Сандаг бол 19-р зууны эхэн үеэс монголын уран зохиолд нэгэнт буй болсон үг зохиолыг, шимтэй сайхан хөрсөн дээр цэцэглүүлж, хөгжүүлсэн авьяаслаг зохиолч юм. Сандагийн зохиол бүтээл олон нийтэд ам ба бичгийн уламжлалаар өргөн дэлгэрсэн боловч зохиолчийн намтрын холбогдолтой баримт тун ховорхон юм. Түүний зарим эмхтгэл, зохиолын бичмэл эхэд, Түшээт хан аймгийн Мэргэн вангийн хошууны сэцэн Сандагийн хэлсэн үг гэж нэрлэсэн баримтаас үндэслэн, Говь Мэргэн вангийн хошууны хүн гэж үздэг бөлгөө. Хуульч Сандаг нас нэлээд ахисан хойноо Хөөрүү ван буюу өндөр До вангийн дэргэд дуудагдан ирж, хиа нэр зүүж явсан байна. Судлаачид энэ До ванг говь мэргэн ван Цэвэгжавын хүү Доржжав мөн хэмээн үздэг юм. Тэрбээр 1782-1812 онд жүн вангийн хэргэмтэй байжээ. Энэ мэт мэдээ баримтаас үндэслэн, түүнийг 19-р зууны эхэн үед байсан гэж үздэг. Сандаг олон нийтэд хуульч нэрээрээ алдаршжээ. Үүнийг нь үлгэрч гэсэн утгатай үг хэмээн тайлахын зэрэгцээ, хууль журам мэддэг байснаас хуульч гэж нэрлэсэн байх гэсэн таамаг байсан. Гэтэл Сандаг хуульд мэргэн цэцэн болж, албан тушаал хүлээж, зарга хэрэг тасалж явсан буюу эсвэл өөрөө бусадтай заргалдаж явсан гэх албан баримт, ардын яриа өгүүлэл огт байдаггүй юм. Тэгэхээр Сандагийг үлгэрч, аливаа юмыг цэцэн цэлмэг, яруу сайхнаар хэлдгээр нь хуульч гэж нэрлэсэн байна. Үнэхээр ч тэр ямарваа нэгэн зүйлийг цэцэн цэлмэг, уран хошиноор удаж, төдөлгүй шүлэглэн хэлчихдэг байсан учир цэцэн Сандаг, хуульч Сандаг гэж олонд алдаршсан байна. Тэрбээр зохиолоо утга төгс богино, богино шүлгийн хэлбэрээр бичиж байжээ. Шүлгийн хэлбэр нь чөлөөтэй, айзам хэмжээ жигд, хэллэг яруу, дүр дүрслэл оновчтой байдгаараа онцлог шинжтэй байжээ.
Ард түмний ам дамжсан ярианд, хуульч Сандаг Говь мэргэн вангийн хатныг баясгагч, алиалагч хүн байсан гэдэг нь домог үгтэй тохирч байхын дээр, бэлэн зэлэн үгтэй хиа явсан гэдэг мэдээг батлахын хамт, түүнийг юуны ч тухай шууд холбон шүлэглэж чаддаг гоц гойд авьяаслаг хүн байсан тухай ард олон домог болгон уламжлан үлдээсэн нь олонтай. Тухайлбал, Сандаг нэг удаа хангайн ноёдод мэнд хүргэж очиход нь, “Ургах модгүй, урсах усгүй, урд зүгийн таны амрыг эрье” гэхэд нь, “Таслах таанагүй, тавхайлах тэмээгүй, тарвагачин та нөхдийн амрыг эрье” гэж хариуг нь барьсан гэдэг. Говь Түшээ гүний хошууны ширээт ламд Сандаг сар шинийн мэнд хүргэхээр очих болоход, ширээт лам Сандагт урьд өмнө нь үг хэлээр олон дөнгүүлж чадагдсан тул түүнийг хальтарч унаган, хариугаа нэг сайн авъя гэж бодоод, үүдэндээ ус асгаж хөлдөөгөөд, дээр нь тэмээний хоргол асгаж бэлтгээд сууж байв гэнэ. Сандаг ажигч, гярхай сэргэлэн хүн тул үүнийг болгоож мэдээд орж ирэхдээ, “Ширээ буур ар дээрээ шавдаг, ширээт лам үүдэндээ шавдаг юмаа” гэж мэндийг нь мэдэн бас нэг дөнгөсөн гэнэ. Энэ мэтээр Сандагийн бэлхнээ уран цэцэн шүлэглэж, хэлдэг гоц гойд чадварыг илэрхийлсэн домог яриа олон бий.
Хуульч Сандаг бол нийгмийн гарал байдлаараа, шашны зүтгэлтэн ч биш, тайж угсаа гарвалын төлөөлөгч ч биш, жирийн малчин ард байжээ. Ийм учраас түүний шүлэг зохиолд нийгмийн тэгш бус байдал, жирийн малчин ардын амьдрал ахуйтай шууд холбоотой зүйлийг тусгасан байх нь олонтой. Сандагийн зохиолыг өнгөцхөн үзэхэд байгаль юмсын элдэв үзэгдлийг хошигнон тоочсон маягтай боловч, чухамдаа хүн нийгмийн харьцааны нарийн ширийн асуудлыг гүн гүнзгий хэлсэн байдаг. Жишээлбэл, “Тэжээвэр нохойн үг”, “Салхинаа хийссэн хамхуулын хэлсэн үг”, “Хавар хайлаад урсаж байгаа цасны хэлсэн нь”, “Эцээд хэвтэж байгаа ухнын хэлсэн нь” гэх зэрэг шүлэгтээ, нийгмийн бусармаг байдлыг ёгт байдлаар хэнд ч ойлгогдохоор дүрсэлсэн байна. Сандаг дээрх зохиолууддаа, хаврын бүлээн салхинд өөрийн эрхгүй урсан хайлахдаа, “Санаж ирсэн хүсэл минь, сарниж бутран арилав” гэж их санаатай хүнийг хайлж байгаа цасаар төлөөлөн дүрсэлсэн бол, “Үрийн сайнаар урган, үндэсний муугаар ховхорч, салхинд хийсч” байгаа хамхуулын тухай бичсэн нь бас л байгалийн эд юмсаар хүний зан араншинг ёгтлон дүрсэлсэн хэрэг байв. Эдгээр богино шүлгүүд бол түүний амьдарч, аж төрж байсан нийгмийн дүр төрхийг тодорхой илтгэн харуулж байгаа юм. Сандагийн зохиолуудад ийнхүү, “Тэжээсэн нохойн хэлсэн нь”, “Ороод хоцорсон буурны хэлсэн нь”, “Эцээд хэвтэж байгаа ухнын хэлсэн нь” гэх зэргээр ихэвчлэн адгуусны тухай өгүүлсэн байх боловч цаана нь хүн нийгмийн амьдрал гэрэлтэх ажээ. Зохиолч чухамдаа хүний тухай бодож, сэтгэж бичдэг учраас адгуус амьтдыг дүрслэхдээ, “Нүүхэд явган дагадаг, нүцгэн яс хэмлэдэг” гэх буюу “олсон бие гуйранч, оносон санаа хулгайч, очдог газар там” гэх мэтээр нохой, чоныг хүнчлэн дүрсэлсэн нь олонтой ажээ.
Сандагийн энэ мэт үг зохиолын егөөдсөн далд битүү утга санаа нь, үзэл санаагаа илэрхийлсэн арга барилын хувьд Оросын зохиолч И.А. Крыловын ёгт үлгэртэй адил болой. Зохиогч ийнхүү нийгмийн гэм бурууг урнаар ёгтлон хэлэхийн хамт, ноёд түшмэд нарын бусармаг нүүр царайг шууд илчлэн шүүмжилж байв. Тухайлбал, “Сайн муу түшмэл, бичээч нарын хэлсэн нь” гэдэг зохиолдоо сурч мэдсэн зүйлээр дулимаг, ихэрхүү бичээч нарыг, “Явдлыг сурсангүй, ямбалахыг сурсан” гэж чухам үнэн олыг нь олж хэлжээ. Хуульч Сандаг өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлсэн санаагаа энэ мэтээр амьтай, амьгүй юмс үзэгдлийн үг болгон өгүүлсэн нь ч бас тохиолдлын хэрэг биш байжээ. Үнэхээр үг зохиол нийгмийн хэрэгцээ шаардлагын дагуу буй болсончлон, Сандаг бол тухайн нийгмийн рэлт шаардлагаар ард түмний дундаас төрж бойжсон зохиолч байжээ. Сандагийн шүлэг зохиолуудад мал сүрэг, байгалийн баялгаа хайрлан хамгаалах, хүнлэг чанарыг номносон үзэл санаа чухал байр суурь эзэлдэг эөлгөө. Ийм зохиолын тоонд, “Хажинд орсон зээрийн хэлсэн нь”, “Эхээсээ салсан ботгоны хэлсэн нь” гэх зэрэг зохиолыг нэрлэж болно. Түүнчлэн Хуульч Сандагийн уран бүтээл нь ардын аман зохиолтой үзэл санааны нягт холбоотой байжээ. Монгол ардын аман зохиолд амьтныг өрөвдөх, нигүүлсэх сэтгэлийг сэнхрүүлэхийн үүднээс эх, үрсийг амьдын хагацал болгож, аль алиныг нь зовоон шаналгаж байгаа тухай өгүүлдэг “Яриг цагаан ингэний сариг цагаан ботго” гэдэг адгуусны үлгэр, тууль бий болсон байна. Сандагийн “Ботгоноос салгаж, жинд хөлсөлсөн ингэний хэлсэн нь”, “Эхээсээ салсан ботгоны хэлсэн нь” гэдэг хоёр шүлэг дээр дурдсан үлгэрийн утга санааг илэрхийлжээ. Энэ бол түүний ардын аман зохиолоос бүтээлчээр суралцаж ирсний баримт юм. Үүнтэй төстэй Сандагийн “Авын хоморгонд орсон чонын хэлсэн нь” зохиол Арслантай мэргэн хаан, тэнэг чоно гэх мэт ардын үлгэрийн өгүүлэмжийг ашиглан шүлэглэсэн байдалтай бичигджээ. Сандагийн шүлэгт чоно ав хоморгын хүмүүст гүйцэгдэхдээ,
Хойд уулын хол нь тэр, хоорондох талын арвин нь энэ
Хоёр борвины солбиж байхыг хэлэх үү, хонгор морины ойртож байгааг хэлэх үү
Хардахын сайнд хадгалж явсан амь минь
Харайхын сайнд авч явсан амь сан гэх мэтээр харамслын үг хэлжээ. Сандагийн зохиол ийнхүү ардын уран зохиолтой нарийн уламжлал холбоотой байдаг учраас танин мэдүүлэх, сурган хүмүүжүүлэх чухал нөлөөтэй байжээ. Хуульч Сандаг хэд хэдэн зохиолдоо хүний асуултад хариу болгон өгүүлсэн гэдэг домогтой билээ. Тухайлбал хийсэж явсан хамхуулыг хараад, хамт явсан хүн нь “Энэ юу
гэж байна” гэхэд,
Үрийн сайнаар ургаж, үндэсний муугаар ховхорлоо
Төрсөн газар төхөмдсөн төлдрийн салхинд гарсан юм
Нүүхийг салхи мэднэ буухыг бут мэднэ
Энэхэн бие минь эндэгнэн дэгдэгнэж л явна
Эцэст нь эргийн мухарт хэвтэж, элс сөлөнд хутгалдаж
Эрх багачуулын наадам, ишиг хурганы тоглоом болно гэж байна гэсэн гэдэг. Бас нэг удаа Сандаг морь унаад хээр явж байтал өмнө нь элүүний нүхэн дээр нэг хулгана час хийтэл шогшроод, нүхэндээ оржээ. Хамт явсан хүн нь, “Сандаг гуай сайхи хулгана юу гэж хэлээд нүхэндээ оров” гэхэд, “Өөрөө бүдрүүзэй, өргөө эвдүүзэй гэж байна” хэмээн түгдрэлгүй хариулсан гэдэг. Энэ мэтийн хариулт шүлгүүд нь уншигчдад ялангуяа хүүхэд залуучуудад аливаа зүйлийн учир зүйг танин мэдүүлэх сурган хүмүүжүүлэх ач холбогдолтой ажээ. Ийнхүү хуульч Сандаг амьдралын асар өчүүхэн зүйлийг ч маш гярхайгаар олж харж, өөрийн үзэл бодлын үүднээс үнэлэлт дүгнэлт өгч чаддаг авьяаслаг зохиолч, яруу найргын чадамгай мастер байжээ. Тэрбээр 18-19 дүгээр зууны үеийн Монголын уран зохиолд шинэ тутам хөгжиж байгаа үг зохиолын төрөл зүйлийг агуулга хэлбэрийн хувьд өөрийн өвөрмөц дуу хоолойгоор ийнхүү баяжуулсан амой. 1950 хэдэн оны үеэс Сандагийн зохиол бүтээлийг нэлээд эрчимтэй судалж, түүний бичсэн хэсэг зохиол бүтээлийг Ө.Чимид эмхтгэж, 1957 онд хэвлүүлснээс хойш хэд хэдэн эмхтгэл зохиол нь цувран гарч, басхүү гадаад хэлэнд орчуулагдсан түүхтэй.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
