Хүн төрөлхтний олон үеийн түүхийг эртний хүмүүсийн үлдээсэн эд өлгийн биет баримтад тулгуурлан судлах археологи буюу эртний судлалын арга барилыг бие даан эзэмшиж, энэ чиглэлийн анхны судалгаа хийсэн эрдэмтэн бол Монгол Улсын төрийн соёрхолт, академич Хөдөөгийн Пэрлээ билээ. Тэрбээр 1911 онд Цэцэн хан аймгийн Жонон бэйсийн хошуу буюу одоогийн Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын нутагт өөрөөр хэлбэл эзэн Чингисийн алтан ургийнхны уугуул нутагт малчин ард малчин ард Хэрээд овогт Дамдингийн гэрт төржээ. Тэгээд хошууны танхимын бага сургууль, улмаар багшийн сургууль төгсөн багш мэргэжилтэй болж, энэ чиглэлээр хөдөө орон нутагт ажиллаж байх хугацаандаа шүлэг зохиол бичиж, тухайн үеийн сонин сэтгүүлд хэвлүүлсээр “Хөдөөгийн” хэмээх нэрээр алдаршжээ. Пэрлээ 1937 онд хэлмэгдүүлэлтэнд өртөж, 10 жилийн хоригдох ял авсан бөгөөд 1941 онд суллагдаж, 1956 онд цагааджээ. 1941 онд тэр үеийн Шинжлэх Ухааны Хүрээлэн (одоогийн Шинжлэх Ухааны Академи)-д судлаачаар орж ажилласнаар тэрээр эх орныхоо түүх, соёлыг судлах ажлаа эхэлж, насан өөд болтлоо Түүхийн хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ажилтан, тасгийн эрхлэгчээр 40 гаруй жил тасралтгүй ажиллажээ.
1957 оноос ЗХУ-ын дорно дахины судлалын хүрээлэнгийн аспирантурт суралцаж, 1959 онд БНМАУ-д анх эрдмийн зэрэг хамгаалуулах болсон тэр цаг үед Пэрлээг эх орондоо ирж, «Хятаны түүхээс» сэдвээр түүхийн ухааны дэд эрдэмтний зэрэг хамгаалжээ. Эрдмийн зэрэг хамгаалах хурал дээр академич, профессор, билгүүн номч Бямбын Ринчен, “Монгол улсад Орос улсын эрдэмтэн багш нарыг түшиж, өнөөдөр бид өөрсдийн шинжлэх ухааны газар, шинжлэх ухааны зэрэг анх удаа хамгаалан үүсгэж байгаа нь манай залуу шинжлэх ухааны амжилтын нэг мөн” гэж магнай тэнийн хэлж байжээ. Тэрбээр 1962 өнд Дэлхийн өвөг түүхийн холбооны байнгын зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байсны дээр эртний Хятан улсын түүхтэй холбоотой хот балгасын нэр усыг газар дээр нь магадлан баримтжуулсаар, 1978 онд эрдэм шинжилгээний гуч гаруй бүтээлээ хураангуйлж, «Эртний монголчуудын нүүдлийн соёл иргэншлийн түүхийн зарим асуудалд» сэдвээр түүхийн ухааны докторын зэрэг хамгаалсан байна. Пэрлээ эрдэм шинжилгээний ажлынхаа гол чиглэлийг монголын ард түмний түүхийн чухал зангилаа асуудал, язгуурын монголчуудын тархалт, нутагшилт, хоорондын хамаарал, нийгмийн хөгжлийн явц, соёлын байдлыг тодруулахад хандуулсаар иржээ.
Тэрбээр «Онон Хэрлэнгийн монголчууд» (1959), «Монголын феодалын улс байгуулагдахын өмнөх Монгол улс, Ханлигууд» (1966), «Гурван мөрний Монголчуудын аман түүхийн мөрийг мөшгөсөн нь» (1969) зэрэг зохиолдоо, язгуурын Монгол аймгууд м.э.ө үед Эргүнэ мөрний саваар нутаглаж байсныг овог аймгууд, эртний судлалын эд өлөг, угсаатны зүйн хэрэглэгдэхүүн, бичигдэл түүхийн мэдээтэй харгалдуулан шинжилж, монголчууд нэгэн үе Эргүнэ мөрөн, Их Хянганы умард хэсэгт нутаглаж байжээ гэсэн санааг дэвшүүлсэн юм. Энэ санаагаа цаашид гүнзгийрүүлэн, эрт цагт Хэнтийн нурууны зүүн хойд хэсэг, Эргүнэ мөрний умард биеэр нутаглаж байсан Шивэй нарын олон аймгийн доторхи Мэнгү (Монгол) нараас Монгол хэмээх нэр үүссэн хэмээх санаа дэвшүүлж, язгуурын Монголчуудыг «Онон Хэрлэнгийн Монголчууд» буюу «Гурван голын Монголчууд» хэмээн анх томъёолжээ. Язгуурын Монгол аймгуудын холбоо X зууны үеэс шинэ аймаг болон задарч салбарлан, тэдгээр нь яваандаа нэгдсэн төр улсын төрх хэлбэрийг олсон хэмээн үзжээ.
Пэрлээ өөрийн сонгон авсан талбартаа дорвитой судалгаа хийж, «БНМАУ-ын түүх»-ийн гурвал зохиолын нэг үндсэн зохиогчоор ажиллаж, хэд хэдэн бүлгийг дагнан бичсэний зэрэгцээ, эрдэм судлалын 20 гаруй ном, товхимол, 100 гаруй өгүүлэл туурвин, дотоод гадаадад нийтлүүлж, монголд төдийгүй, дэлхийн дорно дахины судлалд нэрд гарсан эрдэмтэн болжээ. Пэрлээ эртний судлал, угсаатны зүй, түүх бичлэг, бичээс судлал, сурвалж бичгийн судлал, тамга судлал гэхчлэн түүхийн шинжлэх ухааны бүхий л салбарт бүтээлээ туурвиж байсан бөгөөд нэн ялангуяа монголын эртний судлалын ухааныг үүсгэн тэрлэж, хөл дээр нь босгох ажилд хэн ч давташгүй гавьяа байгуулсан билээ. Учир нь тэр монгол нутгийн хөрс шороонд эртний судлалын бие даасан малтлага шинжилгээ хийсэн анхны монгол эрдэмтэн болсон юм.
Шинжлэх ухаан сэтгүүлийн 1942 оны 5 дугаарт, “Төв аймгийн Авдарбаян сумын Хүйтний голд явуулсан археологийн ажлын тухаи хэмээх өгүүлэл гарсан нь археологиин чиглэлээр монгол эрдэмтний туурвисан анхны бүтээл байв. Эртний судлалын малтлагад зайлшгүй шаардлагатай орчин газрын болон малтах булшний дэвсгэр зураг, олдворын тодорхойлолт, он цагийн харьцуулалт, дүгнэлт сэлтийг зохих ёсоор нь бүрдүүлсэн энэхүү ажилд цаашид монгол оронд энэ салбарын судалгааны арга зүй бүрэлдэн тогтож, шинэ залуу судлаачид төрөн гарч, эх түүхээ улам лавшруулан судлахын зам мөрийг нээжээ.
Пэрлээ 1948-1949 онд төв азийн ард түмний эртний бичиг соёлыг судлагч Зөвлөлтийн нэрт эрдэмтэн С.В.Киселёвийн удирдсан монгол зөвлөлтийн хамтарсан шинжилгээний анги Их Монгол улсын нийслэл Хархорин балгасыг малтан судлах томоохон цар хүрээтэй ажилд оролцож, малтлагын тодорхой хэсгийг удирдан ажиллажээ. Энэхүү шинжилгээний ажлын явцад малтлагаас гарсан олдворыг бүрэн тэмдэглэж, тодорхойлон бичиглэх үед, түүний өвөг дээдсээсээ өвлөн авсан мал аж ахуйн уламжлалт мэдлэг нь тун ч их тус болж, мэргэжлийн судлаачдад өндөр үнэлэгдэж байсны нэгэн жишээ гэвэл, малын яс тодорхойлоход бог буюу бодын ямар ч жижиг ясыг шууд таньж, оновчтой зөв нэрлэж байсан нь олон арван жилийн дадлагатай, эртний судлалын мэргэжилтний гайхлыг төрүүлж байсан гэдэг. Монголын эртний судлалд Пэрлээгийн оруулсан гавьяат үйлсийн заримаас дурьдахад, юуны түрүүнд манай уудам эх орны өнцөг булан бүрт буй түүхийн олон үеийн арвин их дурсгалыг нүсэр их хөдөлмөр зарцуулан, шинжлэх ухааны үндэстэй бүртгэн тэмдэглэж, монгол орны эртний судлалын сан бүрдүүлэх ажлыг анх санаачлан гүйцэтгэсэн явдал юм. Монголын эрт үеийн түүхэн дэх тун ч ээдрээтэй бөгөөд сонирхолтой сэдвийн нэг нь эртний хот суурины асуудал юм.
Нэн эрт цагаас төв азийн нүүдэлчид зөвхөн мал аж ахуй дагнан эрхэлж нүүдэллэн амьдарснаас бус хот суурины боловсролыг хөгжүүлж чадаагүй байсан мэт төсөөлөл ихээхэн газар авсан байсныг Пэрлээ МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 18-р зууныг хүртэлх хугацаанд нүүдэлч түмний цогцлоон бүтээсэн 200 гаруй хот суурины үлдэгдлийг илрүүлэн олж, их бага хэмжээгээр судлан шинжлээд, “Монгол ард улсын эрт дундад үеийн хот суурины товчоон” хэмээх нэгэн сэдэвт бүтээл туурвисан нь энэ сэдвээр монголд гарсан анхны дорвитой бүтээл болжээ. Пэрлээ тухайлан, Хүннүгийн Гуа дов, Тэрэлжийн дөрвөлжин, Бүрхийн дөрвөлжин, Баянбулгийн турь, Уйгурын Хар балгас, Хятаны үеийн Хэрлэнбарс, Баруун, Зүүн хэрэм, Чин толгойн балгас, Хар бухын балгас, Их Монгол улсын нийслэл Хар Хорум зэрэг гол чухал түүхэн ач холбогдол бүхий хотуудад малтлага судалгаа хийж, эрдэм шинжилгээний арвин их хэрэглэгдэхүүнийг цуглуулж, судалгааны үр дүнг нийтлэн гаргажээ. Тэрбээр олон талын өргон боловсролтой эрдэмтэн байсан тул зохиол бүтээл нь эртний судлалын биет олдворыг сурвалж бичгийн мэдээтэй дуйлгэн харьцуулж, түүхэн үйл явдлыг сэргээн тодруулахын үлгэр дууриал болжээ.
Тэрбээр ийнхүү эртний судлалыг монголд хөгжүүлэх эхлэлийг тавьж, эрт дундад үеийн хот суурины археологи, овог аймгуудын түүхийн судалгаагаараа монголын түүхийн шинжлэх ухааныг шинэ шатанд гаргаж, 1967 онд ШУА-ийн сурвалжлагч гишүүнээр сонгогдсон байна. Археологич гурван голын монголчуудын түүхийн гол сурвалжийн заалтыг археологийн биет олдвор, малтлагын үед ажиглагдсан зан үйлийн мэдээ сэлттэй тохиолдуулан тулгаж, «Төв аймгийн Авдарбаян сумын нутаг Хүйтний голд явуулсан археологийн ажлын тухай» (1942), «Монголын эртний овог ястны түүхийг судлахад археологийн ач холбогдол» (1956), «Монгол Ард Улсын археологийн шинжилгээний товч тойм» (1963), «Эртний монголчуудын үхэгсдээ оршуулж байсан зан үйлийн асуудалд» (1956), «Эртний монголоос шилжин нүүгсэд, тэдний улс түмнүүдийн их нүүдлийн түүхэнд холбогдох нь» (1966), «Монгол аймгуудын нэн эртний дээдсийг эртний нүүдэлчдийн дундаас хайх нь» (1977) зэрэг зохиол бичиж, дөрвөлжин булшны гол хойлгын нэгэн малын толгой, далны яс зэргийг монголчуудын уламжлалт ёстой холбон шинжиж, дөрвөлжин булшны аймгуудын дотор монголчуудын өвөг дээдэс оролцож явсан бөгөөд ялангуяа язгуурын монголчуудын элэнцийг дөрвөлжин булшны аймгуудаас үүсгэн авч үзэх нь зүйтэй гэсэн шинэ санаа дэвшүүлсэн юм.
Түүний эрдэм судлалын ажлын бас нэгэн гавьяа бол 13-16 дугаар зууны монголын түүх соёл иргэншлийн талаар ялангуяа Чингис хааны нэртэй холбоотой үйл явдлуудын тухайд, шинжлэх ухааны бодит үнэнийг өгүүлэх нь байтугай энэ сэдвээр ам ангайх ч боломжгүй байсан захиргаадалтын дэглэмийн ид ноёрхолын үед, үнэхээр эх оронч сэтгэл, зориг зүрх гарган, элдэв саад бэрхшээлийг даван туулж, гурван голын монголчуудын түүх соёл, угсаа гарвалыг эртний судлалын баримтаар судлан шинжилж, Монголын нууц товчоонд гарах эзэн Чингисийн нэртэй холбоо бүхий домогт газар нутгуудыг олж тогтоон, манай түүхийн хамгийн сонирхолтой энэ зурвас үеийг судлахад жинтэй хувь нэмэр оруулсан байдаг. Тэгээд ч 1990-1992 онд зохиогдсон, монголын хаадыг онголсон “Их хориг”-ийг олж тогтоох зорилготой Монгол Японы хамтарсан Гурван гол төсөл хайгуул судалгааны ажилдаа түүний шинжилгээний баримтад голлон түшиглэсэн байна.
Пэрлээ нь нэрт эрдэмтэн төдийгүй зохиолч, яруу найрагч, орчуулагч бөгөөд манай орны утга зохиолын салбарт их зүйлийг бүтээжээ. Түүний зохиосон Амрагийн дуу буюу ард олны дунд нэршсэнээр Цэнхэр дурдан алчуур хэмээх утга уянгын дуу нь монголын олон үенйнхний дунд хэзээ ч хувирашгүй чин үнэнч ариун хайр сэтгэлийн мөнхийн дуулал болон үлджээ. Тэрбээр дэлхийн сонгодог уран зохиолын дээжсээс яруу сайхан орчуулан, ард олны хүртээл болгож байсны жишээнд Роланд баатрын дуулал, Игорийн цэрэглэсэн тууж зэрэг баатарлагийн туульс, В.Шекспирийн Гамлет найраглал тэргүүтнийг дурьдахад хангалттай. Монгол түмний сод билэгт хөвгүүдийн нэг Пэрлээгийн мэндэлсний 90 жилийн ойг ёсчлон тэмдэглэж, эрдэм шинжилгээний хурал зохион байгуулан, бүтээлүүдийг нь эмхэтгэн хэвлэн гаргасан байна. Эртний түүхт монгол орны түүх соёлын судалгаанд академич Пэрлээгийн үлдээсэн эрдмийн их өв сан ийнхүү хэзээ ч үнэ цэнээ алдахгүй байж, хойч үеийн эртний судлалтан нарыг эрдмийн оргил өөд уриалан дуудах болжээ.
Шийрэвдорж Насанбат
