Бидэнтэйгээ цуг зовж, жаргаж яваа соён гэгээрүүлэгч

Энэ зун Лодонгийн Түдэв гуайн бүтээлийн чуулган XXXIV, XXXV, XXXVI гэсэн ботиудыг эхнэр маань авчирлаа. Л.Түдэв гуайн өмнөх ботиуд манайд байдаг. Хүүхдүүддээ эхнэр бид хоёр өгч зориуд уншуулдаг юм.

Энэ жилийн үргэлжилсэн наадмуудын дараа миний уншсан гол ном энэ гурван боть байх шив. Ард түмнийг соён гэгээрүүлэх гэж юу байдаг, соён гэгээрүүлэгч гэж ямар хүнийг хэлдэг болохыг өөрийнхөө савны хэмжээнд мэдэж авснаа олз хэмээн бодно. Олон жилийн өмнө  юмдаг. Манай охин дунд сургуульд байхдаа нэгэнтээ \”Ааваа соён гэгээрүүлэгч гэж ямар хүнийг хэлдэг юм бэ? хэмээн асууж байсан нь санаанд тодхон байна. Бодвол хичээл дээрээ соён гэгээрлийн үеийн уран зохиол үзсэн хэрэг байх. Соён гэгээрүүлэгчдийн түүх Бурхан Будда, Күнз, Платон, Аристотель нараас эхтэй байж таарна. Бусдыг эрдэм ном, сургаалаараа гийгүүлж юмны мөн чанарыг олонд хэлж өгсөн хүмүүсийг хэлдэг гэх мэтээр их л холоос эхэлсэн санагдана. Дундад зууны харанхуйд гэгээ татуулахуйц онол, ном гаргасан Хоббс, Локк, Монтеське, Дидро манай Монголд гэхэд Өндөр гэгээн Занабазар, В.Инжинаш гээд авч өгсөн хэрэг.

Одоо цагт манай Монголд соён гэгээрүүлэгч байгаа юу гэсэн охиныхоо асуултанд Лодонгийн Түдэв хэмээн харин ч нэг эргэлзэлгүй хариулснаа санаж байна. \”Нөхөд”, \”Хорвоотой танилцсан түүх”-ийг нь уншсан, их юм мэдэж авсан гэж охин маань хэлэв. Тиймээ, Чам шиг хүүхдээс эхлээд аав, ээж, эмээ, өвөөд нь хүртэл ер нь бүгдэд хэрэгтэй мэдүүштэй зүйлийг бичиж туурвиж бүтээсэн хүнийг соён гэгээрүүлэгч гэж хэлдэг байх нь гэдэг дээр аав охин хоёрын санал нийлэв.

Уулын үер /1960/, Нүүдэл /1964/, Алтан гадас чигийг заана /1968/, Хорвоотой танилцсан түүх /1970/, Бүгд найрамдах Улсын анхдугаар он /1981/, Оройгүй сүм /1985/ зэрэг олон арван роман, тууж, өгүүллэг бичиж, нийтлэлийг хөгжүүлэхэд их хувь нээр оруулсан хэмээн Britannica ширээний нэвтэрхий толийн 6 дугаар ботид бичсэн байна. Намайг дунд сургуулийн ахлах ангид байхад Л.Түдэв гуай үндэсний телевизийн Тэмүүлэл нэвтрүүлгээр залуучуудтай уулзахдаа хүн ам цөөнтэй, газар нутаг томтой улсад нэг хүн хоёр гурван хүний ажил хийж байж л бусдын дайтай хөгжиж чадна гээд өөрөө наад зах нь гурван хүний ажил хийх зорилго тавьж ажилладаг тухайгаа ярьсан юм.  Миний үеийнхэнд энэ үг өмнөө тавьсан зорилготой, сурч ажиллахад том уриа дуудлага болсон нь баталгаа шаардлагагүй үнэн. Сургуульдаа багш болчихоод оюутнууддаа заах лекцээ шөнө дунд өнгөртөл бэлтгэж суухдаа Түдэв гуай хорин хоёртойдоо \”Уулын үер” романаа бичсэн шүү дээ. Тэгэхэд би хэдхэн цагийн лекц бэлтгэхэд түүртэж суудаг хэмээн өөрийгөө амьхандаа ташуурдаж сууж билээ. Түүнээс хойш хорвоо дэлхий нараа гучин тавантаа тойрч алтран шаргалтах гучин таван намар улиран оджээ. Л.Түдэв гуай ч биднийхээ дунд гурав байтугай олон хүний бүтээснээс илүүтэйг /Бүтээлийн чуулган 36 боть, Дал сонины 90-ээд дугаар/ бүтээж туурвижээ. Манайхны нэгний хэлснээр зөвхөн номыг нь өргөлөө гэхэд тэнхээтэй хүн ч тэвэрч даахааргүй болсон байна.

ХХ зууны сүүлчийн хагас, ХХI зууны эхэн үед Л.Түдэв гэдэг хүнтэй нэгэн үед хамт ажиллаж, амьдарцгаасан бидний үеийнхэн бас азтай, бахархмаар ч юм шиг. Миний хувьд л гэхэд агуу их Б.Ринчен, Ц.Дамдинсүрэн нарыг ойроос харж байсан. Л.Түдэв гуайг зурагтаар ярихад нь шимтэн сонсдог, сүүлдээ ч бас МХЗЭ-ийн Төв хорооны I нарийн бичгийн дарга байхад нь хэд хэдэн удаа уулзаж, зэмлэл, сайшаалын үгийг нь дуулж явсан. 1990 оны халуун үед Үндсэн хуулийг хэлэлцэхэд АИХ-ын депутатын хувьд мөн Намын Төв хорооны тэргүүлэгч гишүүд гээд мөр зэрэгцэн сууж явснаа ярьвал эрхэм хүнийг ойроос харах, үйл ажил, авир төрхийг нь бага ч болов гадарлах завшаан надад бас тохиолджээ. Би энд дурсамж гэхээсээ Л.Түдэв гэдэг оюуны том ертөнцийн тухайд бодож санаж явдгаа олонтойгоо хуваалцъя, дүү нартаа хандаж хэлье гэж бодлоо.

\”Айраг исэхээрээ уруул чимчигнүүлдэг” Айраг исэхээрээ шуугидаг. Эртний Монголчууд айргаа тийнхүү исэг, исүү, исээ гэдэг байжээ….” Исээ, исүү гэдэг бол исэж жигдэрсэн айрагны нэр. Тэрэн шиг исэж жигдэртэл нь бясалган бодсон зүйлээ үгээр хэлхэн бичсэнээ өрнөдөд \”Эссе” гэж нэрлэдэг. / Л.Түдэв Иссэн бодлын дээж Лодонгийн Түдэв Бүтээлийн дээж XVII боть 5 дах тал/ Тэгвэл бидний үеийнхэн дал, наяад оноос Л.Түдэв гуайн бясалган бичсэн эссенүүдийг уншиж эргэцүүлэн бодох зүйл ихтэй болсон юм. Л.Түдэв абугайн тэртээ далаад оны эхэн үеэр ярьж хэлдэг байсан нь ёсоор болж зохиолыг сонирхохоосоо хандлан тунгааж, шүүн дээжилсэн богино хэлбэрийн баримтат уран сайхны өгүүллийг илүүтэй сонирхох болжээ. Их сургуулийн уран зохиол сонирхогч хэсэг залуу багш нар бид өмнө нь сонинд цувралаар гарч байсан Л.Түдэв гуайн эссенүүд Эргүүлэг /1985/ нэртэй ном болон гарсныг уншицгаан мэтгэлцээн хийж байснаа санаж байна. Түүнээс хойш Л.Түдэв гуайн эссэг хүлээж, олон арван эссег нь гармагч уншдаг болж билээ. Оюуны бясалгалын охь дээжийг хүртээсэн ийм мэдээллийг өгч буй сэтгэгчийг соён гэгээрүүлэгч гэж хэлэхээс өөр аргагүй юм. Академич Ж.Болдбаатар \”Монгол түмний сод хүмүүс” номондоо бичихдээ: \”Л.Түдэвийг Монголд утга зохиолын нэг өвөрмөц хэлбэр эссений төрлийг анх үүсгэн тэрлэсэн хүн гэж хэлж болно. \”Бохир мөнгөний өвчин”, \”Усны түймэр”, \”Орон бүхний баячууд нэгдэгтүн”, \”Галав юүлэхэд үлдэх ганц мал сарлаг”, \”Инээдээр цаазлахуй”, \”Маршал мөнгө” зэрэг нэр нь хүртэл анхаарал татам олон шилдэг эссе нь түүний 30 гаруй боть бүтээлийн хоёр ботийг эзэлж зуугаас хол давжээ. Зохиолчийн бичсэн эссенүүд нь хүн зоны  сэтгэл зүрхэнд хүрч \”үгэн мөндөр” буулгасан бөлгөө. Эссенүүдэд нь ирээдүй судлал /футурология/, таамнал төсөөллийн ухаан хаван нэвт шингэж, 3350 оны тухай туурь хүртэл орсон буй.” хэмээн тэмдэглэжээ. Л.Түдэв абугай таван хошуу малаа арван хошуу болгоё гэсэн уриа дэвшүүлээд загас, зөгий, туулай, гахай, тахиа үржүүлэх хөдөлгөөн өрнүүлж байсныг бидний үеийнхэн мэднэ. Л.Түдэв махны нөөц нэмэх гэж аквариумд загас үржүүлж гэнэ гэсэн онигоо хүртэл гарч байв даа. Цэцэг тариулах гэж бөөн л юм болдог байсан. Одоо харин хотын гудамж талбай, айл хунаргүй л цэцэг тарьж байна.