Сайн сайхан хүмүүжил төлөвшлийг өсөж торнисон гэрээсээ эсхүл сургууль соёлоос олж авах төдийгүй мөн өөрөө ч олж авч болдог. Гагцхүү тэр жинхэнэ хүмүүжил гээч нь чухам юуг хэлдгийг таньж мэдэх хэрэгтэй.
Би бээр өөрийгөө үлгэр жишээ авахуйц хүмүүжиж төлөвшсөн нэгэн гэж тооцдоггүй тул зөв сайн хүмүүжлийн “ЖОР”-ыг шууд энэ гэж баталгаатай ам гарч чадахгүй нь. Гэхдээ уншигч та бүгдтэй энэ талаар өөрийн зарим санаа бодлоо хуваалцъюу гэсэн юм.
Жинхэнэ хүмүүжил төлөвшил нь юун түрүүнд өөрийн гэр оронд, ойр тойрны хамаатан садан, гэр бүлтэйгээ харилцах харилцаанд илэрдэг гэдэгт би бат итгэлтэй байдаг.
Хэрэвзээ эр хүн гудамжаар гэлтгүй нийтийн тээвэрт явж байхдаа өмнүүр нь танихгүй эмэгтэй түрүүлж явахыг зөвшөөрч, түүгээр ч зогсохгүй түүнд үүд хаалга онгойлгож өгдөг атлаа өөрийн орон гэртээ ядруу гэргийдээ сав суулга угаахад нь тусалдаггүй бол тэр эр хүмүүжил дорой л гэсэн үг.
Хэрэвзээ аль хэдийн нас биед хүрчихсэн хэр нь эцэг эхийнхээ тусламж дэмжлэгийг алба мэт авдаг ч эргүүлээд тэдэндээ тус дэм хэрэгтэйг анзаарч ажигладаггүй бол мөн адил хүмүүжил сул этгээд юм.
Хэрэвзээ хэн нэгнийг гэртээ хичээлээ давтаж, ном уншиж байхад нь радио, зурагтынхаа дууг их дээр нь тавиад, эсвэл зүгээр л чихэнд чийртэй байдлаар садаа төвөг болж чанга ярьдаг бол, түүний хүүхдүүд нь ч мөн ийм байвал тэр нэгэн хүмүүжилгүй хийгээд хүүхдүүдээ ч ер хүмүүжүүлж төлөвшүүлдэггүй болохын нэгээхэн илрэл.
Хэрэвзээ өөрийн эхнэр хүүхдээ хайрлаж энэрэх бус, ялангуяа өрөөл бусдын дэргэд хээв нэг доог тохуу хийж, даажигнах дуртай бол уучлаарай, тэр бол зүгээр л тэнэг мулгуу амьтан.
Хүмүүжил төлөвшилтэй хүн гэдэг бусдыг хэрхэн хүндэлж харилцахаа мэддэг, хүндэтгэлийг эрхэм болгодог нэгнийг хэлнэ. Тэд ямагт эелдэг зөөлөн ааш аяг, үйл хандлагыг өөртөө дадуулж суулгасан байдаг.
Энэхүү хандлага нь алгуурхнаар гарч байдаг төдийгүй цаанаа нэг л тааламжтай мэдрэмжийг бусдад төрүүлж байдаг юм. Мөн тэрчлэн хүнийг хөгшин залуу, албан тушаалын зэрэг дэвээс үл хамаарч, ерөөс элдэв өнгөн зүйлсээр ялгаж зааглалгүй эв тэнцүү, эелдэг ханддаг нэгэн байдаг.
Хүмүүжилтэй хүн гэдэг бүхий л харилцаанд сүржин даржин бус ихэд энгийнээр биеэ авч явдаг. Тэд бусдын цагийг ямагт хүндэлж хэмнэдэг. “Яг таг, чамбай байдал бол хаадын хүндлэл юм” гэсэн зүйр үг бий шүү дээ.
Мөн тэрчлэн бусдад амласан амлалтаа ягштал биелүүлж, хийрхэж бардамнадаггүй, өөрийгөө өргөмжилж “хамраа сөхдөггүй”, хэзээд нэг л зангаараа байдаг. Гэртээ ч, анги танхимдаа ч, ажил төрөл дээрээ ч, дэлгүүр хоршоонд ч, нийтийн унаанд ч тэр…
Үүнийг уншиж буй эрхэм та намайг эр хүнд, өрх гэрийн тэргүүнд голчлон хандан бичиж байгааг анзаарч буй биз ээ. Учир юу гэвээс, эмэгтэй хүнд үнэхээр л зам тавьж өгөх шаардлагатай үе гардаг даа. Энэ нь зөвхөн үүд хаалга онгойлгох тухай асуудал биш юм.
Ухаалаг эмэгтэй хүн чухамдаа юу хийх хэрэгтэйгээ амархан гэгч нь ойлгочихдог. Тиймдээ ч тэд ямагт эр хүний байгалиас өгөгдсөн төрөлхийн чанар, онцлогийг хүндэтгэн хүлээн авахын зэрэгцээ аль болох тэднийг түрүүлж буулт хийхийг нэг их шаардаад байдаггүй юм.
Гагц энэ нь санасныг бодоход тийм ч амар зүйл биш юм. Ийм ч учраас байгаль эх эмэгтэйчүүдэд эрэгтэйчүүдээс илүү мэдрэмжтэй чанарыг, уянга зөөлөн аалийг заяасан юм болов уу даа.
Сайн сайхан зан чанар, үйл байдлын тухай олон ном бүтээл бий. Эдгээр ном гол төлөв нийгэмд, айлд зочлохдоо болон орон гэртээ, үзвэр үйлчилгээний газарт, ажил дээрээ, ахмад болоод залуу үеийнхэн дунд хэрхэн биеэ авч явахыг, мөн түүнчлэн бусдад таагүй
мэдрэмж төрүүлэхгүйгээр хэрхэн ярих, орчин тойрныхноо мэл гайхуулахгүйгээр хэрхэн хувцаслах зэргийг л тайлбарласан байдаг. Гэвч харамсалтай нь хүмүүс эдгээр номоос маш бага зүйл олж авдаг.
Учир нь сайн сайхан зан чанарын тухай бичсэн номд чухамдаа яагаад сайхан зан чанар, зөв явдал мөр хэрэгтэй талаар тайлбарлах нь ховор байдаг тул ийм зүйл тохиолддог юм уу даа гэж мунхаг би бодлогоширдог.
Магад сайн сайхан зан чанар, үйлдэлтэй байх нь хуурамч, уйтгартай хийгээд нэг их хэрэгцээгүй юм шиг санагдаж болох юм. Сайхан ааш аягтай хүн муу муухай үйлдлүүдээ үнэн хэрэг дээрээ нуудаг шүү дээ.
Тийм ээ, сайхан зан ааль хэдий өнгөндөө ил байж болох ч ерөнхийд нь авч үзвэл хүмүүс сайн, сайхан зан чанаруудыг олон үеийн туршлагаар бүтээж, эдгээр нь тэдний илүү тав тухтай, сайхан амьдрах гэсэн олон зуун жилийн хүсэл тэмүүллийг илэрхийлдэг юм.
Чухамдаа энэ нь юуг хэлээд байна вэ? Сайн сайхан зан чанаруудын үндэс суурь нь юунд оршдог вэ? Цээжилж тогтоох, санаж сэрэхэд хэцүү гэгдэх дүрэм журмын цуглуулга, үйл байдал, сургаал сургамжийн “жор” нь энгийн болоод хялбархан зүйл мөн гэж үү?
Ердөөсөө бүхий л сайн, сайхан зан чанаруудын гол цөм нь бусдад санаа тавьж, сэтгэл зовних явдал юм. Энэ нь хүн хүндээ садаа төвөг болохгүй хамтдаа сайхан оршин байхыг л хэлээд буй хэрэг. Үнэхээр л бид бие биедээ саад болох ёсгүй юм шүү.
Тиймээс ч чимээн шуугиан тарих хэрэггүй байдаг юм. Бүхий л тохиолдолд дуу чимээнээс бид чихээ таглаж чадах эсэх нь юу л болдоо.
Тухайлбал, хоол идэж байхдаа ширээний ард хажуу дэргэдэх хүмүүсээ тавгүйдүүлж эгдүүцлийг нь төрүүлэхгүйн тулд тамшаалж идэх, аяга тавган дээр сэрээгээ чахруулж, шөл идэх зуураа дуу чимээтэйгээр сорох, өдрийн хоолон дээрээ чангаар ярих, амандаа их хэмжээгээр чихэж идэх хэрэггүй байдаг юм.
Тэрчлэн хажуудах хүндээ садаа төвөг болохгүйн тулд тохойгоо ширээн дээр тавих ч хэрэггүй. Цэвэр цэмцгэр хувцаслана гэдэг бусдад хүндэтгэлтэй хандаж буй илэрхийлэл юм. Энэ нь зочиндоо, айлын эзэнд эсхүл зүгээр хажуугаар өнгөрөн, зөрж буй нэгэнд эвгүй сэтгэгдэл төрүүлэхгүйг л хэлж буй юм.
Хөрш айлаа байнгын тоглоом наргиа, явган хошигнол, шог яриа зэргээр бүү зүдрээгээрэй. Ялангуяа хэн нэгэнд аль хэдийн ярьсан зүйлсээ л дахин давтан битгий яриарай. Энэ нь сонсож буй хүмүүсээ яах аргагүй л эвгүй байдалд оруулдаг юм шүү.
Бусдыг зугаацуулж, цэнгүүлэхээс илүүтэй бусдад ямар нэг зүйл ярих боломж олгохыг хичээгээрэй. Зан байдал, хувцас хунар, алхаа гишгээ, биеэ авч явах байдал гээд бүгд л төлөв төвшин хийгээд сайн сайхан байвал зохино. Учир нь ямар ч гоо үзэсгэлэн гэдэг хэзээд бөхдөггүй “нийгмийн” шинжтэй байдаг юм.
Мөн тэрчлэн сайн, сайхан ааш аяг гэж нэрлээд буй зүйлс ямагт л гүн гүнзгий утга учрыг агуулж байдаг. Сайхан зан ааль бол зөвхөн ааш авирыг л яриад буй өнгөц зүйл гэж битгий бодоорой. Та зан авираараа өөрийнхөө хэн болохоо буюу дотоод мөн чанараа илчилж байдаг юм шүү.
Хэдий хүн зан байдлын хувьд өөрийгөө хүмүүжүүлж төлөвшүүлэх хэрэгтэй ч гэлээ ямагт зан байдал дээр илэрч хэмжигддэг нэг зүйл бол дэлхий ертөнцдөө хүндэтгэлтэй хандах хандлага юм.
Энэ нь нийгмээ, байгалиа, ан амьтдыг, жигүүртэн шувуудыг, өвс ургамлыг, нутаг усныхаа сайхныг, өнгөрсөнд хаана амьдарч байсан тэр л газруудаа нандигнаж хайрлахыг хэлж буй хэрэг.
Зуу зуун дүрмийг цээжилж тогтоох бус харин нэг л зүйлийг байнга санаж явбал зохилтой. Энэ бол бусадтай буюу ганц хүнээр тогтохгүй ерөөсөө л орчин тойронтойгоо хүндэтгэлтэй харилцах явдал юм.
Харин танд энэ нь байгаад дээр нь нэмээд бага зэрэг авхаалж самбаа байх аваас нөгөө яриад буй сайн сайхан ааш аяг, зан байдлууд танд бүгд л дагаад ирнэ. Илүү сайхнаар тодруулж хэлбэл, сайн сайхан зан байдлын дадал, ой санамж хийгээд тэдгээрийг ашиглах чадвар, хүсэл эрмэлзэл хүртэл хар аяндаа л сэргээд ирдэг юм шүү…
[Д.С.Лихачёв “Сайн, сайхны тухай захидлууд (1985)” бүтээлийн 13-р захидал]
Орос хэлнээс орчуулсан: Б.Дорждэрэм
ХБНГУ, Кайзерзлаутерн хот
