Мухулайн зохион байгуулж, ном эрдмийн хэрэгт боловсруулахаар цуглуулсан хан хөвгүүд дүү нар болон ихэсийн 7-14 насны арваад хүүхдүүдийн хувцас хунар нь хэдийгээр жигдлэхийг зөвлөсөн боловч янз бүр голдуу ээтэн гуталтай, олон өнгийн дээл, маяг бүрийн малгайтай зарим нь алтан гархи мөнгөн бүс тэргүүтнийг хээнцэрлэн зүүж, бүр ташуу энгэртэй монгол дээлэн дээрээ үнэт очир шигтгэсэн бариултай сэлэм зөрүүлжээ. “Ирээдүйн Их Монгол улсын үйл хэргийг бат найдвартай явуулахад эрэлхэг дайчид, цэргийн жанжидаас гадна бичгийн мэргэд хэрэгтэй. Иймээс язгууртан багачуул хийгээд хан хөвгүүдэд одооноос бичиг үсэг зааж, төрийн үйл хэрэгт өв тэгш боловсруулах нь зүйтэй байна” хэмээн Мухулайд Чингис хаан даалгасны дагуу найманы Таян хааны тамга баригч, бичгийн их түшмэл Тататунга тэргүүтнээр хөвгүүдэд бичиг үсэг заалгахаар тогтжээ. Бичиг үсэгт шамдан суралцуулахаар болсон тэдгээр язгууртан, багачуулын дунд ташуу энгэртэй улаан дээлтэй, толгой нүцгэн зогсох нэг бол Чингис хааны хуурай дүү Шихихутаг байв. Хан хөвгүүд болон дүү нар бичиг үсгээс гадна басхүү цэргийн эрдмийг зэрэгцэн сургуулилж байсан боловч тэдэнд хулсан бэх хөндөлдүүлэн барихаас хурдан морь унаж, хурц зэвсэг агсан, дайтан сургуулилах нь хавьгүй амар сонирхолтой байсан авч Мухулайн хатуу тогтоосон журам ёсоор өдөр бүр тогтмол цагт, Тататунга багшаар ацаг шүд заалгах болжээ. Хэдийгээр бичиг номын хэрэг хөвгүүдэд анхандаа ямар ч хар бор ажлаас илүүтэй хүчир алба мэт санагдаж байсан ч, Тататунга багшийн уйгагүй зүтгэл, хичээл номын завсар хүүрнэх сонирхолтой үлгэр түүхэнд татагдан, энэхүү дөлгөөхөн зантай бичгийн хүнийг яваандаа ихэд хүндлэн заасан номыг ч шамдан үзэх болжээ.
Нэгэн өдөр хөвгүүд өвдөг дээрээ цомцойлдон сууж, бичгийн модон дээр дэлгэсэн үйсэнд хулсан үзгээр нэг судраас хуулан бичиж байв. Тэдний үзэг барьсан гар нь эв хавгүй, хүнд жад барьснаас илүү Түүртсэн байдалтай, үйсэн дээр том том бэх дусааж, ихэд бэрхшээж, залхуу хүрсэн байдалтай бичиж байхыг Тататунга харан сэм инээмсэглэн, “Эрхэм шавь нар бичиг сайхан бичиж сурах нь чухал” хэмээгээд, “Та нар бичиг, цэргийн эрдэм аль алиныг шамдан сурах хэрэгтэй. Бичиг бол ухаан, цэрэг бол хүч. Ухаангүй хүч хэрэгггүй, хүчгүй ухаан бас ямар тус байх билээ. Эртний мэргэн хаад бичиг, цэргийн эрдмийг хослон сурсан байдаг. Тэгэхдээ хаан хүн хамгийн урьд төрийг засах эрдэмд сурвал зүйд ихэд нийцнэ” хэмээв. Тататунга ийнхүү хөвгүүдэд хичээлийн завсар зайгаар төр ёсыг ойлгуулахыг хичээн ярихад шавь нар нь ихэд сонирхон элдвийг асуун шалгаасаар энэхүү харилцан яриа нь багшийнхаа олон талт мэдлэг, эрдэм чадлыг ихэд бахархан хүндлэх үндэс болжээ. Хасарын хүү Хачиу нэгэн удаа түүнээс, “Багшаа манай энэ замбуу тивд нүүдэлчдээс гадна хачин этгээд төрсөн улс байдаг гэсэн үнэн үү” гэхэд”Үнэн байлгүй. Бидний мэдэх хятад, орос, товд, тангад, балба, энэтхэг жагараас гадна ном сударт өгүүлснээр бол Охин улс, ганц хөлтэй, ганц нүдтэй, нохой толгойтой морин тэргүүнтэй гэж өдий төдий улс гүрэн байдаг гэж бичсэн байдаг” гэхэд Боорчийн хүү Төрмөлжин, “Тэр хачин” улсууд манай монголыг юу гэж ярьдаг бол. Жишээлбэл ганц хөлт улсынхан монгол гэж хоёр хөлтэй Хачин этгээд улс байдаг юм гэнэлээ гээд хачирхан ярьдаг биз” хэмээн үргэлжлүүлэхэд бүгд баясан инээлдэв. Энэ үед Хачиу арай буурьтайгаар, “Алтан улс манай нүүдэлчидийг бодвол хүн олон боловч халдан түрэмгийлж эзлэн авахыг олон удаа оролдоод чадаагүйн учир юу вэ багшаа” хэмээн асуухад хөвгүүд чив чимээгүй болоод Тагатунга багшийн хариуг чих тавин хүлээв.
Тататунга шавь нарынхаа хөөрөлдөн шалгаахыг аядуухан сонсож байхдаа сахлаа яарамгүй илбээд” “Улс болгоны цэрэг явдалд бие биеэсээ давуу бөгөөд сул тал бий. Өчүүхэн бичгийн хүн миний бодоход нүүдэлчид өөрийн нутагтаа халдан ирсэн Хятад цэрэгтэй байлдахад тэднээс давуу хэдэн сайн талтай “Чухам ямар, ямар давуу талтай бол. Дэлгэрэнгүй хэлж өгөхгүй юу” хэмээхүйд, “Өчүүхэн бичгийн хүн би тайлбарлахыг хичээе. Миний бодоход нүүдэлчдийн хятадаас давуу нэг тал нь моринд байна. Тал нутгийн морьд хятад мориноос их өөр, бие бага боловч үнэхээр иртэй, өргөн хөндийг туулах өндөр уулыг давах, гол мөрнийг гатлахад эцэх цуцах нь бага, халуун хүйтэнд тэсвэр сайтай, тэжээлээ өөрөө олж идэж амьдардаг бол хятад морьд бордоо тэжээлгүй амьдарч чадахгүй. Иймд тал нутагт халдан ирсэн хятад цэрэг өөрсдийн идэх зүйлийг тээвэрлэж ирдэгээр үл барам, бас унах морьдынхоо бордоо тэжээлийг хамт тээвэрлэж явдаг. Ийм морьд өргөн хөндий, элсэн манханд хичнээн удаан байж яаж чадах билээ. Энэ бол нүүдэлчдийн нэг давуу тал. Хоёрт, хятадын морьт цэрэг ихэвчлэн тариачин улс болохоор морины нуруун дээр гарч үзээгүй. Морь унаж үзсэн сургуультай цэрэг нь ч гэсэн эмээлтэй морин дээр нүүдэлчид шиг нөр удаан явж байлдаж чадахгүй. Гуравдугаарт, тал нутгийн цаг уур хятадаас эрс өөр, хятадын уур амьсгал зөөлөн дулаан. Манай энд хүйтэн сэрүүн, хахир хатуу учир хятад цэрэг энд ирээд цочирдон бээрч, манай хээр талын эрчүүд шиг шаламгай байлдаж чадахгүй болдог. Түүн дээр суурин газар хээр тал, уул хадтай газар байлдах цэргийн бодлого, аргын зөрөө их байна” хэмээн үргэлжлүүлэн өгүүлэв. “Аа тийм учиртай юм вий. Тэгээд л манай нутагт халдан довтлогч хятадууд дийлж чаддаггүй юм байна” гэж хөвгүүдийг баясан дуу алдахад, Тататунга гараа дээр өргөн тэдний чимээг намдаагаад, “Гэвч хятадад нүүдэлчдээс давуу тал байдгыг мартаж болохгүй” хэмээн учирлан өгүүлсээр үд хүргэв.
Монголын нэгдсэн гүрнийг хүртэл монгол нутаг дээр төр улсаа байгуулсан язгуур гүрэн Хүннү, Сяньби, Жужан нарт бичиг үсгийн тодорхой уламжлал байсан юм. Монголын нууц товчооны хэлийг нарийвчлан судалсан эрдэмтэд монгол бичгийн хэлийг тухайн үеэс өмнө хамгийн багаар бодоход мянган жилийн настай хэмээн тооцсон байдаг. Энэ бүхнээс дүгнэн үзэхэд монгол овог аймгууд эрт цагаас бичиг үсэгтэй байжээ. Харин нэгдсэн гүрэн байгуулагдсаны дараа хамгийн нарийн төгс гэгдэх хувилбар магадгүй уйгур, согдтой төрлийн хэлхээ бүхий найман аймгаас үлгэр авч, улсын албан ёсны бичиг болгон боловсруулах ажлыг гүйцэтгэсэн байна. Энэ ажилд Таян хааны бичгийн гол түшмэл байсан Тататунга чухал үүрэг гүйцэтгэж, монголын шинэ үеийн сэхээтэн, номтой мэргэдийг төрүүлэн гаргах ажилд хүч хөдөлмөрөө зориулж, Их Монгол Улсын түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. 1204 онд Тэмүжин Найман аймгийг байлдан эзлэх үеэр буюу Наху гүний байлдааны дараа Тататунга гэдэг нэгэн уйгур хүн барьж авсан нь Найманы Таян хааны тамга барьсан түшмэл байжээ. Тэмүжин түүнээс, “Таян ханы ард иргэд, газар нутаг цөм минийх болсон атал чи энэ том тамга өвөртлөн хаашаа одно вэ” гэхэд Тататунга, “Энэ бол түшмэл хүний үүрэг. Би үхтлээ энэ тамгыг хамгаалж, эзнээ сураглан олоод өгөх гэснээс өөр санаа агуулаагүй” гэж хариу өчихөд, Тэмүжин түүний үнэнчийг магтан сайшаахын хамт өөрийнхөө дэргэд үлдээсэн байдаг. Тататунга тамгын хамт олзлогдохдоо, Хасарын үрд бичиг үсэг зааж байсан мэдээ байдаг. Шихихутаг бол мөнөөхөн Тататунгаагийн гарын шавь болон хүмүүжсэн Монгол Улсын анхны сэхээтний шилдэг төлөөлөгчдийн нэг билээ.
Түүнчлэн уйгур овгийн түшмэл Тататунга бол Елюй Чуцай, Шихихутаг, Чингай чинсан нарын адил төрийн том зүтгэлтэн байгаагүй ч монголын нэгдсэн гүрний бичиг үсгийн соёлыг түгээн дэлгэрүүлэх үйлсэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Улсын бичигтэй болсон явдал монгол угсаатны нэгдэл, нягтралд онцгой хүчтэй нөлөөлсөн бөгөөд нэгдсэн улс байгуулахын төлөө хийсэн олон олон цуст тулааны гажуу улбааг цайруулж, ихэнхдээ хүчээр нэгтгэгдсэн тэр овог аймгуудыг, Монгол хэмээх нэгэн түүхэн нийтлэг болгон, өнөөг хүргэж чадсанд, монгол бичгийн гол гавьяа орших төдийгүй Тататунга гэх мэт бичгийн эрдэм, албан хэрэг хөтлөлтөнд нэн боловсорсон хүмүүсийн авьяас билгийг ашигласан Чингис хааны алсын хараатай бодлогын үр өгөөж байжээ. Үүний зэрэгцээ монгол бичгийг боловсруулах ажлыг гардан гүйцэтгэсэн тэр үеийн бичгийн мэргэдийг ерөнхийд нь Тататунга удирдан зохион байгуулж байсан нь бараг тодорхой ажгуу. Тэгээд ч Тататунга Чингис болон Өгөөдэй хааны үед төрийн тамга хадгалах түшмэлийн албыг тасралтгүй хашиж байгаад далан нэгэн насандаа өөд болсон байдаг. Түүний гэргий нь Өгөөдэй хааны бага хөвгүүдийг асран хүмүүжүүлэгч өрлөг эх байжээ. Тататунгагийн хүү Сурахай эцгийн албыг залгамжилж, төрд багагүй гавьяа байгуулсан учир, Хубилай сэцэн хаан түүнд жүн вангийн хэргэм шагнаж байсан байна. Энэ бүхнээс үзэхэд Тататунга болон түүний үр хүүхэд хэдэн үеийн туршид монголын хаан төрд үнэнчээр зүтгэн, тэдний бичиг хэрэг хөтлөх, төрийн тамгыг чандлан хадгалах үйл хэргийг өндөр нэр хүндтэйгээр авч явсан байна.
…….. Хан хөвгүүд үдийн идээ, умдаагаа зооглосны дарааүргэлжлүүлэн хичээлд суухдаа шинээр нүдэлсэн үг үсгээ аялга нийлүүлэн дуудаж, тус тусдаа хуулан бичиж буйг Тататунга багш нь эргэн үзэж, ацаг шүд яаж гаргахыг, үсгийг хаанаас эхлэн бичихийг нэгд нэгэнгүй зааж, зарим хөвгүүдийн гарыг барьж хөтлөн бичүүлж байв. Тататунга өдөр бүр ийнхүү уйгур үсгийн цагаан толгой дараа нь тоо бодлогын хичээл заах бөлгөө. Бага үд хэвийх үед Мухулай хөвгүүдийн бичгийн гэрт мориллоо. Учир нь Чингис хаан түүнийг хөвгүүдийн эрдэм ном сургах ажил хир урагштай явагдаж байгаа тогтмол хянаж, шаардлагатай арга хэмжээ авч байхыг даалгасан билээ. Гэвч тэрбээр энэ удаа арай өөр буурьтай ажлаар явав. Мухулайг гэрт ороход зөөлөн харцтай унжуудуу хамартай тэр уйгур хүн хөвгүүдэд ямар нэгэн зүйлийг махран тайлбарлаж байснаа, Мухулайг үзээд босож, ёслон угтав. Ингээд нэн соргог мэдрэмжтэй хүний хувьд, ноён их л чухал хэргээр орж ирсэн нь лавтай тул, “Өнөөдрийн хичээл хангалттай болов. Дараа сайтар давтан ир” хэмээгээд, хөвгүүдийг тараан явуулав. Мухулай бичгийн гэрийн хоймор тухлаад, Тататунгаг мөн суугтун гэж дохиод, “Багш та хан ховгүүдээс болгоомжлолгүй, сургаал номлолоо чөлөөтэй айлд. Чингис хаан эдгээр хөвгүүдийг баахан омтгой аашилж магадгүй гэж үзээд танд эрхийг өгч байгаа юм. Эд нар маань ирээдүйн их үйлсэд гол хүчийг өгөх учиртай” хэмээхэд, Тататунга, “Эрхэм та санаа бүү чилээ. Би хөвгүүдэд үргэлж сургах нь бус, харин зэрэгцэн суугаад ном лугаа маргалдаж, санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх нь ихэд үр нөлөөтэй байнам. Хөвгүүдийн бичиг хэрэгт шамдах байдал нэн сайшаалтай байгаа тул, өчүүхэн бичгийн хүн миний сэтгэл тун өөдрөг байгааг эзэнтэнд айлтгаж ажааму” гэхэд уйгур хүний хуурмаггүй цайлган царайг хараад Мухулай сэтгэл нэн хангалуун инээмсэглэв.
Тататунга сурсан зангаараа эрүүгээ илбэн сууснаа| “Урьд үеийн улсын хэлхээг үзвэл аливаа төр цэргийн үйлийг хэтэрхий эрхэмлэвээс дайны хөлд эвдэрч , бичгийн ямбыг шүтвэл, дажинд идэгдэн, бошиг халдаг ажаам. Хоёр ёсыг хослон тэтгэдэг богд эзэн үнэхээр чухаг. Үлгэрлэвэл дүн өвлөөр цэцэг эрэх мэт” гэж өгүүлэхэд Мухулай тал өгөн толгой дохив. Ийн удтал ярилцсаны эцэст Мухулай гол асуудалдаа орох нь зүйтэй гэж үзээд, “Эрхэм хүн би танд эзэн хааны хүсэлтийг дамжуулах гэж байна. Эдүгээ дайн дажны хөл нэгэн үеэ бодвол татарч, ард олон амгалан сууж, төр улсаа төвхнүүлэн засах их үйл хэрэг бидний өмнө тулгарлаа. Бид энэхүү хурааж цуглуулсан улсаа нэгдсэн нэг бичиг үсэгтэй болгох үйл нэн чухал байна. Үүнд нэгэнт шалгарсан их бичгийн хүний хувьд энэхүү ажлыг оройлон манлайлваас ихэд сайн байх ажгуу” хэмээхэд Тататунга, “Их эзний таалал оршвоос өчүүхэн миний бие бэлэн” хэмээн намуухан өгүүлээд нүдээ анин, ихэд намбалаг мэхийн ёслов.
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий
