Монголын шинэ үеийн утга зохиолын анхны төлөөлөгчдийн нэг Дамдинсүрэн 1908 онд хуучин Цэцэн хан аймгийн Матад хан уулын хошуу, одоогийн Дорнод аймгийн Матад сумын нутагт, малчин ард Цэндийн гэрт төржээ. Дамдинсүрэн нь өвөг эцэг Эрэгзэндоной, ах Балдан, эцэг Цэнд нараар ном заалгаж, багаас бичгийн боловсролыг эзэмшжээ. Түүнийг 13 нас хүрэхэд нь ардын хувьсгал ялснаар, 1923 онд хошууны тамгын газар бичээч хийж байгаад 1925 онд ардын хувьсгалт цэрэгт сайн дураар оржээ. 1926 онд Хан Хэнтий уулын аймгийн намын хороонд, 1926 онд бошгыг халах залуучуудын эвлэлийн төв хорооны тэргүүлэгч гишүүн, 1929 онд үйлдвэрчний эвлэлийн төв зөвлөлийн даргаар, 1930 онд Говь Алтайд хамтралын сургагчаар тус тус ажиллажээ. 1927-1929 он, 1942- 1949 онуудад нам засгийн төв хэвлэл “Үнэн” сонинд эрхлэгчээр ажиллаж байсан нь билэг авьяастай зохиолч, бичгийн хүн болоход нь шийдвэрлэх нөлөө үзүүлжээ. Шинжлэх ухааны хүрээлэнд 1932 оноос эхлэн ажиллах болсноор түүний эрдэм шинжилгээний ажил эхэлсэн байна. Энэ завсар 1933-1938 онуудад ЗХУ-ын Ленинград хотын дорно дахиныг судлах дээд сургуульд суралцаж төгсөөд, 1946-1950 онд Москва хотод аспирантурт суралцан, “Гэсэрийн туужийн түүхэн үндэс” зохиолоор хэл бичгийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалсан байна.
Монголын орчин үеийн утга зохиолын хэл бүрэлдэн тогтож, боловсрон хөгжихөд Дамдинсүрэн зохиолчийн хувьд ч, эрдэмтний хувьд ч чухал хувь нэмэр оруулсан юм. Ардын ярианы хэлнээс хол зайтай монгол уйгаржин бичиг нь хөдөлмөрчдийг бүх нийтээр бичиг үсэгтэн болгоход саадтай байна гэж үзсэн тул МАХН-ын ТХ-ноос байгуулсан комиссын шийдвэрээр, кирилл үсгийг түшиглэсэн шинэ үсгийг зохион нэвтрүүлэх ажил өрнүүлэхэд, энэхүү шинэ үсгийн зөв бичих зүйг Дамдинсүрэн боловсруулсан байна. Түүний хамтаар монгол хэлний зөв бичих зүйг улам боловсронгуй болгох асуудал Дамдинсүрэнгийн бүтээлийн нэг гол чиглэл болсон байна. Түүний хэлний шинжлэлд оруулсан том нэмэр хандив бол үгсийн сангийн судлалаар хийсэн ажил байв. Тэрбээр 1942 онд Ш.Лувсанвандантай хамтран 30 мянган үгтэй Орос монгол толийг зохиож, 1967-1969 онд А.Лувсандэндэвтэй хамтран 50 мянган үгтэй 2 дахь ботио зохион хэвлүүлжээ. Дамдинсүрэн дэлхийн болон орос зөвлөлтийн олон сонгодог зохиолтой монгол уншигчдыг танилцуулсан юм. Тухайлбал А.С.Пушкиний “Олег сэцэний дуулал”, “Алтан загасны үлгэр” зэрэг зохиолыг эх хэлээрээ орчуулсан нь ардын аман зохиол мэт нийтэд түгээмэл болжээ. Мөн Ф.Шиллер, М.Лермонтов, О.Бальзак, Ш.Петеефи, В.Маяковский нарын зэрэг дэлхийн шилдэг зохиолчдын шүлэг зохиолыг эх хэлнээ орчуулсан байна. Дамдинсүрэн эрдэм шинжилгээний гол ажлаа монголын утга зохиолын түүхийн судлалд зориулжээ. Энэ үүднээс Чингисийн чулууны бичээс, Гүюүг хааны тамгын бичиг, Мөнх хааны хөшөөний бичээс, дөрвөлжин үсгийн дурсгал, Ил хаадын өргөсөн бичиг зэрэг дурсгалыг үндэслэн монголын бичиг үсгийн түүхийн тоймыг гаргасан байна. Мөн 13-18 дугаар зууны энэтхэг, төвдийн сонгодог зохиолыг монгол хэлнээ орчуулсан болон утга зохиолын харилцааны түүхэн зүйг судлахад олон бүтээлээ зориулсан байна.
Дамдинсүрэн 1928 онд бичсэн “Өчүүхэн дөрвөн үлгэрээр” монголын шинэ утга зохиолын хуудаснаа гарч ирсэн юм. Эдгээр үлгэр-өгүүлэгүүд нь түүний зохиолч болох замд дөнгөж эхлэл төдий байсан бол 1929 онд бичсэн “Гологдсон хүүхэн” туужаараа шинэ утга зохиолын хөгжилд томоохон алхам хийсэн байна. Дамдинсүрэн анхны зохиолуудаа “Рашааны дусал” зэрэг энэтхэг үлгэрээс сэдэвлэн сургаалын маягаар бичсэн бол “Гологдсон хүүхэн” туужаа шинэ орны амьдралаас үндэслэн зохиожээ. 1941 онд үндэсний утга зохиолын дурсгалт бичиг “Монголын нууц товчоо”-г эртний монгол хэлнээс орчин цагийн монгол хэлнээ хөрвүүлж дуусгаад 1947 онд судалгааны өмнөх үг, оршилтойгоор хэвлүүлсэн байна. Үүний дараагаар монголын утга зохиолын түүхэн хөгжлийн явцад дүн шинжилгээ хийх болон утга зохиолын дурсгалыг тусгайлан авч, нарийвчлан үзэх хоёр чиглэлээр судалгааныхаа ажлыг гүнзгийрүүлжээ. Энэ ажлынхаа үр дүнд 1955 онд “Монголын утга зохиолын ардчилсан чиглэл”, 1956 онд “Монголын утга зохиолыг судалсан түүх”, 1959 онд “Соёлын өвийг хамгаалья”, 1958 онд “Монголын эртний уран зохиолын товч өгүүлэл”, 1959 онд “Монголын уран зохиолын судлалын зарим асуудал” зэрэг утга зохиолын нийтлэг асуудлыг судалсан эрдэм шинжилгээний өгүүллийг бичсэний дээр, 1956 онд “Хоёр загалын тууж”, “Чингис хааны 9 өрлөгтэй өнчин хөвгүүний сэцэлсэн шаштир”, “Убаши хунтайжийн тууж”, 1957 онд “Хуульч Сандагийн зохиолуудын тухай”, 1958 онд “Оюунтүлхүүрийн тайлбар”, “Мандухай сэцэний домог” зэрэг тодорхой зохиолуудыг судалсан өгүүллүүдийг бичжээ. Энэ бүхний дүнд монголын эртний уран зохиолын гурван боть тоймыг зохиох ажлыг хийсэн байна. Ц.Дамдинсүрэн Монголын уран зохиолын тоймын нэгдүгээр дэвтэрийг зохиосон нь 1956 онд Улаанбаатарт, 1957 онд Хөх хотод хэвлэгдсэн байна. Эдгээр бүтээлдээ Чингисийн чулууны бичээс, Гүюүг хааны тамганы бичээс, Мөнх хааны хөшөөний бичээс, дөрвөлжин үсгийн дурсгал, Ил хаадын өргөсөн бичиг зэрэг дурсгалыг үндэслэн, монголын бичиг үсгийн түүхийн тоймлон энэ үндсэн дээрээ Монголын нууц товчооны монгол хэлээр хятад үсгээр бичигдсэн эх болон орос, франц, герман, хятад, японы шинжээчдээс судалж хэвлүүлсэн судалгааны байдлаас нягтлан үзэж, эл зохиолыг 1240 онд Хэрлэн мөрний хөвөөнд зохиосон байна гэсэн дүгнэлт хийсэн байдаг. Түүнчлэн Дамдинсүрэн нууц товчооноос монгол хэлний хувьсал хөгжлийг судлах түүхэн тулгуур баримт гэж үзэн, авиа зүй, үгийн зүй, өгүүлбэр зүй, үгсийн бүрэлдэхүүний дөрвөн үндсэн салбараар судалж үзээд, Монголын нууц товчоо бол уран зохиолын дурсгалт бичиг болохыг тодорхойлсон байна.
Гэвч түүний уран бүтээлийн замнал шулуун дардан замаар явсангүй “Мянган жилийн харьцуулсан хүснэгт” хэмээх лавламжиндаа хуучинсаг үзэл гаргасан гэдэг үндэслэлээр МАХН-ын УТТ-ны 1970 оны тогтоолоор буруушаан донгодуулж байжээ. Тэрбээр 1959 онд “Монголын уран зохиолын дээж бичиг зуун билиг оршвой” цоморлигийг хэвлүүлсэн юм. Эдгээр уран бүтээлээрээ монголын утга зохиол бол дууриан давтсан шинжтэй, үндсэндээ орчуулгын зохиол гэсэн гадны зарим эрдэмтдийн үзэл баримтлалыг няцаан, монголын утга зохиол нь өөрийн гэсэн өвөрмөц төрхтэй, дэлхийн уран зохиолын бүрэлдэхүүн хэсэг гэдгийг онолын үндэстэйгээр нотолсон байна. Ц.Дамдинсүрэн монгол болон хөрш зэргэлдээ бусад орны утга зохиолын харилцааны асуудлаар эдгээр бүтээлээс гадна тусгай өгүүлэл нэг сэдэвт зохиолуудаа зориулжээ. Тухайлбал, Гэсэрийн туужийн монгол, буриад, төвд 50 гаруй хувилбарыг харьцуулан үзэж, тэдгээр зохиолуудын өвөрмөц онцлогыг тодорхойлоод, монгол Гэсэрийн тууж бол бие даасан зохиол, манай ардын бүтээл гэдгийг нотолсон байна. Түүнчлэн 13-18 дугаар зууны энэтхэг, төвдийн сонгодог зохиолыг монгол хэлнээ орчуулсан болон утга зохиолын харилцааны түүхэн зүйг судлахад олон бүтээлээ зориулсан байна.
Үүнтэй уялдуулан халхын Лувсанпэрэнлэй, өөлдийн Намхайжамц, цахарын Лувсанчүлтэм, боржигон Равжаа зэрэг соёлын зүтгэлтнүүд, Чойжи Одсэр, Шаравсэнгэ, Сономгарва, Гэлэгжамц зэрэг орчуулагчдын бүтээл, Ишбалжир, Агваандорж, Жамьянгарав зэрэг зохиолчдын шүлгийн онол бодролыг судлаж үзсэн байна. Мөн Нагаржунайн Рашааны дусал, Таван шастир үлгэрийн цоморлиг, Шидэт хүүрийн үлгэр, Субашидын тайлбар зэрэг зохиолыг нягтлан үзээд, монгол болон дорно дахины уран зохиолын харилцаа холбоо, харилцан нөлөөллийн замаас монголын утга зохиолд шууд уламжилсан монгол маягаар өөрчилсөн, бүр шинээр зохиосон гурван давхаргатай зохиол үүсэн хөгжсөн түүхийг нотолжээ. Ийнхүү энэтхэг, төвд, монголын уран зохиолын харилцааны асуудлыг өргөн хүрээгээр судласан байна. Ц.Дамдинсүрэнгийн орос, герман, англи, манж, төвд хэлний мэдлэг утга зохиолын дурсгалыг эх бичгийн болон онол түүхийн аль ч талаас нь судлах бололцоог олгосон байна.
Түүний туульсын яруу найраг эрин үеийн хурц асуудлыг хүний түүх, нийгмийн амьдралын өргөн цар хүрээгээр дэвшүүлж, уянгын нарийн увидастай хослуулж, үндэсний санах, сэтгэх онцлогийг нэвтэрхий гаргаж, ардын цэвэр сайхан хэлээр урлан бүтээсэн жинхэнэ яруу найраг болжээ. Дамдинсүрэнгийн уянгын яруу найргийн том бүтээл бол “Зугаацахаар мордсон нь” гэсэн 6 хэсэг бүхий мөчлөг шүлэг юм. Энэхүү шүлэг нь эх нутгийнхаа байгалийн сайхныг хүртэн мэдэрч, түүний нандин нууцыг танин мэдэх хүсэл тэмүүллээр жигүүрлэж, хүн арддаа байгалийн учир, уянга хоёрыг нэгэн зэрэг таниулах эрмэлзэлтэй билээ. Түүний яруу найраг бол ардын шүлгийн урлагаас эх үндэстэй бөгөөд байгалийн үнэн сайхан хоёрыг утга уянга төгөлдөр зурж, хүн ардад шинжлэх ухааны гоо зүйн мэдлэгийг хүртээж байв. Түүнчлэн Ц.Дамдинсүрэн нь олон жилийн туршлагатай бүтээлийн баялаг намтартай сэтгүүлчийн хувьд өгүүлэл найруулал нийтлэл тэмдэглэл, шог өгүүллэг зэрэг сэтгүүлзүйн гол төрлүүдээр бүтээлээ туурвисан байна. Түүний сэтгүүлчийн үйл ажиллагааны өрнөл, авьяас билгийн өсөлт хөгжилтөд 1927-1929, 1940- 1946 онуудад нам засгийн Үнэн сонинд тус тус ажиллаж байсан болон уран зохиолын хэвлэл Цог сэтгүүлийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан явдал чухал нөлөө үзүүлсэн байна.
Шийрэвдорж Насанбат
