Хэн нэгэн бичих байх, дуугарах байх гэж бодож хүлээсэн боловч тийм шинж харагдахгүй удсан тул ийм үед ам хамхин, зүгээр л суугаад байвал ямар юмны Монгол судлаач байх вэ гэсэн эргэлзээ төрж эхэллээ. Тиймээс Монгол судлаачийн хувиар болон Цам судлаачийн хувиар нэгэн зүйл бичихийг зөвшөөрнө үү.
Өндөр гэгээн Занабазарын мэндэлсний 380 жилийн ойгоор Даншиг наадмыг сэргээн хийсэн талаархи мэдээг цахим хуудаснаас олж уншаад гайхлаа. Монголд эх орныхоо соёл, түүхийг мэддэг хүн байхгүй болсон юм болов уу гэсэн хачирхалтай сэтгэгдэл төрсөн ч, арай үгүй байлгүй дээ, зарим хүн, \”Юу ч хэлээд нэмэргүй” гэсэн ой гутсан сэтгэлгээгээр л дуугүй сууж байгаа байх, тийм бус бол, ухаантай, өөрийнхөө түүхийг гадаадынхнаас илүү сайн мэддэг монголчууд ийм хачин байдал дунд дуугүй суух ёсгүй, хэн нэгэн хэлж л таарна гэж бодож байсан ч хэн ч дуугардаггүй. Эх орны түүх соёлтой холбоотой зүйл дээр хэн ч дуугарахгүй болно гэж хачин юм. Нэлээд хүлээгээд, арга буюу энэ хэдэн үгийг холбоход хүрлээ.
Товчхондоо бол, Даншиг наадам гэдэг Жавзандамба хутагтын Урт насны ерөөлийн хуралтай холбогдуулан хийдэг байсан наадам болохоос бус сүсэгтэн хувь хүний төлөө, ард түмний төлөө ч гэх юм уу ашиг орлогын төлөө хийх зугаа наадам огт биш. Богд хаантай цаг үед бол хааны төлөө л хийдэг шашин төрийн ёслол. Өндөр гэгээн Занабазарын үед Даншиг наадам хийж байсан эсэх тодорхойгүй. Тодорхой юм бол, Даншиг гэдэг амьд мэнд, сэрүүн тунгалаг залран байсан Богд Хааны урт насны ерөөлийн хурлын ёслолын хэсэг болгон Хүрээнд хийдэг байсан наадам гэдэг л байна. Өндөр гэгээн Занабазар амьд биш байлаа ч хараахан тодруулаагүй байгаа хувилгаан нь болох 10 дугаар Богд Жавзандамба хаа нэг газар заавал байх ёстой тул түүний урт насалж, удаан залрахуйн төлөө Даншиг хийж байгаа гэсэн ойлголттой хүн байж магадгүй. Гэвч энэ бол маш том эндүүрэл.
1911 онд Даншиг наадмыг Наймдугаар Богд Жавзандамбын төлөө хийх болсон боловч тэр нь зөвхөн Наймдугаар Богд Жавзандамба Монгол Улсын Хаан болсонтой холбоотой. Ардын Хувьсгалаас хойш 1922 онд Даншиг наадмыг Ардын хувьсгалын ойг тэмдэглэх Улсын наадам болгосон. Одоо Монгол Улс, Улсын Наадам хийдэг мөртлөө давхар Даншиг наадам хийнэ гэдгийг ойлгоход бэрх. Улсын наадам ч хийнэ, Даншиг наадам ч сэргээнэ гэвэл эх орныхоо түүх соёлыг мэддэггүй, ойлгоогүй юм уу, мэдэн будилсан төр, засаг, ард түмэн болчихно. Даншиг наадам бол энэ хорвоо дээр амьд мэнд яваа Хааны төлөө хийх хурлын нэг хэсэг. Цам бол өөд болсон Хааны сүнсийг амирлуулж буян хураах хурлын хэсэгт багтдаг ч гол нь сэрүүн тунгалаг залран буй Хааны төлөөх нууц тарнийн ёс жаяг гүйцэтгэх хурал. Тэгээд ч Хүрээ цам бол 1811 он буюу Дөрөвдүгээр Богд Жавзандамбын цаг үеэс бий болсон бөгөөд Өндөр гэгээн Занабазарт огт хамаагүй. Жавзандамба хутагтыг Монголоос биш, Төвдөөс тодруулах болсноос хойш Монголд Төвд ламаар дамжин нэвтэрч, заалган тогтсон цам. Тэр ч бүү хэл, Хүрээ цамыг эхлээд Манжийн хааны төлөө цамнуулдаг байгаад хожим буюу 1911 онд Наймдугаар Богд Жавзандамба Монгол Улсын Хаан болсноор Хүрээ цам улмаар Монгол Улсын Хааны Цамын хурал шиг болсон боловч тухайн цаг үед Монголд 700 гаруй сүм хийд, 500 гаруй төрлийн Цамын хурал байсан тул Хүрээ цам тэр олон цамын дотор Хаанд бат оршил өргөх наадам буюу Даншиг наадмын дөрөв дэх өдөр Зүүн хүрээнд цамнадаг цам байсаар, 1937 оноос эхэлсэн хэлмэгдүүлэгтэй тулсан бөгөөд 500 гаруй байсан цамын хурлаас бараг бүтэн баг хувцас үлдсэн нь Хүрээ цам тул одоо цам сэргээе гэвэл Монголд Хүрээ цамынхаас өөр цамыг сэргээж чадахгүй. Тиймээс энд тэнд цам сэргээхэд бүгд Хүрээ цам болчихдог хачин байдал бий боллоо. Хүрээнд буюу Улаанбаатарт цамнадаг цам учраас л Хүрээ цам гэсэн нэртэй болсон биш, Зүүн хүрээний цам гэсэн утгаар байгаад, Хүрээ цам нэртэй болсон бөгөөд Гандантэгчинлэн хийд бол судрын ёсны номын хийд учраас цамын уламжлал байдаггүй. Хүрээ цамыг 2003 оноос Зүүн хүрээ-Дашчойлин хийд сэргээж жил болгон цамнадаг болж байна. Энэ жил ч долдугаар сард Хүрээ цам цамнадаг хурлын өдөрт Монголын тооллоор цам гаргасан. Нэгэнт Дашчойлин хийдэд цам сэргээж, жил болгон цамнадаг болоод бас энэ жил ч Хүрээ цамыг гаргасан байсан ч дахиад Өндөр гэгээн Занабазарын ойгоор Даншиг наадам сэргээнэ, Хүрээ цам гаргана, уламжлал болгож, жуулчнаас мөнгө олно ч гэх шиг. Юу болж байгаа тань энэ вэ?
Эзгүй байгаа хүнд Даншиг буюу Бат-Оршил өргөнө гэж юу байдаг юм бэ? Тэгээд ч Өндөр гэгээн Занабазар Хүрээ цамтай огт хамаагүй. Түүнийг залран байсан үед Хүрээ цам байгаагүй. Хүрээ цамын тухай мэддэггүй юм уу буруу ташаа ойлгосон хүн их байх шиг байна. Шашингүй цаг үед буруу ойлголт төрүүлэх суртал ухуулга энэ талаар мэддэг хүнгүй болгосон байх. Хүрээ цам бол Жахар цам мөн. Гэхдээ Жахар цам бол Хүрээ цам биш. Жахар цамын судраар цамнадаг цам мөн боловч цам болгон өөрийнхөө хийдийн онцлогтой бурхадыг гаргадаг тул Хүрээ цамд өөрийн гэсэн онцлог байдаг. Амарбаясгалант хийдэд цам гаргадаг байсан. Гэлүгвагийн ёсны Хаанд зориулсан цам бол Жахар цамын судар хэрэглэдэг тул Амарбаясгалант хийдийн цам Жахар цам байсан. Гэхдээ, Хүрээ цамтай адил цам биш, Амарбаясгалант хийдийн цам гэх онцлогтой байсан нь мэдээж. Хүрээ цам болон бүх цамыг Хааны төлөө л гаргадаг. Хаангүй болсон Монголд цам гаргана гэдэг ер нь байх ёсгүй. Зүгээр гадаадын жуулчинд үзүүлдэг үзмэр хэрэгтэй гэсэн эдийн засгийн хэрэгсэл болгож цам энд тэнд гаргаж болохгүй. Бас цамтай хамт бүжиг юм уу уран нугарах гээд янз бүрийн орчин үеийн үзүүлбэр хамт гаргана гэж огт байж болохгүй. Гай гамшиг ирнэ. Даншгийн хурал ч, Даншиг наадам ч, цам ч цөм амьд сэрүүн заларч буй Хаанд зориулж, хааныг урт наслуулахын төлөө, улс орныг өнө үүрд энх амгалан байлгахын төлөө л хийдэг зан үйл. Төвд Бурханы шашинтай бусад улс оронд Цам гаргадаг тул Монголд ч гаргана гэсэн ойлголт байж болохгүй. Гаргана гэвэл ёс жаяг, түүх уламжлалын дагуу гаргах ёстой.
Юу ч мэддэггүй юм уу мэдэн будилсан хүмүүс холион бантан болгож, хамаагүй Цам гаргаж, Даншиг наадам хийж байгааг харахад, тэдний энэ сэтгэлгээ аргагүй л коммунист суртал ухуулгын үр дүн мөн болох нь аяндаа танигдана. Түүхэн уламжлалаа эвдээд, сэтгэлгүй сүсэггүй шинэ ёс заншилд зориулж орхисон хоосон хэлбэрдсэн уламжлалшуу маягийн соёл бий болсон нь 1930-аад он. Тэр үеийн үзэл сурталжсан сэтгэлгээнээс өв соёлоо хамгаалах байтугай, зохиомол хуурмаг соёлыг өөрийн уламжлал гэж эндүүрэн, 1930-аад оны түүх сурвалжтай нягт холбон тунгаахгүйгээр дураараа шинэ уламжлал бүтээгээд, Монгол соёлынхоо үндсийг өөрөө үгүйсгэх зүйлийг монголчууд хийж болохгүй байх. Юу нь болохгүй вэ гэсэн шүү сэтгэдэг хүн байвал, тэр 1930-аад оны сэтгэлгээнээс салаагүй, түүнээс хойшхи соёл түүхийг устгах ухуулгад өртсөн хүн бөгөөд тийм хүн төр, засагт ч, ард түмний дотор ч, урлагийнхан дунд ч одоо дүүрэн байдаг. Ардчилсан гэж хичнээн хэлсэн ч одоо ч монголчууд 1930-аад оны сэтгэлгээнээс, хуучин цаг үеийн ухуулгаар бий болсон ойлголтоос салж чадахгүй явж байна.
Энэ жилийн Улсын наадмын нээлт дээр ажилчны хувцас өмссөн залуучууд алхалж байлаа. 1929-31 оны үеийн \”Амьд сонин”, \”Үгээгүйчүүдийн жүжгийн” хэсэгт гардаг, хуучин ноёд феодалын дарлалаас улаан хувьсгалч \”ах нарын” тусламжаар гарч, эрх чөлөөтэй болсон хөдөлмөрчдийн аж байдлыг харуулсан жүжгийг саналаа. Энэ нь мөн 1930-аад оны үеийн ухуулгын арга бөгөөд 1930-аад оны цаг үед Монголд бий болсон сэтгэлгээ. Наадмын талбай дээр хуучин сайхан машины жагсаал гарсан нь ч 1925-1930-аад оны үед талбай дээр хийж байсан ёслолын уламжлалыг санагдууллаа. Аль нь ч Комминтернийн бодлогын цаг үеийн 1920-1930-аад оноос Монголд бий болсон соёл. Бас \”Учиртай Гурван толгой” ч анх 1934 онд бий болсон аялгуут жүжиг. Бас л Комминтерийн цаг үеийнх буюу 1930-аад оных. Монголын өнөөгийн соёл урлаг 1930-аад оны сэтгэлгээнээс салаагүй, 1920-1930-аад онд хуучин уламжлалаа эвдэж юм уу устгаж бий болгосон соёл, эсвэл улаан Оросын нөлөөгөөр ухуулгын хэрэгсэл болгохоор бий болгосон шинэ соёлыг өөрийнхөө соёлын уламжлал, Монголын уламжлалт соёл гэж боддог тал их бий. Монголын тусгаар тогтнол бий болсон цаг үеийн соёл бол өнөөгийн улс орны үүсэл эхлэлтэй холбогдсон уламжлалт соёл гэж үзэхэд бас ч зөв тал бий. Монголд орчин үеийн урлаг бий болсон нь 1920-30-аад оны үе учраас өнөөгийн Монгол соёлын уламжлал 1920-30-аад онд бий болсон гэж ойлгож, 1920-30-аад оны сэтгэлгээгээр уламжлалаа хадгална гэдэг нь өөр аргагүй юм шиг санагдах боловч түүнээс өмнөх түүх соёлыг эвдэн устгаж тасалсан нь бас 1920-1930 он гэдгийг хэр олон хүн Монголд ойлгож мэдэрч байгаа бол доо. Монголд эх оронч сэтгэлгээтэй хүн олон бий. Гэхдээ тэдний сэтгэлгээгээр боддог уламжлал 1920-1930-аад оны үед бий болсон соёл. Тэгээд өнөөгийн цаг үед уламжлалаа хадгална гэхэд 1920-1930-аад оны сэтгэлгээгээр гүйцэтгэх тал бий. Монголын орчин үеийн түүхийг бодоход аргагүй байлаа ч Өндөр гэгээн Занабазарын цаг үеийг ч бас 1920-1930-аад оны сэтгэлгээгээр ойлгож Даншиг наадам сэргээнэ, Хүрээ цам цамнана гэж огт хамаагүй зүйлийг хамруулан оролдох нь арай өөр юм төдийгүй, болохгүй зүйл байна. 1920-1930-аад оны сэтгэлгээнээс салах цаг хэзээ ирэх юм бол оо? Уламжлалаа сэргээх нь сайхан зүйл, сайн хэрэг. Харин 1920-1930-аад оны сэтгэлгээгээр уламжлалаа сэргээгээд уламжлалаа зөв сэргээж байгаа юм шиг боддог нь 1930-аад оны ухуулгаас гараагүй, сэрээгүйн шинж. Харин ч Даншиг наадмыг үгүй хийж, Хүрээ цам үгүй болгосон нь 1920-1930-аад он. Монголчууд түүнийг мартаа юу, эсвэл мэдэхгүй байгаа юм уу гэж гайхаш төрлөө.
1922 онд Даншиг наадмыг Улсын наадам болгосон учраас Даншиг наадмыг сэргээнэ гэвэл Улсын наадмыг болиулах хэрэгтэй. Гэхдээ тэртэй тэргүй Даншиг наадам бол Наймдугаар Богд Жавзандамба буюу Монгол Улсын амьд Богд Хааны төлөө хийдэг байсан Даншиг хурлын наадам тул өнөө цагт сэргээнэ гэж байхгүй. Монгол Улс Хаант Улсын түүхтэй ч одоо бол хаант улс биш. Хаангүй мөртлөө Даншиг сэргээнэ гэх нь юунд, хэнд хэрэгтэй юм бэ? Хаангүй бол Даншиг наадам байх ёсгүй. Хаан байхгүй бол цам ч уг нь байх ёсгүй. Буруу ойлголт, буруу ёсоор уламжлалаа сэргээвэл улс оронд аюултай. Монголын уламжлалаар бол, Даншиг наадам ч, Цам ч догшин сахиусаар улс орныхоо аюул түйтгэрийг даран зайлуулах хурал, лам нарын эрдэм чадал, номын хүч, бясалгалын төвшин тодорхой хэмжээнд хүрээгүй бол хийж болохгүй нууц тарнийн зан үйл учраас тэдгээрийг буруу хийвэл гай гамшиг авчирна. Цам гэдэг Хаантай, догшин сахиустай ямар холбоотой, ямар утга учиртай юм болох, юун тухай хурал ёслол гэдгийг мартсан ч юм уу мэддэггүй хүн Монголд олон байгаа. Цамыг уламжлалын ёсоор гаргахгүй буруу гаргавал Улс оронд гай гамшиг ирнэ гэж 1992 онд Цамын судалгаа эхлэх үед олон настай лам нар, настай монголчууд надад ярьдаг байлаа. Харин тийм юм болов уу гэж оюутан цагтаа би гайхдаг байсан ч судлах тусам Цам бол мэдэхгүй хүн оролдож болохгүй нандин, хатуу зан үйл гэдгийг ойлгох болсон.
Гандан хийд Цамын уламжлалгүй боловч, 1999 онд Францын фестивальд Монголын Хүрээ цамыг авч очин үзүүлэх болсонтой холбогдуулан, Гандан хийд дээр Монголын Хүрээ цамыг 1999 оны дөрөвдүгээр сарын 9-нд сэргээн гаргасан байсан. Тэр Цамын үед буюу дөрөвдүгээр сар цас шуургатай болж, яасныг бүү мэд, тэр оны өвлөөс гурван жил дараалан зуд болж, хөдөө орон нутагт олон мал хорогдсон билээ.
Ямар ч гэсэн олон Хүрээ цам Монголд гарах болсонд гайхаж байна. Цам бол хүн болгон хийж болох юм биш. Олон хийж болох ч зүйл биш, олон хийх тусам сайн болно гэсэн юм ч огт биш. Монголын түүх соёлыг мэддэггүй хүмүүс ийм юм хийж байна уу? Даншиг, Цам зэрэг уламжлалт соёл бол гадаадын жуулчинд үзүүлэх үзүүлбэр биш. Улс орны сайн сайхан, тусгаар тогтнолд хамруулдаг зүйл. Цамыг ингэж гаргаад айх хүн байхгүй юм уу? Олон Хүрээ цам гарах болсон байдлыг хараад та бүхний өмнөөс түгшүүр төрж эхэлсэн. Уламжлалаа сэргээнэ гэвэл зүй ёсоор жинхэнэ уламжлалын дагуу сэргээх ёстой. Ялангуяа, Монголыг хамгаалах догшин сахиустай холбоотой учраас Цамын тухайд, Монголын соёлын түүхийг сайн мэдэхгүй хэсэг хүний санаан дураар хамаагүй оролдож болохгүй. Цамыг хамаагүй оролдож, Цамыг буруу ойлгож буруу хийвэл гай гамшиг ирнэ гэсэн уламжлалт санамж Монголд байгаа. Уламжлалаа сэргээнэ гэвэл тийм уламжлалаа санан сэргээх ёстой байх аа. Монгол Улсын сайн сайхныг чин сэтгэлээсээ хүсэн ерөөдөг тул монголчуудын өмнөөс санаа зовж сэтгэл түгшин, дуугүй сууж чадалгүй бичиж байна. Давтан хэлэхэд, өнөө цагт Монголд сэргээсэн уламжлал бол социализмын үед уламжлалт соёлыг өөрчлөн бүтээсэн уламжлалт соёл, шинээр бий болгосон уламжлал. Тусгаар тогтнолоо олсон социализмын цаг үед бий болсон уламжлалт соёлыг Монголын уламжлал болгох нь аргагүй. Социализмын өмнө бол Манжийн цаг үе байсан учраас социализмаас өмнөх үеийн уламжлалыг сэргээе гэвэл Манжийн цаг үе болчихно. Тиймээс Монголын хувьд уламжлалаа сэргээх хадгалах гэдэг маш хэцүү асуудал. Монгол Улс бий болж байсан 1911 оны Богд Хааны цаг үеийн Төрийн ёслолтой холбоотой соёлыг Монголын уламжлалт соёл гэж үзэхээс өөр аргагүй ба тэгвэл Даншиг наадам, Хүрээ цам бол Монголын уламжлал болчихно. Гэхдээ Хаангүй байгаа цаг үед Хаанд зориулсан Төрийн ёслолыг сэргээнэ гэж байхгүй. Даншиг наадам бол Ардын хувьсгалын ойг тэмдэглэх Улсын наадам болчихсон. Даншиг наадам, Цамын уламжлалыг сэргээе гэвэл Монголд амьд Хаан байх ёстой. Тусгаар тогтнол бий болсон ч Хаангүй байсан социализмын цаг үед Цамын уламжлал тасарч байлаа. Тасарсан уламжлалаа сэргээх ёстой гэж бодох нь эх оронч сэтгэлгээгээ мөн. Гэхдээ Цамын уламжлалаа сэргээвэл Улс орны тусгаар тогтнол, үндэсний онцлогийг улам батжуулна гэж бодох нь бас биш юм шиг. Өнөө цагт Цам сэргээж болох болохгүй, Цамын угийн Монголын уламжлалт соёл гэж үзэж болох болохгүй гэсэн асуудал ч сайн ярилцах хүмүүст ижил бус ойлголт байхад учир мэдэхгүй хүмүүс оролдоод уламжлалаа сэргээнэ гэж баймааргүй санагдана. Хүрээ цамыг мэдэх Монгол хүн Монголд одоо байгаа юу. Судлаач юунд хэрэгтэй юм бэ гэх маягаар хандах хүн ч байгаа байх. Судалсан хүнээс асуух ч үгүй, өөрийнхөөрөө шийднэ. Судлаач гэсэн ч зарим нь 1920-1930-аад оныхоо сэтгэлгээгээр 1940-өөд оноос хойш бий болсон тогтолцоон дээрээ байдаг. Судлаач нарын дунд төдийгүй Төр, Засгийн олон салбарт ч бараг адил. Ерөөс Монгол нийгэм тэр чигээрээ 1920-30 оны сэтгэлгээгээр, 1940-өөд оноос хойш бий болсон тогтолцоогоор явж байдаг. Зарим залуус ч аав, ээж, өвөө эмээгийнхээ нөлөөгөөр мөн л тийм.
Уламжлалт соёлыг сэргээхээс өмнө эхлээд уламжлалт Монгол сэтгэлгээг сэргээх хэрэгтэй байх. Өөрөөр хэлбэл, уламжлалт соёлыг сэргээх ажлыг өнгөрсөн үеэ санан гансрах сэтгэлгээгээр хийж болохгүй. Уламжлалт соёлыг түр зуурын эдийн засгийн хэрэгсэл болгон сэргээж болохгүй. Эдийн засгаас өмнө уламжлалт сэтгэлгээгээ хадгалж явах тухай бодох хэрэгтэй боловч уламжлал сэргээх нэрээр уламжлалт сэтгэлгээ, уламжлалт түүх, уламжлалт Монгол мэргэн ухаан, гүн ухамсраа алдан гээж яваа юм шиг харагдах нь харамсалтай. Уламжлалт соёлоо сэргээхэд түүхээ нягтлан судлах ёстой. Тэгэхдээ социализмын үед бүтээсэн шинэ түүхийг л бариад байж болохгүй. Олдоход бэрх болсон түүхийн сурвалжийг дэлхий даяар эрж суран олж, ухаж уудлан маш сайн судлаад, түүхээ үнэн зөв сэргээх ёстой байх. Монгол хүн бол үүнийг хийж чадна. Эх оронч сэтгэлгээ гэсэн 1920-1930-аад оны сэтгэлгээгээр 1920-1930-аад оны соёлыг Монголын уламжлалт соёлын хувьд сэргээн хадгалаад яваа юм бол 1920-1930-аад оны үед тийнхүү шинэ соёлоор солих маягаар үгүй болгосон Цамыг эдүгээ тэр зохиомол шинэ соёлтой зэрэг сэргээнэ гэдэг утгагүй. 1920-1930-аад онд шинэ уламжлал бий болгосонтой зэрэгцээд шашны зан үйл алга болсон шүү дээ. Ерөөс юм болгоныг холион бантан болгож, уламжлал гэсэн хэлбэрдсэн зүйлийг уламжлал болгох нь Улс орныхоо уламжлалыг сэргээх биш харин ч устгах хэрэг болно. Соёл төдийгүй, Улс төр ч тийм. Соёл гэдэг Төрийн бодлогоор бий болсон тул соёл төр хоёр нягт холбоотой.
Эх сурвалж: Ner.mn
