Агваандандар бол монгол дахь буддын гүн ухааны нэрт төлөөлөгч, хэл шинжлэлтэн, яруу найргийн онолч, шашны зүтгэлтэн, лхарамбын зэрэг бүхий эрдэмтэн лам хүн болно. Тэрбээр өвөрмонголын Алшаа хошууны зүүн сумын Баяннуруу багийн нутагт Их Хойд овогт Зайсан гэгчийн гэр бүлд шарагчин туулай жил буюу 1759 онд төржээ. Тэрбээр бага наснаасаа Алшаа хошууныхаа буян арвитгагч сүмд шавилан сууж, бурхны шашин, гүн ухааны анхан шатны боловсрол эзэмшиж, хожим гэрийн багшийнхаа захиж сургаснаар төвд оронд очиж, тэр үеийн шашин гүн ухааны мэдлэг олгодог Лавран Лхасийн хийдэд шавилан сууж, чойрын гүн ухааны ёсонд мэргэшин, лхарамба хэмээх эрдмийн зэрэг хамгаалж, Агваандандар лхарамба хэмээх нэрээр олны дунд алдаршжээ.
Агваандандар 14 дүгээр жарны хөхөгчин гахай жил буюу 1815 онд 9 дүгээр далай лам Лүндонжамцийг таалал төгсөх үед нь төвдөд байж, оршуулах тайх явдалд нь оролцож, түүний дараа эх нутагтаа ирээд, бурханы шашин, гүн ухааны ном заах, бичих зэрэг ажлыг хийж, хошууныхаа баруун хийдийг байгуулан сургалт явуулж, туурвих бүтээх ажлаа олон жил дамнан гүйцэтгэсэн байна.
Тэрбээр номын ёсыг сайтар эзэмшин, “нэр алдар, эд таваарыг үл харгалзан бусдын тусыг зохиогтун” хэмээн шашин номын ёсонд үнэнч байж, өөрийгөө гэгээрүүлэх мөрд итгэн, билгийн чанад хүрэх бурхны ёсыг сурталчилж байжээ. Дорны соёлын уламжлал ид өрнөн дэлгэрч байсан үеийн төлөөлөгчийн хувьд гүн ухаан, учир шалтгааны ухаан хийгээд хэл шинжлэл, яруу найргийн онол зэргээр 40 шахам зохиол туурвижээ. Түүний зохиол бүтээл төвд хэлээр 2 боть болон гарчээ.
Тэрбээр буддын философи, логик, хэлзүй, яруу найргийн онолын асуудлуудыг ялангуяа Дигнаги, Дхармакирти зэрэг эртний энэтхэгийн болон Жалцав, Жамьяншадав зэрэг төвдийн мэргэдийн бичсэн танин мэдэхүйн онол, логикийн сурвалж зохиолуудын утга санааг гүнзгийрүүлэн тайлж бясалгах замаар олон тооны бүтээл туурвиснаараа монголын философийн нэгэн гол төлөөлөгч болсон юм. Агваандандар лхарамбын зохиолуудаас “Оногдохуйг шинжлэхийн тайлбар”, “Өөрийн ба ерөнхий чанарын тийн ялгал”, “Шалгадаг ухааны тийн тайлбарын ерөнхий тайлбарын цацрал”, “Үгүйсгэл гаргалгааны товч хураангуй” зэрэг шастирт түүний философийн үзэл санаа нь тодорхой тусгагджээ. Тухайлбал, “Оногдохуйг шинжлэхийн тайлбар” зохиолдоо ертөнцийн анхдагч эхлэлийн асуудлыг материалист байр сууринаас тодорхойлсон байна.
Агваандандар нотлон өгүүлэхдээ … гадаад талын утга хэмээх нь дотоод билгүүнд үл харгалзан, бүтсэн зүйл болно гэж аливаа ухамсар сэтгэхүйгээс үл хамаарагч бодит байдлыг хүлээн зөвшөөрөөд .. алив тодорхой бодитыг нарийсган үзсээр эцэстээ маш нарийн тоосонд тултал үзнэ. Бодит юмсыг бүрэлдэхүүн хэсгүүдэд ангилан задалсаар, маш нарийн тоос хэмээх дахин цааш хуваагдашгүй жижиг хэсгүүдэд хүрч ирдэг. Энэхүү маш нарийн тоос бол бүхний анхдагч эхлэл мөн гэж үзсэн байна. Тэрбээр маш нарийн тоосны шинж чанарыг дэлгэрүүлэн авч үзэхдээ, түүнийг цааш дахин задрах, дотоод хувь хэсэг үгүй болохыг онцлон тэмдэглэж байжээ. Маш нарийн тоосны тухай үзэл нь эртний грекийн философич Демократын үндэслэсэн бөгөөд хожим шинэ үеийн гүн сэтгэгчдэд уламжлагдан ирсэн атомлаг сургаалтай адил төстэй юмаа.
Агваандандар маш нарийн тоосыг гал, хий, ус, шороо хэмээх дөрвөн махбод хийгээд дуу, амт, үнэр, хүрэлцэхүй хэмээх найман эдийг тэмдэглэсэн ойлголтын байдлаар тайлбарлажээ. Үүнд дээрх найман эдийг цогцос байдлаар, бас дөрвөлсөн, эсхүл хоёрлосон хэлбэрээр аливаа юмны материаллаг эхлэл болгон ойлгож байжээ. Энэ бол өнөө үеийн молекулын бүтэц бүрэлдэхүүний тухай ойлголттой дүйх юм. Ийнхүү дээрх найман эдээр юмсын нэгдлийг тайлбарлахдаа, шороог ертөнцийн эхлэл мөн гээд аливаа бодит юмс орон цагт, байнгын хөдөлгөөнтэй оршдог хэмээн үзсэн байна. Түүнчлэн Дандар лхарамба “Өөрийн ба ерөнхий чанарын ёсон” зохиолдоо, жишээлвээс нэгэн хүн мөрөнгөөр гатлахдаа тэр мөрний усанд гутлаа алдчихсан байжээ. Тэгээд удаан хугацаагаар хол газар явж байгаад, ахин эргэж нөгөө мөрнөөрөө гатлахдаа, гутлаа алдсан усаа мөн гэж яривч, уг чанартаа гутал хөвүүлсэн ус урсчихсан шүү дээ гэж бичжээ.
Тийнхүү материаллаг юмсыг усны урсгал мэт үл тасалдагч, байнгын хөдөлгөөнд, орон цагийн шилжилтэнд авч үзсэн нь, эртний грекийн гүн ухаантан Гераклитын “нэг голын усанд хоёр орж болохгүй” гэсэн алдарт үндэслэлтэй төстэй бөгөөд агуулгын хувьд гүнзгий юм. “Үгүйсгэл гаргалгаа” зохиолдоо Агваандандар халуун, хүйтэн хоёр бие биенээ үгүйсгэх тавилантай мөртлөө яагаад тодорхөй хугацааны дотор нэгэн хамт оршиж чадаж байна вэ гэдэг асуулт тавиад, халуун хүйтэн хоёрын чадал тэнцэж байгаагийн улмаас, үргэлжлэл нь цаашдаа бие биенээ хорлохгүйгээр нөхөрлөж чадахгүй гэж хариулсан байна. Энд халуун, хүйтэн хоёрын чадал тэнцэж байгаа хэмээх нь тодорхой орон цагт, эсрэг тэсрэг талт юм үзэгдлийн харилцан үйлчлэл тэнцвэрт орж, бие биенээ нөхцөлдүүлэн, хоёр тал тэмцэлдэхийн хамт, нэгдэлтэй оршиж байдаг тухай санааг илэрхийлсэн байна. Харин энэ хоёр үзэгдлийн хүч тэнцэж байснаа иаашдаа бие биенээ хорлохгүйгээр нөхөрлөж чадахгүй гэсэн нь, тэр юмсын нэг нь нөгөөгөөр солигдох, нэг байдлаас нөгөөд шилжих диалектикийг харуулах юмс үзэгдлийн өөрчлөлт, хувьслын дотоод мөн чанарыг тусгасан гэж үзжээ.
Агваандандар “Оногдохуйг шинжлэхийн тайлбар”, “Өөрийн ба ерөнхий чанарын тийн ялгал” зэрэг зохиолдоо философийн нэгэн чухал асуудал үеийн үед гүн ухаантнуудын дунд мэтгэлцээн болж ирсэн танин мэдэхүйн асуудлыг авч үзсэн байна. Үүнд бодит байдлыг эхлээд хүн мэдрэхүйн эрхтний оролцоотойгоор таньж мэднэ гэж үзээд, мэдрэхүйн эрхтэн бүрийн хүлээн авах өвөрмөц үйл ажиллагааг тодорхой заан гаргажээ. Ингээд юмсын хэлбэр дүрс, өнгийг нүдээр, амтыг хэлээр, үнэрийг хамраар, дуу чимээг чихээр, халуун хүйтэн зэрэг цочролыг биеийн мэдлээр мэднэ гэж үзэн, харин огээр мэдрэхүйн эрхтэн өөр өөрийн хүртэх өвөрмөц чадвартай бөгөөд нэг нь нөгөөгөө шууд орлон хүртэж чадахгүйг онцлон өгүүлснээр, сэрэхүйн бодит шинжийг харуулсан байна. Агваандандар лхарамба гол төлөв буддын логикийн асуудлаар бүтээлээ туурвисан юм.
Түүний бүтээлүүдэд логикийн асуудлуудыг ийнхүү материалист байр сууринаас авч боловсруулсны илрэл олонтой. Ингэхдээ тэрбээр логик баталгаанууддаа тусгай, ерөнхийн санааг нэмж хэрэглэсэн байна. Тэрбээр түгэхүйн үгүйсгэл гаргалгаандаа, “Арын уулын өвөрт агар байхгүй дээ, яагаад гэвэл мод байхгүй” хэмээн агар бол моддны нэг төрөл тул ерөнхий нь болсон мод байхгүй газарт тусгай нь болсон агар ч байж чадахгүй юм гэж дүгнэсэн байна. Энэ бол мөн л өнөө үеийн систем бүтэц, нэгж ерөнхийн ойлголт гаргалгаа байжээ.
Инхүү Агваандандар лхарамба сүүл үеийн буддын үзэлтнүүдийн философи логик үзэл санааг улираан судлаж, өдөр тутам хүнд тохиолддог байгалийн энгийн үзэгдлүүдийн хэлхээ холбоо, тэдгээрийн хөдөлгөөн точлолтүүдийг хөндлөн логик баталгааныхаа гол үндэслэл болгож байв. Гэвч Агваандандар тухайн үеийнхээ нийгэм түүх, танин мэдэхүйн хязгаарлагдмал байдлаас ангижирч чадаагүй, тэгэх ч бололцоогүй байсны улмаас философи логикийн үзэл санаагаа буддын шашны номлолын иш үндэс болгон хэрэглэж байжээ. Тухайлбал, “нэг юм нөгөөгөөр хувирч өөрчлөгдөн мөнхийн хөдөлгөөнтэй оршино” гэсэн санаагаа хүний хойд, урд насны тухай буддын шашны сургаалтай холбон, “Чиний төрж байгаа нь ухэх л гэж төрж байгаа юм.
Тийм болвоос үхэхийг үл хүсвэл, төрөхөө хорих хэрэгтэй” гэсэн логик гаргалгаа хийж байсан зэргээс тодорхой харагдцаг. Агваандандар лхарамбын философи логикийн үзлийг нэгтгэн үзэхэд, өмнөх үеийнхээ материалистуудын дэвшүүлж агсан гэнэн материалист, урсгал диалектик санааг уламжлан авч, түүнийгээ байгалийн юмс үзэгдлийн зарим илрэлд холбон тайлбарлахад шууд хэрэглэж, зарим асуудлыг бие даан бодож, чөлөөтэйгээр сэтгэсэн байна.
Энэ бүхэн нь түүний ертөнцийг үзэх үзлийн дэвшилт талыг илэрхийлэх юм. Тэрбээр ийнхүү олон талын гүн мэдлэгтэй сэтгэгч байж, дорны таван ухааны дотроос Чойрын гүн ухааны зэрэгцээ учир шалтгааны ухаанд мэргэшсэн эрдэмтэн, нийгэм улс төрийн үзлийн хувьд, дорны соёлын нөлөөнд гүн биширч, төвдөөр дамжин дэлгэрсэн хожуу үеийн бурхны шашны ёсыг монголд дэлгэрүүлэхэд зохих хувь нэмэр нөлөө үзүүлжээ. Агваандандар лхарамба гүн ухааны зэрэгцээ хэл шинжлэл, яруу найргийн олон зохиол бичсэн ба яруу найргийн хувьд авьяаслаг нэгэн байсан гэдгийг эрдэмтэд тэмдэглэсэн байна. Тухайлбал түүний нэг шүлэгт,
Олонтой сонсовч номлоход мэргэжээгүй бол тангаа барсан мэргэн эмч мэт
Тэмцэхэд мэргэн ч туурвих ёсоо мэдэхгүй бол зуун хэлтэн болж өгүүлэвч хэлгий балай мэт
Туурвихдаа гарамгай боловч гараар бичээгүй бол хүчит их баатар боловч мухар гартан мэт хэмээн номлох, туурвих бүтээх ёсыг эвлэг оновчтойгоор гарган илэрхийлжээ. Агваандандар 1840 онд “Оюуны судалгааны эрхэм долоон үзлийн чухал хэрэглэгдэхүүн” хэмээх зохиолоо их бандида, чимгийн мэргэд Дигнаги Дармахрид нарын зохиолд шинжилгээ хийж, гүн утгын бэрх оньсыг тайлбарлан зохиолоо бичиж дуусгасан нь түүний бүтээлийн сүүлч байжээ.
