгүйхэн урссаар…
Соёрхын Пүрэвсүрэн
