Түүхийн хуудаснаа их хаадын нэр тод бичигдсэн байдаг ч, тэдний сүүдэр дор, заримдаа бүр ард нь, түүхийг чиглүүлж, улс төрийн зүгийг зааж явсан хүчирхэг хатад бий. Тэдний нэрийг бид заримдаа мартаад, заримдаа бүр мэддэггүй.
Сорхагтани бэхи — боловсролтой, ухаалаг хатан. Хубилай хааны эх, гэхдээ зөвхөн эх байгаагүй. Тэр улс төрийн бодлого чиглүүлж, шашин, соёлын олон ургальч үзлийг хамгаалсан.
Мандухай сэцэн хатан — бага насны хааныг тэжээж өсгөхөөс эхлээд, Их Монгол улс дахин хөл дээрээ босох хүртэлх түүхийг өөрийн гараар бичсэн эмэгтэй.
Бөртэ үжин — эзэн Чингис хааны анхны хатан, зөвхөн “анхны” байгаагүй, харин эзэнт гүрний үндэс суурийг хамтран тавьсан нөлөө бүхий удирдагч байв.
Монголын хатад бол “зүгээр нэг хатан” байгаагүй. Тэд бол нууц ноёнтнууд байгаагүй. Харин ил, хүчирхэг, ухаалаг удирдагчид байсан юм.
Сорхагтани бэхи — Бодлого тодорхойлогч эх
Түүхийн их ул мөр дундаас Сорхагтани бэхийг онцлон бичих учиртай. Тэр бол Чингис хааны бага хүү Толуйгийн хатан, дөрвөн их хааны эх, харин үүгээрээ хязгаарлагдахгүй. Түүний нөлөө эзэнт гүрний төрийн бодлогын төвд хүрч байсан юм.
Сорхагтани бол зөвхөн хатан биш, нэгэн бодлогын хүн байсан. Тэрбээр төрийн хэрэгт хөвгүүдийнхээ өмнөөс шийдвэр гаргах хэмжээнд оролцож, Хятад, Төвөд, Исламын орнуудын түүхэн замналыг өөрчилсөн хүн. Тэр үед бүсгүй хүн улстөрд хөндлөнгөөс хошуу дүрэх нь урсгалын эсрэг алхахтай адил байхад, Сорхагтани ухаан, боловсролоороо тэр эсрэг урсгалыг өөрчилж чадаж байв.
Тэрбээр дөрвөн хүүгээ боловсролтой, төрийн ухаантай болгож хүмүүжүүлсэн. Хубилай хаан түүний хүмүүжлээр өссөн, зөөлөн засаглал, олон шашинт байдлыг хүлээн зөвшөөрдөг бодлоготой болсон нь ээжийнх нь үр дүн юм. Христийн, Буддын, Лалын болон бусад шашныг эн тэнцүү хүндэтгэх үзлийг Сорхагтани өөрөө эрхлэн дэмжиж байв.
Өөрийн төрлөх ухаан, улс төрийн арга барил, хүндлэл хүлээсэн зан харилцаа, гүн боловсрол нь Сорхагтани бэхийг нууц ноёнтон бус — тод ноёнтон болгосон юм.
Мандухай сэцэн хатан — Их Монголыг дахин сэрээсэн эмэгтэй
XV зуун бол Монголын хувьд бутрал, эзэн хаангүй, хошуу ноёдын эрх мэдэл хэт төвлөрсөн эмх замбараагүй үе байлаа. Ийм хүнд цаг үед түүхийн тавцанд гарч ирсэн хүн бол Мандухай сэцэн хатан байв.
Мандухай бол энгийн хатан байгаагүй. Тэр эр нөхрөө алдсан ч гасалж суусангүй. Харин ард түмнийхээ хувь заяаг бодож, төрийг төвхнүүлэх бодлого сэдсэн юм. Тэрбээр хойч үеийн хаанд тохирох цустай, бага насны хүүг олж өсгөх шийдвэр гаргасан нь улс төрийн эр зориг байв. Тэр хүү бол Батмөнх буюу хожмын Даян хаан.
Мандухай хүүг өөрөө өсгөж, боловсрол эзэмшүүлж, улс төрийн бодлогоо үлгэрлэж, хошуу ноёдын дургүйцэлтэй нүүр тулан байж хаан болгосон. Түүнийг дагаж байлдаж, улсаа нэгтгэсэн. Эмэгтэй хүн түүхэнд эр хүн шиг дайтаж, эр хүн шиг удирдаж чаддагийн бодит жишээ бол Мандухай юм.
Түүнийг түүх “сэцэн хатан” гэж алдаршуулсан нь зүгээр нэг гоё тодотгол биш. Тэр үнэхээр мэргэн ухаантай, холч бодолтой, улс төрийн гарамгай зүтгэлтэн байсан.
Бөртэ үжин — Эзэнт гүрний хамтран бүтээгч
Бөртэ үжинг Чингис хааны “анхны хатан” гэж товчхон тодорхойлдог ч энэ нэршлийн цаана маш их түүх, тэвчээр, улс төрийн ухаан оршдог. Тэр бол зөвхөн анхны эхнэр байгаагүй. Харин түүхэн нөхцөлд Хамаг Монголын нэгдэл, Чингис хааны хүчирхэгжилтийн нэг чухал багана нь байв.
Чингис хаан түүнийг бага наснаас нь эхнэрээ болгож, борог амьдралаас хамтдаа эхэлсэн. Харин түүний амьдрал зөвхөн хамтран амьдрах төдий биш, хамтдаа улс орны хувь заяаг авч явсан гэдгээрээ онцлог. Бөртэ үжин Хэрэйдийн ханхүүгийн гарт олзлогдон, хэдэн сар сураггүй болсон ч Чингис түүнийг аварч авчирсан түүх бол хайр, үнэнч байдал, улс төрийн тэвчээрийг илтгэдэг.
Хожим төрсөн хөвгүүд нь төрийн залгамжлалд том байр суурь эзэлж, Бөртэ үжингийн хатан хүний нөлөө ямар байсныг нотолно. Чингис хаан түүнийг бусад хатнаасаа илүү хүндэлж, түүний үр удам л их хааны суудлыг залгамжлах ёстой хэмээн үздэг байжээ. Энэ бол хувь хүний хүндлэл төдий биш, улс төрийн том зарчим байсан юм.
Бөртэ үжин бол ухаалаг, намбалаг, тэвчээртэй, хатуу үед гэрэлтдэг эмэгтэй удирдагч байлаа. Түүнийг эзэнт гүрний суурийг хамт тавилцсан хамтран бүтээгч гэж нэрлэх нь зохистой.
Дүгнэлт: Ил гарч ирээгүй хатдын нөлөө, мартагдахын аргагүй түүх
Монголын түүх зөвхөн Сорхагтани, Мандухай, Бөртэ гурваар хязгаарлагдахгүй. Цаана нь нэр нь олон нийтэд төдийлөн хүрдэггүй ч түүхэнд чимээгүй мөр үлдээсэн олон хатад бий.
Тэд бол албан ёсоор хаан ширээнд сууж, зарлиг буулгаж байгаагүй ч хаан хүний бодлыг чиглүүлж, төрийн алсын бодлогыг чиглэсэн эмэгтэйчүүд. Тэдний ухаан, тэвчээр, зөн совин, сэтгэл зүрхийн хүч Монголын түүхийн далд хуудаснаа бичигдсэн бий.
Энэ бүхэн бидэнд эмэгтэйчүүдийн орон зайг шинэ өнцгөөс харах боломж олгоно.
Өнөөдөр ч Монгол эмэгтэйчүүд өөр өөрийн салбарт “хатад” болон оршиж, нийгэмд нөлөөлж буй. Өнгөрсөн үеийн түүх тэдэнд зөвхөн бахархал бус, бас хариуцлага, урам зориг болон дуудагдаж байна.
Монгол хатад — тэд бол зүгээр нэг хаадын хатан бус, түүхийн тэнхээ болсон эмэгтэй удирдагчид байсан юм.
Эх сурвалж:
“Монголын хатад” ном (Д.Цэрэндаваа)
”Монголын түүх” ном (Б.Ренчин)
