19 дүгээр зууны монголын уран зохиолд үргэлжилсэн үгийн том төрөл зүйлс, эртний уламжлалт товчисоос баримтат уран сайхны түүхэн романд шилжих зааг дээр гарч ирсэн нэрт зохиолч бол Ванчинбалын Инжинаш юм. Тэрбээр улаагчин тахиа жилийн 4-р сарын 16-нд буюу 1837 оны 5-р сарын 31-нд Зостын чуулганы Түмэд баруун хошууны Шударга бат хороонд / газрын эзний эзэмшил гэр хашаа/ туслагч тайж Ванчинбалын долдугаар хүү болон төржээ. Тэрбээр гэрийн боловсролтой, цэргийн эрдэмтэй, хятад, манж, төвд хэлтэй бичгийн ичээнгүй хүн болж төлөвшсөн юм. Түүнийг багад нь Хаш чулуу гэдэг байжээ. Инжинаш багын ухаан сэргэлэн, хичээнгүй хүүхэд байсан тул гадаад хэл бичиг сайн сурч, эцгийн цуглуулсан түүх, шастирын олон ном зэхиолыг уншиж судалсан байна. Арван хэдэн наснаасаа шүлэг холбоо зэхиож, авьяас билгээ тэтгэн дэлгэрүүлсэн байна. Тэрбээр “Өнгөт солонго шингэв” гэдэг шүлэгтээ,
Эр төрсөн идэр цогц таван тохой болов
Элэр балар залуу нас хоёр арван дор ойртов
гэж хэлснээс үзэхэд 17-18 насандаа эд шүлгээ бичсэн байна. Мөн хүүхэд ахуй цагаа голдуу Шударга бат хороонд өнгөрөөхдөө тэр үеийн боловсролтой, язгуурлаг хүмүүсийн жишээгээр эртний улсын үлгэр түүх унших, цэц булаалдсан шүлэг холбоо зохиох, зураг зурах зэрэг зугаатай ажлыг хийж байжээ. Тухайлбал, бага залуудаа орчин тойрныхоо байгаль нийгмийнхээ үзэгдлийг гярхай ажиглан дүрсэлсэн, “Хөх хад”, “Сайхан хур”, “Өнгөт солонго шингэв”, “Цагаан үүл” зэрэг хэд хэдэн содон шүлэг бичжээ. Мөн Шударга бат хорооны гэр хүрээлэнгийн байдал хийгээд ‘Тэргүүлэгч цэцэг ба хос болжмор” гэх зэрэг сэдвээр зураг зурж, зарим шүлэг зохиолдоо чимэглэл хийх болжээ. Тайж Ванчинбалын хөвгүүдээс их хөвгүүн Гулиранса хэмээх гарамгай ярүу найрагч төрсөн бөгөөд тавдугаар хөвгүүн Гүнначүг, зургаадугаар хөвгүүн Сүнвэйданзан нар нь бичгийн өндөр боловсролтой шүлэгчид байжээ.
Монголын утга зохиолын түүхэнд эцэг Ванчинбалтайгаа нийлээд нэг айлаас таван бичгийн хүн төрж, яруу найргийн үнэт өвийг хойч үедээ үлдээсэн нь бахархалтай хэрэг бөгөөд дэлхийн утга зохиолын түүхэнд ч тэмдэглэн үлдээвээс зохих үйл явдал юм. Түүний ах нар нь нэгэн дор цугларч, түүх шастир, шүлэг найргийн онолын асуудлаар ярилцдаг байсан нь Инжинашийн утга зохиолын олон талтай үйл ажиллагаанд таатай сайхан нөлөө болж байсан нь дамжиггүй юм. Тэрбээр шүлэгч ах Гүнначүгийгээ /1832-1866/ нас барахад эмгэнэн бичсэн “Гашуудал” гэдэг шүлэгтээ,
Бичгийн ширээ, зургийн хажууд хамт цуглан хурваас
Билгийн бийр, оюуны онол цугаар дэлгэрдэг бөлгөө
Биндэрьяа мэт хөх огторгуй дор бие чинь шингэв
Би одоо ах чамайг хаанаас эрье гэж харамсан шүлэглэж байжээ. Инжинаш энэ шүлгийг бичсэн нь тохиолдлын хэрэг биш юм. Гүнначүгийг гурван настай байхад нь Сундуй хэмээх зальт этгээд эхээсээ зуурч уйлаад байхад нь хүчээр салган авч, Баруун хүрээний өвгөнд үрчлүүлснийг, “Хорсол” гэдэг өгүүлэлдээ Инжинаш хожим буруушаан бичсэнээс үзэхэд, тэрбээр бага балчир наснаасаа аав ээж, ах дүүсээсээ амьдын хагацал болж, зовж зүдэрч явсан ахыгаа өрөвдөж явсан сэтгэлийн үгээ зориуд илэрхийлсэн нь, түүний хүнлэг нандин чанарын илэрхийлэл байв.
Хорин хэдэн наснаасаа Инжинаш хуурын үлгэр дууриалган зохиол бичихийн хамт харь хэлнээс ном судар орчуулж, утга зохиол түүх шастир, шүлэг найргийн талаар онолын шинж чанартай өгүүлэл бичиж байв. Энэ үед тухайлан дорнод монголчуудын дунд өргөн дэлгэрсэн бичгийн гаралтай үлгэрийн загвараар, “Улаан өнгөтний нулимс” гэдэг зохиол бичиж, хятадын сонгодог уран зохиолоос орчуулж байв. Түүний амьд ахуй цагт түүний зохиол бүтээл хэвлэгдсэнгүй, зөвхөн гар бичмэлээр байсан тул төдий л өргөн цар хүрээтэй дэлгэрч чадсангүй. Харин өнгөрсөн зууны эхэн үеэс Инжинашийн зохиол бүтээлийг хэвлэх, улмаар шинжлэн судлах ажил идэвхтэй өрнөж, ялангуяа сүүлийн үед олон арван өгүүлэл, шүлэг зохиолын эмхэтгэл, судалгааны зохиолууд монгол, орос, англи, герман хэлээр бичигдсэн нь, түүний уран бүтээлийг нарийвчлан үзэх боломжийг бүрдүүлсэн байна.
Инжинаш шүлэгч ах нарынхаа үлгэр жишээгээр яруу найраг сонирхон бичиж байсан боловч, түүний уран бүтээлийн зонхилох хэсгийг аж байдлын хийгээд түүхэн сэдэвт хүүрнэл зохиолууд эзэлдэг болой. Инжинаш зураг зурж сурахад гурван зүйл зам буй, тэргүүнд өөрийн сэтгэлээс төрөгдөн зурах хоёрт, багшийг дагаж ёсоор зурах гуравт, бодитоор барьж адил зурах. Энэ гурваас маш эрхэм нь санаанаас төрөгдөн зурах болмой гэж бичиж байжээ. Энэ бол Инжинаш уран зургийн арга ухааныг сайтар ойлгож байсны шинж юм.
Инжинаш бага залуу наснаас ийнхүү яруу найраг, уран зургийн уянгалаг хөг аяс, дүрслэлийн өвөрмөц шинж чанарыг чадамгай хослуулан суралцсанаар цаашдын уран бүтээлд нь таатай нөлөө болжээ. Түүний хүүхэд ахуй цаг бол улс оронд дайн самуунтай, тариачдын амьдрал ахуй хүндэрч байсан үе байв. Инжинашийг дөрвөн настай байхад буюу 1840 онд Британий эзэнт гүрэн Чин улсын хооронд хар тамхины дайн гарч, түүнээс нилээд олон жилийн хойно буюу 1870 онд Түмэд баруун хошуунд ард Жүмбүү нараар удирдуулсан тариачдын бослого гарч, Шударга бат хороог донсолгож байжээ. Энэ мэт томоохон үйл явдал нь зохиолчийн ажил амьдрал, үзэл санаанд зүй ёсоор нөлөөлжээ.
Инжинаш бага залуу насандаа ийнхүү язгууртны чинээлэг амьдралын дунд өссөн боловч, гучин хэдэн наснаасаа Шударга бат хороог орхин, өвөрмонголын бусад газар орноор хэсүүчлэн явж, амьдралын үнэн мөн чанар, ард олны ядуу зүдүү байдлыг нүдээр үзэж, биеэр амсах болсон байна. Тухайлбал Жин Жү хотод сууж байх үедээ орон байрныхаа хөлсийг төлөх гэж хүнээс 30,000 гуулин зоос ^буюу тэр үеийн мөнгөн төгрөгөөр 4 төгрөг тавин мөнгө/ зээлдэн авч байжээ. Тэрбээр язгууртан гаралтай ч, жирийн хүмүүстэй ойр дотно байж ялангуяа нутгийн тариачин ардуудтай чухам хүнлэг ёсны харилцаатай байв. Инжинаш нэгэн удаа өөрийн өрх гэрийн өмнөөс хамжлагынхаа тариачдаас тарианы татвар түрээс цуглуулахаар явахдаа, ядуу зүдүү ардыг энэрэн үзэж, түрээсийг хөнгөрүүлэх буюу хэлтрүүлж, өглөг тусламж үзүүлж байсан тул тариачид түүнийг ихэд талархан хүндлэх болжээ.
Тэрбээр тариачидтай уулзан хууч хөөрч, тэдний ахуй амьдралыг харуулсан зураг ч зурж байжээ. Түүний бичиж үлдээсэн өгүүлэл тэмдэглэлээс үзэхэд, тэрбээр үлгэр түүх мэддэг хүмүүстэй уулзан учирч, шинэ сонин зүйл сонсож, бусдаас суралцахыг гойд эрхэмлэж байв. Иймээс ч өөрөөс илүү их юм мэддэг, эрдэм боловсролтой хүнийг эрх тушаал их, бага хамаагүй эрхэмлэн хүндлэх нь миний төрөлх, дагаж төрсөн чин үнэнхүү зан чанар мөн гэж тэмдэглэн үлдээжээ. Тэрбээр Саранболор гэгч даруу төлөв, эрдэм номтой эмэгтэйтээ гэр бүл болж гурван хүүхэд төрүүлжээ. Гэвч Чин улсын дарангуйлал улам хүчтэй болж байсан тэр үед их зохиолч Инжинаш түүний гэр бүлийнхний амьдрал аз жаргалтай байж чадаагүй ажээ.
Түүний гучин насны үеэс ахуй амьдрал нь доройтож, хоол хүнс ховордож, тариа ургац алдаж, дээр нь охин хүүхдээ алдсан зэрэг золгүй явдал тохиолдож байв. Инжинаш ийнхүү ард түмний ахуй амьдрал доройтож буй болон хар тамхины гай гамшгийг шударгаар шүүмжилж, “Тэр цаг дор гэмшивч талаар хоцрох тул бийр бэхсийн цэнгэлд шунажухуй” гэж Хөх судар романыхоо оршил өгүүлэлд бичсэн ажээ. Инжинаш цаашдаа амьдралын зовлон зүдүүр, нийгмийн дарамтанд автагдсангүй, харин ч түүнийг хүчтэй сөрөн зогсож, зохиол бүтээлээ тууштэй үргэлжлүүлэх шугам баримталж байжээ. Тэрбээр 34 насны үеэс эцгийн үүсгэсэн, “Их Юань улсын мандсан төрийн Хөх судар” гэдэг түүхэн зохиолыг үргэлжлүүлэн бичсэн нь санамсаргүй тохиолдлын зүйл биш байв.
Энэхүү алдарт романыг эцэг Ванчинбал эхлэн найман бүлэг туурвиад бие барсан тул хожим хүү Инжинаш ийнхүү залган авч, олон жилийн нөр шургуу зүтгэлээрээ дуусгасан бөлгөө. Түүний амьд ахуй цагт зохиол бүтээл нь хэвлэгдсэнгүй ч, Хөх судар тэргүүтэн зохиолууд гар бичмэлээр монгол туургатан, язгууртан айлуудаар хуулагдан дамжин явсаар, хорьдугаар зуунтай золгож, ном болгон эмхлэгдэх хувь тавилантайгаа учирсан байна. Энэ зохиолын олон хувилбарууд гар бичмэлээр болон гэрэл зургаар олон газар хадгалагдаж байгаагийн дотор манай Үндэсний номын санд 12 дэвтэр байдаг ажээ. Тэрхүү гар бичмэлийг 1914 онд хошуу ноён Хурц ван Түвдэнгийн / одоогийн Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сум/ хувийн номын сангаас Данзан гэдэг хүн хуулан авсан байна.
Судар бичгийн хүрээлэнгээс хориод онд Инжинашийн зохиолуудыг эрэн сурвалжилж байжээ. Инжинаш насан туршид суралцан, хатуужил тэвчээртэй бүтээн туурвихын үлгэр жишээг үзүүлсэн түүхч, зохиолч хүн байсан тул түүх шастир бүтээн туурвихын тулд хэрхэн ажиллаж байсан тухайгаа хожим, “Унтах нойр, идэх хоолгүйгээр өдөр шөнө залгалдан, мунхаг оюуны хирээр чин үнэнээр 10 анги судруудыг анхааран нийлүүлж, хослолдуулан эрсээр арай эс алмайтан солиоров” гэж тэмдэглэн үлдээжээ.
Ийнхүү их хүчин чармайлт гаргаж хөдөлмөрлөсний үндсэн дээр “Нэгэн давхар асар”, “Улаанаа уйлах танхим”, “Хөх судар” зэрэг түүх уран зохиолын бүтээлүүдийг туурвисны дээр олон арван шүлэг өгүүлэл, тэмдэглэл бичиж, үлгэр түүх орчуулсан байна. Зохиолч Инжинаш уран бүтээлийнхээ эрийн цээнд хүрсэн 56 насандаа хар луу жилийн цагаан сарын 27-нд буюу 1892 оны 2 дугаар сарын 25-нд Жин жү хот дахь Оточийн сүмд нас нөгцжээ. Инжинашийг уран уран бүтээлийнхээ ид хүчээ авсан үед зуурдаар нас нөгчсөнд, түүний ах шүлэгч Сүнвайданзун харамсан бичсэн “Ахын бийрийн мөр” гэдэг шүлэгтээ
Ах дүү найман хүнээс эдүгээ
Адаг мунхаг Сүнвай ганцаар үлдэв
Шимширтэл цөм үзэгдэх үгүй болов
Ширэм чулуу адил бүдүүлэг бие
Шинэ жилийн баян цагаан сард
Шилэн цонхны шатар үүнийг бичиж хоцроов гэж эмгэнэн өгүүлсэн байна. Инжинаш бол монголын төдийгүй дэлхийн хэмжээний соён гэгээрүүлэгч хүн бөгөөд түүний өв яндашгүй, судлаж шинжлэх суралцан анхаарах зүйл үй түм байх ажээ. Ийнхүү Чингис хааны хойч ургийнхнаас монголын түүх соёлын алтан хуудаснаа мөнхийн бүтээлээ үлдээсэн хүний нэг нь тайж Ванчинбалын Инжинаш болсон бөлгөө.
