Өнгөрсөн зунаас нийслэлчүүдийн ярианы гол сэдвийн нэг нь Төв цэвэрлэх байгууламжийн үнэр танар болоод байгаа. Энэ зунаас хотын төвд хүртэл үнэртэж, аргагүйн эрхэнд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл, төрийн хараанд өртсөн болохоос Таван шар, Орбит, 21-р хороолол, Нисэх, Яармагийн иргэд уг үнэрийг андахгүй, дассан гэж хэлэхэд ч хилсдэхгүй.
Гэвч даравч далдайж, булавч бултайна гэгчээр сүүлдээ бохирын үмхий үнэр бүх хот даяар тархах болсноор нийгмийн сүлжээгээр маш олон хардалтууд гарч байгаа. Бохироо цэвэрлэлгүйгээр Туул голд шууд цутгаж байна, арьс ширний үйлдвэрээс гарч байгаа байх, ямар нэг байгууллагаас хий алдагдаж байна гэх мэт. Төв цэвэрлэх байгууламжаас хол байгаа хүмүүс ийн гайхаж, сандрахтай зэрэгцээд Ерөнхий сайд Ч.Сайханбилэг болон хотын удирдлагууд, холбогдох албан тушаалтнууд газар дээр нь үйл ажиллагаатай танилцаад явсан. Ерөнхий сайд хэлэхдээ \”Төв цэвэрлэх байгууламж ганц хотын асуудал биш, хот дангаараа энэ шийдэхэд хүндрэлтэй. Засгийн газар оролцож, дэмжиж хамтарч ажиллах ёстой” гэсэн бөгөөд түүнийг дагалдан явсан Нийслэлийн Засаг дарга Э.Бат-Үүлээс эхлээд дагалдан яваа албаныхан тэр үед хошуувч зүүсэн байсныг уншигчид анзаарсан байх. Ердөө цаг хүрэхгүй хугацаанд Төв цэвэрлэх байгууламжийн үйл ажиллагаатай танилцахдаа л дээд албаныхан эрүүл мэнд, тав тухаа бодож хошуувчаар ижилсэн алхацгааж байсан.
Тэгвэл тэнд өдрийн ихэнхийг өнгөрүүлдэг Төв цэвэрлэх байгууламжийн ажилчид ямар нөхцөлд ажилладаг бол… Үнэндээ хотын төвдөө хааяа нэг үнэрийг нь авахаараа засаг төрөө зүхэж, хаалга цонхоо хаадгаа бодохоор үнэндээ ийм зүйл асуух ч илүүц мэт. Гэвч нийслэлчүүдийн анхаарал төвлөрсөн Төв цэвэрлэх байгууламжийн \”голомт” дээр ажиллаж буй хүмүүсийн нөхцөл байдлыг сурвалжлахаар очлоо.
Төв цэвэрлэх байгууламжид одоогийн байдлаар 170 гаруй хүн ажиллаж байна. Тэд нэг ээжиндээ найман цаг ажиллаад, 16 цаг амрах хуваарьтай.
Улсын онц чухал обьект, тэгээд хөдөлмөрийн хүнд нөхцөлд ажиллаж байгаа эдгээр хүмүүст аюулгүй ажиллах нөхцөл үнэндээ хангагдаагүй байгаа нь сардаа ганц удаа олгодог хошуувч, бээлийний нормоос л харагдана.
Энэ талаар Төв цэвэрлэх байгууламжийн Хөдөлмөр хамгаалалын инженер С.Загдбазар ярихдаа \”Машинистуудад сард нэг удаа хошуувч, бээлий олгодог. Ажлын бээлий нь бараг нэг удаа сараалж руу ороод гарахад л цоорчихдог. Гэвч түүнийгээ бүтэн сар хэрэглэх ёстой байдаг. Хошуувч гэхэд сард биш өдөрт нэг байвал зүгээр байна” гэсэн юм. Түүний хэлснээр энэ жил тус байгууллагын ХХАБ-ын зөвлөл саналаа дахин боловсруулж, нормоо шинэчилж байгаа учир удахгүй ажилчдынхаа аюулгүй байдлыг хангах хэмжээнд ажил хөдөлмөрийг нь эрхлүүлнэ хэмээн найдаж байгаа аж.
Манай улс Хөдөлмөрийн хуулиндаа хүний ажиллах нөхцөлийг хэвийн, хэвийн бус гэж хоёр ангилдаг. Үүний хэвийн бус нөхцөл, тэр дундаа хүнд нөхцөлд нь Төв цэвэрлэх байгууламжийн ажил мэргэжил хамаардаг аж. Гэтэл энэ бол хүндээр барахгүй нийслэл хотын бүх төрлийн хог хаягдал, химийн бодисууд бүрдсэн усыг хүлээн авч, ажиллаж байгаагийн хувьд хортой нөхцөлд орох ёстой. Тийм ч учраас Төв цэвэрлэх байгууламжийн зүгээс \”хэвийн бус, хортой” нөхцөлд орох шаардлагатай байгаагаа албаныханд удаа дараа мэдэгдэж байсан ч одоогоор өөрчлөгдсөн зүйл алга. Тэдний ажиллах нөхцөлийг хортой хэмээн тогтоочихвол ажилчид ядаж л таван жилийн наана тэтгэвэрт гарч, хордох хугацаа нь богиносно хэмээн С.Загдбазар ярьж байлаа.
Гэтэл тэдний ажлын нөхцөлийг нь тодорхойлох ёстой Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газрын мэргэжилтнүүд нь хагас цагийн хугацаатай ирж шинжилгээ хийсэн болоод л Төв цэвэрлэх байгууламжийг хүний биед ямар ч хор нөлөөгүй, хэвийн гэсэн дүгнэлтийг хийгээд явчихдаг гэнэ. Тэд хэмжилт хийхдээ 30 минутаас хэтэрдэггүй гэнэ. Ийм хэмжилт, шинжилгээгээр яаж ажлын найман цаг ажиллаж байгаа хүний хордолтын түвшинг тодорхойлох билээ.
Төв цэвэрлэх байгууламжид хагас цаг болоод буцах, найман цаг ажиллах хоёрын хооронд асар том ялгаа бий. Үнэхээр хэмжилтээ үнэн зөв гаргаж, энэ хүмүүсийн хөдөлмөрийн нөхцөлийг тодорхойлъё гэвэл тодорхой хугацаагаар ажиллах хэрэгтэй гэж ажилчид үзэж байна. Учир нь, энд ажиллаад хэдхэн сар өнгөрч байгаа залуухан ажилчдаас эхлээд олон арван жилийн нүүр үзсэн хүмүүс бүгд хувь хувьдаа эрүүл мэндийн зовиур шаналгаатай болсон байна.
Төв цэвэрлэх байгууламжид 20 гаруй жил ажиллаж байгаа П.Гантулга ярихдаа \”Анх 2-р зэрэгтэй энд ажилд ороод, одоо 5-р зэрэгтэй ажиллаж байна. Үндсэн цалин маань 600 мянган төгрөг л байдаг. Оройн ээлжинд байнга нойргүй хонодог. Одоо толгой байнга өвддөг, ээлжинд гарсны маргааш нь унтаж амрахгүй бол согтуу хүн шиг болчихдог. Энэ үнэр танар, бохирдлоос болж толгой дээр юм гардаг болсон. Эмчид үзүүлэхэд мөөгөнцөр буюу арьсны бохирдол гэж оношилсон” гэсэн юм.
Тус байгууллагын эрэгтэйчүүд нь 55, эмэгтэйчүүд нь 50 настайдаа тэтгэвэрт гардаг. Насаараа энэ газарт ажиллаад тэтгэвэрт гарахаасаа нэг хоногийн өмнө өөд болсон хоёр ч хүн бий гэж энд 15 жил ажиллаж байгаа гагнуурчин З.Өсөхбаяр ярьж байлаа.
\”Энэ үнэр танар, үмхий усны агаараас болж эрүүл мэнд маш их хохирч байна. Гагнуурын утаанд ч бас хордож байгаа. Жишээ нь, миний үс бууралтсан, энд байгаа бүх хүмүүсийн үс бууралтаж байгаа. Бас миний өрөөсөн нүд болорын цайралтаас болж таг сохор болсон. Сая би 850 мянган төгрөгөөр нүдний болор суулгах хагалгаанд орсон. Ажиллаж байгаа мөртлөө, ердөө ч эрүүл мэндийн даатгалд хамрагдахгүй байна. Дээгүүр Засгийн газрын хэмжээнд хүртэл яриад л байгаа, цэвэрлэх байгууламжийг шинэчлэе гээд. Гэхдээ энд ажиллаж байгаа хүмүүсээсээ шинэчлэлийг эхлэх хэрэгтэй байна. Энд маш олон асуудал байна” хэмээн тэрээр нэлээд бухимдангуй ярьсан юм.
Лаг буюу цэвэрлэх байгууламжийн голомт дээр ажиллаж байгаа ажилчид ч нас залуу гэхэд маш олон төрлийн өвчин хуучтай болсноо хэлж байлаа. Тэдний дунд арьс салстын харшил, сонсгол муудах, чих хамар хоолойн өвчлөх нь маш түгээмэл бөгөөд бөгөөд ажиллаад ердөө дөрвөн сар болж байгаа залуугийн толгой өвддөг болсон гэнэ. Энэ хэсэгт ихэвчлэн идэр насны залуус ажиллаж байсан бөгөөд хамгийн хортой хэсэг учир хүн удаан тогтдоггүй болов уу гэсэн таамаг төрсөн юм. Тэд залуу халуун насандаа ийм хортой хүнд нөхцөлд ажиллаж байгаа атлаа илүү цагийн мөнгөө ч тооцуулж чаддаггүй гэнэ. \”Бид бараг амардаггүй, амралтын өдөр байсан ч баяр наадмаар байсан ч ажлаас дуудвал очих ёстой. Даанч илүү цагийн мөнгө өгдөггүй\” хэмээн залуус ярьсан юм
Гэвч тэд өөрсдийн хүсэлтээр орж ирсэн болохоор тэр бүр хөдөлмөр хамгаалал, аюулгүй байдлынхаа талаар хэлж яриад яваад байж чаддаггүй бололтой. Төв цэвэрлэх байгууламжид ажиллах мэргэжилтнийг бэлтгэх сургууль, сургалт гэж манай улсад байхгүй. Орж ирсэн шинэ ажилтнаа дагалдан явуулж дадлагажуулж байж ажилд авдаг гэнэ.
Гэтэл таван жилийн дараа ашиглалтад орно гэлцэж буй шинэ цэвэрлэх байгууламжид ажиллах боловсон хүчин хаана байна вэ?
Тэдний болоод одоогийн ажилчдын эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг хэрхэн хангах вэ?
Амь насанд хортой, хэвийн бус хүнд нөхцөлд ажиллаж байгаа эдгээр хүмүүсийн цалин хангамж цалин яагаад хангалтгүй байна гэх мэт олон асуулт Төв цэвэрлэх байгууламжийн үнэр хэзээ нийслэлчүүдийг залхаахаа болих бол гэсэн асуулттай адил хариулт нэхсээр байна.
Г.Баттүшиг
