16-р зууны дунд үеэс монгол оронд шарын шашин дэлгэрч, улмаар 17-р зууны дунд үеэс 20-р зууны эхэн хүртэлх хугацаанд монголын шарын шашныг монгол-төвдөөс тодорсон Даранатын хувилгаан хэмээх богд Жавзандамба хутагтын найман дүр тэргүүлжээ. Тэр дундаас монголын түүх нийгэм, улс төр болоод урлагт ихээхэн нөлөөтэй оролцож, онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бол халхын анхдугаар богд Жавзандамба буюу Өндөр гэгээн гэж алдаршсан Чингис хааны алтан ургийн Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазар бөлгөө. Халхын анхдугаар богд, их соён гэгээрүүлэгч, өндөр гэгээн Занабазар арван нэгдүгээр жарны хөхөгчин гахай жил эцэг Түшээт хан Гомбодорж, эх хатан Ханджамц хоёрын гэрт мэндэлсэн байна. Гурван насандаа урьд өмнө ном судар зааж цээжлүүлээгүй атал өдөр бүр Жамбалцанжод хэмээх номыг уншиж, дөрвөн настайдаа гэнэн санваар авч, Ишдорж буюу Занабазар хэмээх алдрыг олжээ. Энэ үедээ төвд хэлийг аяндаа мэдэж, зарлиг зохиолыг хайрласан зэрэг гайхамшигт элдэв зүйлд дулдуйдан, төвдөд элч илгээж, банчин богд, тавдугаар далай лам тэргүүтэн зарим чойжин сахиусанд нарийвчлан айлтгасны хариуд, Жавзун Даранатын хувилгаан мөн гэсэн хариу ирүүлсэн байна. Ийнхүү хувилгаан чадал тодорсон тул таван настайд нь, Ширээт Цагаан нуур гэдэг газар ширээнд залж, халх монголын шашны тэргүүн анхдугаар богдоор өргөмжилсөн байна.
Занабазар хутагт бага наснаасаа бурхан шашны сургаал номлол, зан үйл, дэг ёсонд суралцаж, улмаар 1649 онд цастын орон хэмээгдэх төвдөд очиж, далай лам болон банчин богдод бараалхан шавь орж, шашны их бага таван ухааныг гүнзгийрүүлэн судлаж, сав шим ертөнцийн иш онолд боловсорчээ. Энэ үедээ банчин богдоос гэцэл санваар хүртсэний дараа төвдөд удаан сууж ном судлах хүсэлтэй байгаагаа айлтгасанд, хариуд нь “Алс холын монгол оронд хуврагийн аймгийг байгуулж, шашин амьтны тусыг үйлдвэл чухал хэрэгтэй” байгааг анхааруулж айлтгасны даган, төвдөд сургуульд суухаа хойшлуулахад, далай лам машид баясан, зарлиг зөвлөлгөө өгч, улмаар төвдийн Засгийн Газраас дацангийн хамба лам, шанзав, нярав, сойвон, донир, эмч, унзад, бурхан зураач зэрэг тавиад лам нарыг дагалдуулан томилж, хутагтад цол жуух, тамга тэмдэгийг сэлтийг соёрхон олгосон байна. 1652 онд халхын долоон хошууны ноёд Эрдэнэ зүүгийн ойролцоо Өндөр гэгээнийг залж, өлмий бат орших мандал өргөж, чуулган хийсэн байна. Занабазар буддын шашны гурван аймаг, савын номын хамаг утга учрыг нарийн ухаарсан бөгөөд хэл шинжлэл, эм зүй зэрэг нийтийн ухаанд сайн мэргэшсэнээс гадна энэтхэг, төвдийн бичгийн болон ярианы хэл сайн мэддэг болжээ. Үүнээс гадна тэрбээр “Маань бүтээх арга”, “Жанлавцогзолын тайлбар” гэх мэт тооны зохиолуудыг туурвих болжээ. Тэдгээрийн гол агуулга нь энэрэн хайрлах сэтгэл, энх амгалангийн үзэл санааг дэлгэрүүлэхэд оршиж байсны дээр ойрад, халхын хооронд хэдэн үе харилцан байлдаж байсан дайн самууныг зогсоож, энхтайван амьдралыг бий болгох гол үзэл санааг агуулж байжээ.
Залуу хутагт эх нутагтаа ийн ирээд халхад номын хүрээ хийд болон шашны сургуулийг олноор байгуулж, шашин соёлыг дэлгэрүүлж, олны сэтгэл оюуныг дотроос нь гийгүүлэн, аядуу зөөлөн шинэ иргэншлийг төлөвшүүлэх замаар үндэсний эв эеийг бэхлэн, эртний хүчирхэг улс гүрнээ сэргээн мандуулахыг эрмэлзсэн гэдэг. Үнэхээр ч шарын шашныг тус оронд ноёлогч шашин болгон ялуулж, нэгдмэл удирдлага бүхий төвлөрсөн сүм хийд байгуулах замаар халх монголоо үзэл санаа, улс төрийн хувьд нэгтгэн бэхжүүлэхэд тэрбээр чухал үүрэг гүйцэтгэсэн байна. Тэрбээр сүм хийд байгуулах ажлыг газар дээр нь удирдан зөвлөж, бурхан шүтээн бүтээж аравнайлан, аймаг жас, сүрэг тэргүүтнийг эмхлэн байгуулахдаа, хурлын уншлага жаяг, сургууль дэглэмийг анхнаас нь зэрэгцүүлэн, олон жилийн турш нарийвчлан гаргасан байна. Өндөр гэгээн Занабазар ийнхүү монгол оронд буддын шашныг дэлгэрүүлэхийн төлөө нэгэн насны амьдралаа зориулсан хэдий ч хэтийдсэн мухар сүсэг, бишрэлийг үл таашаадаг байжээ. Тэрбээр буддын гүн ухаан, монгол төвдийн яруу найраг, хэл шинжлэл, урлахуйн ухааны хэд хэдэн төрлөөр мэргэшсэний дотор дүрслэх урлаг, уран барималд түүний билэг авьяас илүү хурц тод илэрч байв. Үнэхээр ч Өндөр гэгээн монголын бурхны шашны тэргүүн төдийгүй уран барималч, зураач, яруу найрагч, хэл шинжлэлтэн зэрэг олон талын авьяастай, шашин төр соёл урлагийн зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч хүн байсан нь түүхэн баримт эх сурвалж болон туурвиж үлдээсэн бүтээлээс нь тод харагддаг ажгуу.
Тэрбээр өөрийн гараар Язгуурын таван бурхан, Цагаан дарь эх, Ногоон дарь эх, Бодь суварга зэрэг хүрэл цутгамал барималууд, өөрийн болон эх Ханджамцийн хөрөг зураг зэрэг хосгүй үнэт бүтээлүүдийг туурвижээ. Ялангуяа түүний урласан 21 дарь эх өнөөдрийг хүртэл монголын урлагийн хосгүй бүтээлийн нэгэнд тооцогдсоор байна. Занабазар дарь эхүүдийг урлахдаа бурхан дүрслэлийн 32 билгүүн, 80 шинжийг хүний биеийн сонгодог харьцаа, хэмжээтэй чадварлаг хослуулснаар, хүн төрөлхтний гоо сайхны хүсэл тэмүүллийн жинхэнэ монгол үлгэр загварыг бий болгосон байна. Түүний уран бүтээл нь буддын гүн ухаан, үлгэр домгоос эх сурвалжтай ба угтаа бурханы дүрээр хүний оюун ухаан, дотоод ертөнцийн тэнгэрлэг нууц, бие бялдарын гоо сайхныг магтан дуулж, муу муухайг сэтгэлээр даван туулах агуу их хүч чадлын ариун дээд илэрхийлэл болгож чаджээ. Занабазар тухайн цаг үедээ урлахуйн өндөр төвшинд хүрээд байсан буддын бурхан шүтээн бүтээх дэг сургуулийг хэд, хэдэн чиглэлээр шинэ төвшинд гарган төгөлдөршүүлжээ. Энэ нь зохиомж дүрслэлийн хувьд энэтхэг, балба, төвдийн бурхан дүрслэлийн тогтсон хатуу дэгийг ягштал барьсан хүмүүн бусын ихэмсэг хөндий төрхтэй дүрслэлээс татгалзаж, энгүүн энэрэнгүй, бодит амирлангуй шинж байдлыг шингээсэн, монголжуу зөөлөн дүр байдлыг цогцлоон бий болгожээ. Үүгээрээ хожмын судлаачдын дунд азийн Микеланжело гэж алдаршин, дэлхийн урлагийн түүхнээ үнэлэгджээ. Урлахуйн технологи талаас авч үзвэл цагаан дарь эх, ногоон дарь эх болон бусад хөрөг баримлыг цул хүрлээр, ямар ч залгаасгүй хөндий цутгаж, алтаар шармалдан өнгөлж, дарь эхийн лагшингийн ил хэсгээс амьд илч хөдөлгөөн мэдрэгдэх мэт урлаж, титэм, ээмэг зүүлт, бугуйвч, шагайвч болон суурийн иж бүрэн чимэглэлийг хөөмөл цоолбор, сийлбэрийн аргаар чимэглэн товойлгож, нимгэн торгомсог хувцас, нөмрөг сэлтийн материаллаг бодит байдлыг нь хоорондоо үл давтагдах өөр, өөр арга хийц, үлэмж нарийн хэмжээ, хэмнэлтэйгээр тодруулан бүтээсэн байна.
Өндөр гэгээн шашны гэгээрэл, энэрэл нигүүлсэхүйн нөлөөг ашиглан, үндэснийхээ эв нэгдлийг бэхжүүлэх гэсэн чигч санаа зоригийг баримталж, соёмбо үсгийг зохиожээ. Соёмбо нь өнөөг хүртэл монгол үндэстэн мандан бадарч, өнө үүрд оршихыг өгүүлсэн монголын төр улсын билэгдэл болсоор иржээ. Түүнчлэн тэрбээр Баруун хүрээ буюу Шанхын хийд, Номын хийд, Их Хүрээ, Төвхөн хийд буюу Бүтээлийн сүм, Зүүн хүрээ буюу Хэрлэнгийн хийд зэрэг орон хийдийг байгуулахдаа өөрөө зураг төслийг гаргаж, энэтхэг төвд хятадаас өөр ялгарахуйц төрхтэй монгол архитектор загварыг бий болгосон билээ. Ийнхүү халхад сүм хийд байгуулах, ялангуяа ирээдүйн Их Хүрээг үндэслэхэд их зүйл хийжээ. Тэрбээр монголын үндэсний уран барилгын ухаанд гэр маягийн барилгыг бий болгон хөгжүүлэхэд дорвитой хувь нэмэр оруулжээ. Мөн Ганжуур, Данжуур зэрэг буддын шашны цоморлиг болсон томоохон хэмжээний ном судруудыг төвд орноос авчирч, заримыг нь монгол хэлнээ орчуулах ажлыг хийж байсны зэрэгцээ монгол зургийн сургуулийг үндэслэсэн байна. Занабазар уран бүтээлийнхээ оргил үед зурмал бурхан Тонвадондон алтан шармал гурван бурханыг бүтээж, манжийн хаанд илгээсэнд ихэд таалан баясаж, хариуд нь их бэлэг сэлт явуулж байжээ. Тэрбээр ах Түшээт хан Чахундоржийн хамт хаяа хаяа төвдөд элч илгээж далай лам, банчин богд болон төвдийн томоохон хийдүүдэд өргөл өргөж, хурал хуруулж, буян үйлдүүлдэг байжээ.
Нэгэн үе Занабазар хутагтыг манжид дагаар орж, монголын тусгаар тогтнолыг бусниулсан хэмээн буруутгах аяс байсан боловч өнөөдөр дотоод, гадаадын эрдэмтэн судлаачид түүний үйл ажиллагааг 17-р зууны сүүлийн хагасын монгол орны гадаад, дотоод нөхцөл байдал, цэрэг эдийн засгийн чадавхи зэрэг олон хүчин зүйлтэй холбон тайлбарлаж, эерэг бодит байдлаар хандах болжээ. Үнэхээр ч Өндөр гэгээн тэр бачим үед халх, ойрадын хоорондын үе дамжсан хонзон хямралыг эцэслүүлэн амирлуулахыг эрэлхийлсээр байсан бөгөөд 1696 онд “Цагийн байдалд зохилдуулсан залбиралын дээдийг хайрлагч” хэмээх алдарт сургаалаа айлдаж, баруун зүүн умард өмнөд монгол түмэн бүгдээр амны уншлага болговоос зохилтойсон” хэмээн зарлигдаж байжээ. Тэр цагт хойноос Оросын эзэнт гүрэн өмнөөс манжийн их хүч түрж, элэг угсаа нэгт ойрадууд тэр хоёроос ч илүү аюул учруулан цэрэглэн халдахад, монголын уугуул голомтыг яаж хамгаалж үлдэхийг шийдэх хүнд бэрх сорилт тулгарсан байна. Энэ бачим цагт өндөр гэгээн Занабазар гэгээн саруул ухаанаар эргэцүүлсний эцэст, гурван талын аюул төдийгүй манжийн аюулаас манжаар нь хамгаалуулан монголоороо үлдэх замыг сонгосон гэдэг. Ахуй заншил болоод шашин өөр, зэрлэг агаад ядуу, тэгээд ч олон жил монголчуудын ноёрхолд байсан өширхөл нь арилаагүй орост итгэх аргагүй байжээ. Ингээд олон удаагийн яриа зөвшилийн эцэст, манжийн Энх Амгалан хаантай 1691 онд Долнуурын хэлэлцээрийг хийж, тус тусдаа хатуу үүрэг харилцан хүлээсэн түшмэг улс болж өөрийгөө хамгаалуулсан байна.
Манжийн эзэн хаанаас халхын ихэс, лам ноёдтой уулзсан энэ газарт халхын долоон хошууны лам нар голлосон сүм хийд хэрэгтэйг эзэн хаан зөвшөөрсний дагуу Долнуурын зүүн сүмийг байгуулан, Өндөр гэгээн нэгэн шавиа да ламаар тушаан тавьсны хойд дүрийн хувилгаад нь Долнуурын сүмд суух Ноён цорж болжээ. Манжийн эзэн хаан Өндөр гэгээнийг олон удаа сорьж туршиж байсан боловч эцэстээ түүний эрдэм чадлыг бишрэн хүндэтгэх болжээ. Халх, манжтай байгуулсан гэрээнд манжийн хүлээсэн үүргийн дотор хятадын тариачид бослого тэмцэл гаргавал монголчууд морьт цэрэг хөдөлгөн дарж өгнө, халх монголын нутагт гадны хүчин халдвал манж гүрэн цэргийн хүчээр хамгаална, монгол нутагт хятад хүн байнга оршин суух, газар хагалж тариа тарих, монгол хүнтэй гэрлэхийг манжийн хуулиар хориглоно гэсэн хатуу заалтууд орсон байна. Хоёр тал тус тусын хүлээсэн үүргээ 210 гаруй жил хэлбэрэлтгүй биелүүлж чадсан боловч 1900 оны үеэс манжийн төр сульдан доройтоход, хятад түшмэдийн явуулга шаардлагаар “Шинэ засгийн бодлого” гэгчийг хэрэгжүүлснээр монгол нутагт хятад иргэд суурьшин, тариа ногоо тарьж, монгол эхнэр авч эхэлсэн байна. Монголчуудын хувьд манж гүрэн үгүй болох хүртэл хүлээсэн үүргээ биелүүлсэн байх бөгөөд 1910 онд хятадын бослого дэгдэхэд морьт цэрэг хөдөлгөх шаардлагатай эсэхийг лавласан бичгийг манжийн хаанд илгээсэн баримт үлджээ.
Өндөр гэгээн, “Олон дээд төрөлтний сайн номлол байсаар байхад над адил нь шинээр ном зохиох хэрэг байхгүй” хэмээн ном олныг бичиж таалаагүй байна. Түүний дотны шавь Зая бандида Лувсанпэрэнлэй намтраа хэлж өгөхийг өндөр гэгээнээс дахин дахин айлдаж, арван хоёр жилийн турш хүсэхэд хүртэл соёрхон зөвшөөрөөгүй байна. Харин заримдаа наргиан болгож, “Надад мэргэдийг баясгаад байх намтар байхгүй. Боов идсэнээ хэлэхгүй бол өөр юм байхгүй” гэж айлдаж байсан байна. Үүнээс үзэхэд тэрбээр эрдэм ухаан чадлаа ил гаргалгүй нууж, эгэл жирийн байдлыг эрхэмлэдэг байжээ. Усан барс буюу 1722 онд манжийн Энх Амгалан хаан таалал төгссөний хойдын буян ерөөлийг үйлдүүлэхээр Өндөр гэгээн Найралт төв хааны заллагаар Бээжинд морилсон байна. Өндөр гэгээн ийнхүү бараг 90 хүртэл насалсан ч цагийн эрх, хувь заяаны тохиолоор амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүний нутагт амьдран, усан туулай жилийн цагаан сарыг Бээжинд өнгөрөөн, 1723 онд Бээжингийн Шар сүмд ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. Өндөр гэгээний шарилыг эх нутагт нь хүндэтгэлтэйгээр залж, түүний өөрийн орон Их Хүрээнд гол шүтээн болгон залж байгаад 1778 оны шороон нохой жил Амарбаясгалант хийдэд мөнгөн сувраганд лүншиглэн оршоосон гэдэг.
