Хорьдугаар зууны монголын түүхэнд хуруу дарах хэдхэн гарамгай түүхчид тодорч, аугаа их түүх соёлоороо бахархах сэтгэлийг ард орондоо хайрласан юм. Тэдний нэг нь их түүхч Гүнжийн Сүхбаатар байлаа. Монголын эртний түүх судлалын нэрт эрдэмтэн Гүнжийн Сүхбаатар 1928 онд Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын нутагт малчин ардын гэрт төржээ. Ийнхүү бага, дунд боловсрол шат дараалан эзэмшиж явсаар, 1952 онд МУИС-ыг түүхч мэргэжлээр төгссөн байна. 1959- 1962 онд Бээжингийн их сургуульд хятад хэлний хоёр жилийн бэлтгэл дүүргэжээ. Хятад хэлийг газар дээр нь эзэмшсэн энэ үеэс эхлэн тэрбээр бүх авьяас чадвараа монголын түүхийн эртний үед хандуулж, хэдэн мянганыг элээж, олон арван төр улсыг элээхдээ бат ноттой хадгалагдаж ирсэн хятадын архивуудыг уудлан шинжлэх болжээ. Үнэхээр ч монголын эртний түүхэнд холбогдох гол үндсэн мэдээ нь эртний хятадын түүх, гүн ухаан, утга зохиол, урлаг, хэл шинжлэл шашин зэрэг олон салбар ухааны түм буман ном зохиолд агуулагдсан байна. Эдгээр ном зохиолд буй монголын эртний түүхтэй холбогдох асар баялаг мэдээллийг судлаачдын хүртээл болгох нь нэн чухал ач холбогдолтой байсан. Энэ зорилт чимхлүүр хөдөлмөр өргөн мэдлэг шаардах нь мэдээж.
Сүхбаатар нь 1960 аад оноос эхлэн монголын эртний түүхээр 20 гаруй жил дагнан ажиллахдаа сяньби, хүннү нар монгол угсаатан мөн болохыг нотлон бичсэн ганц сэдэвт “Сяньби” зохиолоо 1971 онд, “Монголчуудын эртний өвөг” зохиолоо 1980 онд туурвин тус тус хэвлэн нийтлүүлжээ. Энэ бүх судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажлынхаа үр дүнд монголчуудынхаа түүхийг хэдэн зуу мянган жилээр урагшлуулан нотолсон байна. Тухайлбал, Монгол Нирун улс зохиолдоо язгуур монголчуудын түүхийг 700-800 жилээр урагшлуулсан юм. Тэрбээр эртний улсуудын талаарх хятад сурвалж бичгийн мэдээ болон эрдэмтдийн судалгааг нягталж, нийгмийн шинжлэх ухааны талаарх онолын бүтээлд тулгуурлан Нируны түүхийн тоймыг аж ахуй, нийгэм төрийн байгуулал, соёл угсаа гарвалын үүднээс цогцолбороор судалсан байна. “Бид эх түүхээ мэдэхгүй байж, эх орноо тусгаар тогтносон улсынх нь хувьд хөгжүүлж ч чадахгүй, мандуулж ч чадахгүй. Өнгөрсөн үеийн бодит шалтгааны улмаас монголын түүхийн нэгэн үеийн бодит үнэн гуйвж, язгуур монголчууд найман зуун жилийн өмнө түүхийн тавцан дээр гарсан балчир үндэстэн шиг болоод байна” хэмээн их эрдэмтний хэлж байсан нь ийм учиртай бөлгөө.
Социализмын үед монгол дахь хүннүгийн дурсгалыг Зөвлөлтийн эрдэмтэд л голлон судалжээ. Зөвлөлтийн судлаачид хүннү нар өнөөгийн монголчуудтай угсаа гарвалын холбоогүй гэдэг байр суурь дээр хөдлөшгүй зогсдог байсан юм. Тэд хүннү нарыг түрэг, эсвэл зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан аль нэг үндэстэнтэй холбон тайлбарладаг байв. Хүннү судлалаар мэргэшсэн ганц монгол түүхч гэж хэлж болох хүн энэ үед Гүнжийн Сүхбаатараас өөр байгаагүй билээ. Үүний учир гэвэл, зөвлөлтийн судлаачидтай цуг археологийн шинжилгээ хийдэг байсан монгол археологчдын бүтээл голдуу хүннү нарын дурсгалыг бүртгэн тодорхойлохоос биш нарийн задлан шинжлээгүй байдаг байлаа. Харин, Сүхбаатар хүннүгийн угсаа гарвалыг тусгайлан судлахдаа, хятадын архивын арвин хэрэглэгдэхүүнийг ашигласан юм. Тэрбээр хүннүгийн тухай гол эх сурвалж болох эртний хятадын түүхэн бүтээлүүдийг судлахад олон жил зарцуулж, нөр их хөдөлмөр зарцуулсны дүнд хүннү нарын угсаа гарвалын талаарх мэдээ болон ёс заншил, итгэл бишрэл, хэл, аж ахуй зэрэг нийгэм- соёлын талаарх баримтуудад үндэслэн хүннү нар монголчуудын эртний өвөг байсан гэдгийг нотолсон юм. Харин, түүний бичсэнээр европын хүннү ба төв азийн хүннү нар антропологийн хувьд ч, нийгэм соёлын талаар ч хоорондоо холбоогүй байсан. Жишээ нь, тэдний зан үйл их ялгаатай байв гэж үзэж байв.
Тухайлбал, европын хүннү нарт байсан гашуудахдаа нүүрээ зүсэх гэх мэт ёс заншил төв азид оршин тогтож байсан хүннү нарт огт байгаагүйг тэмдэглэжээ. Хүннү нар ямар хэлээр ярилцаж байсныг мэдэх баримт өнөөг хүртэл олдоогүй нь хүннүгийн түүхийн судалгаанд хоосон зай бий болгодог. Үүнд дөрөөлөн хүннү нарын үед монгол хэл үүсээгүй байсан буюу тэд монгол, түрэг, тунгус хэлний өвөг болох алтай хэлтэн байсан, эсвэл хүннү гэдэг нь олон үндэстнээс бүрдсэн овог аймгийн холбооны Монгол Нирун улс зохиолдоо язгуур монголчуудын түүхийг 700-800 жилээр урагшлуулсан юм. Тэрбээр эртний улсуудын талаарх хятад сурвалж бичгийн мэдээ болон эрдэмтдийн судалгааг нягталж, нийгмийн шинжлэх ухааны талаарх онолын бүтээлд тулгуурлан Нируны түүхийн тоймыг аж ахуй, нийгэм төрийн байгуулал, соёл угсаа гарвалын үүднээс цогцолбороор судалсан байна. “Бид эх түүхээ мэдэхгүй байж, эх орноо тусгаар тогтносон улсынх нь хувьд хөгжүүлж ч чадахгүй, мандуулж ч чадахгүй. Өнгөрсөн үеийн бодит шалтгааны улмаас монголын түүхийн нэгэн үеийн бодит үнэн гуйвж, язгуур монголчууд найман зуун жилийн өмнө түүхийн тавцан дээр гарсан балчир үндэстэн шиг болоод байна” хэмээн их эрдэмтний хэлж байсан нь ийм учиртай бөлгөө.
Социализмын үед монгол дахь хүннүгийн дурсгалыг Зөвлөлтийн эрдэмтэд л голлон судалжээ. Зөвлөлтийн судлаачид хүннү нар өнөөгийн монголчуудтай угсаа гарвалын холбоогүй гэдэг байр суурь дээр хөдлөшгүй зогсдог байсан юм. Тэд хүннү нарыг түрэг, эсвэл зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан аль нэг үндэстэнтэй холбон тайлбарладаг байв. Хүннү судлалаар мэргэшсэн ганц монгол түүхч гэж хэлж болох хүн энэ үед Гүнжийн Сүхбаатараас өөр байгаагүй билээ. Үүний учир гэвэл, зөвлөлтийн судлаачидтай цуг археологийн шинжилгээ хийдэг байсан монгол археологчдын бүтээл голдуу хүннү нарын дурсгалыг бүртгэн тодорхойлохоос биш нарийн задлан шинжлээгүй байдаг байлаа. Харин, Сүхбаатар хүннүгийн угсаа гарвалыг тусгайлан судлахдаа, хятадын архивын арвин хэрэглэгдэхүүнийг ашигласан юм. Тэрбээр хүннүгийн тухай гол эх сурвалж болох эртний хятадын түүхэн бүтээлүүдийг судлахад олон жил зарцуулж, нөр их хөдөлмөр зарцуулсны дүнд хүннү нарын угсаа гарвалын талаарх мэдээ болон ёс заншил, итгэл бишрэл, хэл, аж ахуй зэрэг нийгэм- соёлын талаарх баримтуудад үндэслэн хүннү нар монголчуудын эртний өвөг байсан гэдгийг нотолсон юм. Харин, түүний бичсэнээр европын хүннү ба төв азийн хүннү нар антропологийн хувьд ч, нийгэм соёлын талаар ч хоорондоо холбоогүй байсан. Жишээ нь, тэдний зан үйл их ялгаатай байв гэж үзэж байв.
Тухайлбал, европын хүннү нарт байсан гашуудахдаа нүүрээ зүсэх гэх мэт ёс заншил төв азид оршин тогтож байсан хүннү нарт огт байгаагүйг тэмдэглэжээ. Хүннү нар ямар хэлээр ярилцаж байсныг мэдэх баримт өнөөг хүртэл олдоогүй нь хүннүгийн түүхийн судалгаанд хоосон зай бий болгодог. Үүнд дөрөөлөн хүннү нарын үед монгол хэл үүсээгүй байсан буюу тэд монгол, түрэг, тунгус хэлний өвөг болох алтай хэлтэн байсан, эсвэл хүннү гэдэг нь олон үндэстнээс бүрдсэн овог аймгийн холбооны нийтлэг нэр байсан гэх мэтээр тайлбарлан сурталчлах болжээ. Хэлний талаарх баримт олдоогүй явдал хүннү хэл эртний алтай хэл, эсвэл хүннү олон үндэстний улс байсан гэх шалгаан огт биш харин хүннү нар нийтлэг алтай хэлтэй байсан, эсвэл тэд олон янзын хэлээр ярилццаг байсан тухай баримт нотолгоог шаардах юм. Харин, Гүнжийн Сүхбаатар хятад сурвалжид тэмдэглэгдэн үлдсэн цөөн тооны хүннү үгийг дуудлага ба утгаар нь монгол үгтэй холбон тайлбарласан байна.
Гүнжийн Сүхбаатар нь ийнхүү монголчуудын эртний өвөг болох Сяньби, Хүннү, Нирун зэрэг улсын ахуй заншил, төр нийгмийн байгууламжийг дагнан судалж, монголын эртний түүх судлалаар эх орондоо төдийгүй олон улсын хэмжээнд танигдсан юм. Тэрбээр 1992 онд “Язгуур монголчуудын түүхийг 700 жилээр урагшлуулан, монголын түүхийн шинжлэх ухаанд нээлт хийсэн” хэмээн ШУА-ийн шагнал хүртсэн байна. Тэрбээр маш энгийн хаа явсан газраа хүмүүст түүх дурсгалын зүйлийг том бага, дарга цэрэг гэж ялгалгүй хичээн тайлбарладаг байсан нь эх түүхээ олон түмэнд мэдүүлэх таниулах гэсэнчин сэтгэлийн нь илэрхийлэл байжээ. 1993 оноос “Монгол сувдан сондор” нэртэй соёл, эрдэм шинжилгээний аялал зохион байгуулагдахад, түүнд монголын нэрт түүхч археологич судлаачдыг урьж оролцуулдаг байв. Энэхүү аялалд оролцсон хүмүүс түүхч эрдэмтэдтэй аяны дөрөө харшиж, хүннүгийн хаадын онгон орших Хараагийн Ноён уул, Түрэгийн хаадыг онголсон Хөшөө цайдам, Өндөр гэгээний бясалгалын орон Төвхөн хийд, Цогт хунтайжийн номын өргөө байсан цагаан балгас гээд монголынхоо түүхийн алтан мөрүүдийг бичиглэсэн газар орноор аялж, мэргэдээс ном сонсож, чих онгойж, нүд нээж явлаа. Ийм нэгэн аялалын үеэр Хөшөө цайдамд хүрч ирэхэд Түрэгийн Билгэ хааны гэрэлт хөшөөний бичээс рүү Сүхбаатар эрдэмтэн шунган орж, түүх соёлын энэхүү ховор чухал дурсгалын үг үсэг бүрийн халуун мөрийг нүдээр үзэж, гараар тэмтрэн улирч баларсан цадиг түүхийг тэнд байсан хүн бүхнийг нүдэнд харагдан сэтгэлд буутал тод яруу хүүрнэсэн гэдэг. Тэнд байсан нэгэн эрхэмийн дурсамжаар, “Түүний зүрхэнд эх орны түүхэн үйл явдалын амьд халуун мөрүүд урсан өнгөрч, сэтгэл нь нэг үе омог бахархлаар дэврэн оргилж, нэг үе харуусал эмзэглэлээр шаналж өвдөж байх шиг” байсан гэдэг. Тэр бол эх түүхдээ чин сэтгэлээ зориулсан нэрт түүхчийн үнэн сэтгэл билээ.
“Монголын түүхийн дээж бичиг” хэмээх нэг чухал номынхоо оршилд Гүнжийн Сүхбаатар бичихдээ, “Эх түүхийн үнэнийг мэдсэнээр өнгөрсөн үеийн баатарлаг үйл, гайхамшигт бүтээл туурвилаар бахархахын зэрэгцээ эх орныхоо тусгаар тогтнолоос урвах явдлыг жигшин үзэж, түүхэн хөгжлийн нэн бартаатай замнал, сургамжийг танин мэдэж, ойлгох болно” хэмээсэн нь түүхээр зөвхөн бахархахын хамт эх орны тусгаар тогтнолын бартаат сургамжийг ямагт санаж явахын учрыг хойч үеийнхэндээ сануулан сэнхрүүлсэн үг байв. Гүнжийн Сүхбаатар түүхэн хүмүүсийн гавьяаг бахдахын хамт алдаа согогийг хайр найргүй шүүмжилж, түүхийг гоёчлон чимэлгүй, үнэн мөнөөр үлдээхээс цааргалдаггүй байв. Үнэн хэрэгтээ, монголд Гүнжийн Сүхбаатараас өөр хүннү судлалаар мэргэшсэн түүхч гарч ирээгүй юм. Социализмын үзэл суртлын нийгэмд амьдарч байсан энэ эрдэмтэн монголын түүхийн эх сурвалжийг сургалтын материалд оруулснаас болж 1980-аад онд хэлмэгдсэн юм. Түүнийг ажлаас нь хөөж, судалгаа явуулж, бүтээлээ хэвлэх эрхгүй болгож байв. Тэр хүн арваад жилийн турш хэлмэгдэж явжээ. Гэвч түүнд билэг оюун, үл шантрах эрдэмтэн хүний ёс зүй байсан юм. Харамсалтай нь, доктор Сүхбаатар 1990 он гарсны дараа удалгүй хорвоог орхисон юм. Түүнд эрх чөлөөтэй нийгэмд эрдмийн ажлаа хийх хангалттай хугацаа заяасангүй.
Шийрэвдорж Насанбат
