Хужаа (ХУОСЯО) “Монгол” болсон нь

Одоогийн БНХАУ-ын Хэбэй мужийн өмнөд, Шаньси мужийн дорнод хэсэг, Хэнань мужийн Шар мөрнөөс хойших нутаг буюу талбайгаар нь барагцаалбал манай Өмнөговь аймгийн нутагтай дүйх газарт эртний хятадын Чжао ханлиг оршиж байлаа. Энэхэн үе бол Манай Эриний Өмнөх IV зуун бөгөөд дэлхийн түүхэнд Македоны Александрийн байлдан дагууллаар тэмдэглэгдсэн билээ.

Манай Эриний Өмнөх 325 онд У лин ван гэгч Чжао улсын хаан ширээнд суув. Тэр бол \”газар нутаг өргөтгөх” хүслээрээ хоёр эвэртийн шавь байхаар эр санж. Тэгээд ч ширээнд сууснаасаа хойш байн, байн умар зүгийг бараалж, нэгэн удаа шадар дагуулдаа \”Миний бие Ху-гийн нутгийг нээх санаатай… Ху-гийн нутаг Жуншаныг би эрхбиш олсугай” гэж тангарагласан. Энэ бол яг Манай Эриний Өмнөх 323 он бөгөөд алс өрнөдөд Вавилон хотноо Македоны Александр таалал төгссөн жил бөлгөө.

Ху гэдэг нь Хүннү нар мөнөөхөн Жун, Ди нарын өвгөрөх үеийн нэрийтгэл болно. Энэ үед нүүдэлчид умард зүг хөөгдөөд одоогийн Хэбэй, Шаньси, Шэньсигийн умарт хэсэгт нутаглаж байсан юм.

У лин ван ху нартай дайтахын тулд 18 жил бэлтгэсэн гэдэг. Үүнд хамгийн гол нь У лин вангийн өөрийнх нь хэлснээр \”ху нарыг дууриаж сурах” явдал байжээ. \”Шицзи”-гийн \”Чжао улсын сурвалж”-д тэмдэглэснээр У лин ван өөрөө эхлээд ху-гийн дээл, гутал өмсөж, морь унаж сураад морин дээрээс харваж намнах хугийн эрдмийг боловсруулжээ. Дараа нь цэргээ энэ маягаар сургасан байна. Өөр соёл, өөр ахуйд суралцахад 18 жил гэдэг бас ч бага хугацаа. Мөнөөхөн \”Шицзи”-д \”У лин ван дагаж байсан ёс заншилаа өөрчлөн, хүннү нарын хувцсыг өмсөн, морь унах, нум харвахыг сураад…” гэж онцгойлон тэмдэглэжээ.

Хугийн (Монголын) хувцас гэж юуг хэлсэн бэ? Хэдийгээр бидэнд археологийн олдвор арвин боловч тухайлан хятад сурвалж бичгийн мэдээг харьцуулбал сонин буй заа.
\”Умар зүгийн хүмүүс алчуураар толгойгоо боож, нэхий зувцаа өмсөнө”. (\”Лиэ цзи бичиг”- \”Тан асууруун”)
\”Алчуурыг ар дагзаасаа магнай дээрээ авчран солбиод сая орооно” (Зэн Сюань \”И-ли-шан-ли бичиг”-ийн тайлбар)
\”Чжао улсын У лин ван харийн хувцсыг дууриаж, алтан булгаар тэргүүнээ чимэглэн, булгын сүүл хатгахаар эрхэм доордын эрэмбэ болгов” (\”Хойд Хань улсын бичиг”- \”Хувцастаны тэмдэглэл”)
\”У лин вангийн залгамжлагч Чжао Хүй вэн хүннү малгай өмссөнөөр түүнийг Чжао хүй вэн малгай хэмээв” (\”Шицзи”- \”Чжао улсын судар”)
\”Жунгийн хувцсыг уужмаг хэмээнэ… Хагас ханцуйтай бөгөөд охор”. (Фэн И-жи \”Нэвтэрхий яруу, хувцас хунар”)
\”Сяньбичүүдийн Гүэ лүэ бүс болбоос билигт гөрөөсний арьсаар үйлдэнэ. Дунху нар их л эрхэмлэнэ” (\”Хан улсын бичиг”- \”Хүннүгийн шастир”)
\”Ху хүмүүс шилбэ лүгээ бээн үргэлжилснийг гутал хэмээн нэрлэнэ. Угаас хугийн хувцас. Чжао улсын У лин ван дууриан өмссөн буюу” (\”Утгыг өгүүлэн, үсгийг тайлбарласан бичиг”-ийн тайлбар)
\”Гутал хэмээгч ху нарын шаахай болойл. Явдалд төхмийн учир тэдний хувцсыг хэрэглэв” (\”Сүй улсын бичиг”- \”Ёслол дүрмийн тэмдэглэл”)
Эдгээр цөөн хэдэн мэдээнээс доорхи мэт дүр зураг ургах буюу. Цагаан алчуураар толгойгоо ороосон, эсвэл алтаар чимсэн булган малгай дарж, уужмаг хэдрээд гөрөөсний дүрт (дээрх \”Гүэ- лүэ бүс” гэдэг нь гөрөөс гэсэн монгол үгийн хятад дуудлага мөн) алт мөнгөн тольтой агсарга бүсэлж, урт түрийт гутал жийсэн эр мориныхоо амыг татан агсруулж байнам бусуу. Бас тэгээд хатан татар нумыг тэлж сурсан бол тэр хуосяо байсан ч \”байлдах дүйтэй” болсон байж таарна.

Үнэхээр У лин вангийн чармайлт талаар болоогүй юм. Тэрбээр арван найман жилийн дараа ху нарын дүрд бараг бүрэн хувилсан арван түмэн хуосяо цэргээ дагуулан Манай Эриний Өмнөх 307 онд хүннү аймгуудыг довтолжээ. Есөн жилийн шургуу аянаар тэр ойн Ху, Жуншань, Лоуфань зэрэг хүннү аймгуудыг бутцохиод одоогийн Ордос, Хөх хот хүртэл нутгаа тэлж, цагаан хэрмийн анхны шавыг тавьсан ажээ. Монгол дадал монголыг хөнөөсөн нь тэр ч гэх үү, гэвч түүхийн цохилтыг эгүүлэх тийм хүчин даан ч үгүй. 
Хүннү хувцас, байлдах мэргэшил энэ тохиолдлоор дуусаагүй тодорхой. Үүнийг дараах хоёр мэдээ батална.

\”Хан улсын бичиг”- \”Таван үйлийн тэмдэглэл”-д өгүүлсэн нь:
\”…Цинь Ши хуандигийн 6-р оноос ихэс хүмүүс цөмөөр Э-дигийн хувцсыг өмсөх болов”. 

Энэ нь У лин вангаас 100 шахам жилийн дараах явдал юм. Тэгвэл бүүр Манай Эриний 960- 1126 онд байсан хятадын Сүн улсын сударч Шэн Күэ \”Мэн ши би тань” номдоо:
\”Дундад улсын хувцас, малгай нь Умард Ци улсаас инагш цөм ху-гийн хувцас өмсөх болов. Шаах (нарийн) ханцуй, улаан, ногоон охор дээл, урт түрийт гутал, эмээлийн хэрэгсэл зэрэг болбоос цөмөөр хугийн хувцасны тэмдэг бөлгөө. Шаагч ханцуй нь нум сум харвах ба морь унахад дөхөм, охор дээл, урт түрийт гутал нь өвст талыг туулахад амар буюу” гэж бичсэн юм. 
Өдгөө хэн нь юугаа өмсөж байгааг харан бараглахуй бэрх болжээ.