Монгол Улс одоогоос 13 жилийн өмнө тэр чигт нь унагасан хайгуулын салбараа хөл дээр нь буцаан босгож амжаагүй байтал “Чухал ашигт малтмал” хэмээх шинэ давлагаа дэлхийд хүч түрээд байна. Олон улсын бүхий л хурал, чуулган энэ л сэдвийг хөндөж, өндөр хөгжсөн эсэхээс үл хамааран критикал минералын нэр төрлөө тогтоож, хайгуулд хөрөнгө оруулагчдыг даллахын тулд үүд хаалгаа илүү том нээж байхад Монгол Улс хайгуулын салбараа яаж сэргээх талаар ярьсаар л сууна.
Олборлолтоос дор хаяж 15, цаашлаад 20 жилийн жилийн өмнө явах ёстой энэ салбараа зогсонги байдалд оруулчихсан учраас Монгол Улсад эдийн засгийг эрчимтэй тэлж чадах том төсөл ойрын 10 жилдээ гарч ирэх нь юу л бол. 1990-ээд оны өмнө болон тэр үед хийсэн хайгуулуудын үр дүнд өнөөдөр бид Оюутолгой, Зөөвч-Овоотойгоо сууж байгаа билээ. Яг ингэж 2012 онд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олголтоо зогсоож байх үед олон улсын зэсийн салбарт ор сураггүй байсан Конго улс өдгөө зэсийн олборлолтоор Чили улсын дараа бичигдэх хэмжээнд өсөж хөгжсөн тухай маш тодорхой жишээг Монголын Уул Уурхайн Үндэсний Ассоциацийн Зөвлөлийн дарга Г.Батцэнгэл наадмын өмнөх өдөр өндөрлөсөн Монголын Эдийн засгийн 16 дахь удаагийн чуулганы хоёр өдрийн гол хэлэлцүүлгүүдийн нэг “Стратегийн нөөц ба нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ” сэдвийн хүрээнд ярихдаа эш татсан юм.
Монголын Эдийн засгийн форумаас хагас сарын өмнө Улаанбаатар хотноо анх удаа болсон Төв Ази-Монгол-Кавказ-Афганистан(CAMCA) бүс нутгийн форумын үеэр мөн энэ сэдвийг чухалчлан ярьсан. Тус форумын гол зочдын нэг, Колумбийн их сургуулийн Дэлхийн эрчим хүчний бодлогын төвийн ахлах судлаач, Жонатан Элкинд Монгол болон CAMCA бүсийн бусад орнууд дахь ашигт малтмалын бүрэн боломжийг нээх зорилгоор хайгуулын ажлыг хурдасгах шаардлагатай гэдгийг онцолсон. Энэ бол уул уурхайгаа л түшин хөгжиж байгаа атлаа хаана, ямар баялагтайгаа бүрэн мэдэхгүй манай улсын хувьд чухал мессеж мөн юм.
Энэ удаагийн Монголын Эдийн засгийн форумд зарим салбарын шинэ сайдууд төлөөлсөн нь онцлог байв. Ялангуяа, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн салбарыг удирдах шинэ сайдын байр суурь оролцогчдын хувьд чухал байсан нь мэдээж. Тийм ч учраас Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдиннямын оролцсон “Стратегийн нөөц ба нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ” сэдэвт хэлэлцүүлгийн яригдсан хэд хэдэн чухал сэдвийг оролцогчдын байр сууриар багцлан хүргэе.
Тус хэлэлцүүлэгт УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж, Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням, Францын “Орана Майнинг” компанийн Монгол Улс дахь төлөөлөгч Оливье Тумир, “Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн захирал С.Наранцогт, ASEAN болон АСЕАН, Зүүн Азийн Эдийн засгийн судалгааны хүрээлэнгийн ерөнхийлөгч Тэцүя Ватанабэ, Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн зөвлөлийн дарга Г.Батцэнгэл нар панелистаар оролцсон юм.
“Хайгуулын лицензийг авахад амар, хадгалахад хялбар болгоно”
Эдийн засгийн форумын үеэр уул уурхайн сэдэвтэй холбоотой яригдсан гол асуудал нь хайгуул байв. Ялангуяа, “Стратегийн нөөц ба нийлүүлэлтийн гинжин хэлхээ” хэлэлцүүлгийн үеэр энэ асуудлаар оролцогчид дараах байр суурийг илэрхийлсэн.
УИХ-ын дэд дарга Б.Пүрэвдорж:
Ашигт малтмалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, алтан хувьцаа аваад, АМНАТ-аа аваад, экспорт эхлэхэд иргэд үр ашгаа хүртдэг тийм хууль эрх зүйн орчин бүрдүүлэх ёстой. 2012 оноос хойш хайгуулын салбарт хөрөнгө оруулалт орж ирээгүй учир нь эдийн засгийн ач холбогдол, үндэсний баялаг, нөөц гэсэн гурван асуудлаар “стратегийн орд” гээд булаагаад авах эрсдэл байна. Тиймээс стратегийн орд дээр 34 хувиа өгч болно, эсвэл алтан хувьцаа өгөөд, АМНАТ-аа төлөөд явах орчин бүрдүүлж байж олборлох салбарт амжилт гаргана.
Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням:
Уул уурхайн баялагтай, манайх шиг 80 гаруй улс байна. Иймд бидэнд ялгарах бодлого хэрэгтэй. Байгаа нөөцөө бүрэн мэдэх зайлшгүй шаардлагатай.
Бусад улстай өрсөлдөхийн тулд нээлттэй мэдээлэлтэй байх ёстой. Хоёрдугаарт, хайгуулын салбараа чөлөөлнө. Хайгуулын лицензийг олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн, олон төрлөөр олгоно.
Одоо зөвхөн тендерээр хайгуулын лиценз олгож байгаа бол өргөдлөөр олгодог болгож болно. Гол бодлогын өөрчлөлт юун дээр явагдах вэ гэхээр, ашигт малтмалын хайгуулын лицензийг одоо авахад үнэтэй, хадгалахад хямдхан байгаа. Үүнийг өөрчлөх ёстой. Авахад амархан, хадгалахад үнэтэй болох зарчим руу орно. Ингэснээр жинхэнэ хайгуулчид, хайгуулд хөрөнгө оруулах гэсэн хүмүүст боломжийг нь нээж өгнө.
“Орана Майнинг” компанийн Монгол Улс дахь төлөөлөгч Оливье Тумир:
“Зөөвч-Овоо” төсөл дэлхийн ураны нийлүүлэлтийн 2-4 хувийг хангана. 200 мянган тонн ураны нөөцтэй. Гэхдээ үүнээс хамаагүй илүү нөөц байгаа гэж бодож байна. Дахиад хайгуул хийх хэрэгтэй. Хайгуулыг дахин эхлүүлж, үргэлжлүүлэх хэрэгтэй. Хайгуулд хөрөнгө оруулахад бидний 15 жилийн өмнөх тохиролцож байсан татварын орчин үйлчилж байгаа. Энэ асуудлыг мөн хэлэлцэж эхлэх хэрэгтэй.
Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн зөвлөлийн дарга Г.Батцэнгэл:
УИХ дээр дэмжигдвэл хайгуулын салбарт хөрөнгө оруулалтаа нэмж татахын тулд хайгуулын талбайн зөвшөөрлийг өргөдлөөр өгөх хэрэгтэй. Бодитой хөрөнгө оруулах хүмүүст өгөх хэрэгтэй.
“Зөөвч-Овоо төслийн хөрөнгө оруулалтын гэрээг цаашид жишиг болгох нь”Хэлэлцүүлгийн үеэр “Бадрах Энержи” компанийн хэрэгжүүлж буй “Зөөвч-Овоо” төслийн хөрөнгө оруулалтыг гэрээг сайн гэрээ болсон талаар оролцогчид байр сууриа илэрхийлсэн юм.
Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Г.Дамдинням:
Зөөвч-Овоо бол гуравдагч хөршийн том хөрөнгө оруулалт болж хэрэгжиж байгаа төсөл. Зөвхөн нэг зүйлийг жишиг болгож хийж чадсанаараа энэ гэрээ амжилт болсон. Энэ загварыг стратегийн гэж нэрлээд байгаа ордууд дээр авч ашиглах хэрэгтэй гэсэн бодолтой байдаг.
Зөөвч-Овоо орд Оранотой хийсэн гэрээний загвар бол олон ордтой холбоотой үл ойлголцолд шийдэл болж байгаа. Энэ гэрээнд үр өгөөж гэдэгт юу юу орохыг жагсааж бичиж байгаад баталчихсан. Дээрээс нь 34 хувийг эзэмшихээс илүүтэй АМНАТ-аар үр ашгаа шийдье гэж гаргаж өгсөн.
Үндэсний баялгийн санд бий болох хуримтлалыг ТӨК-уудын ашгаас орох байдлаар зохицуулсан. Уг нь энэ хуримтлал АМНАТ-аас, рояалтигаас орж ирээд, тэндээс шууд тараагддаг систем рүү шилжих ёстой гэдэг хувийн байр суурьтай. Ингэвэл уул уурхайн компаниудаас иргэдэд хүртээж байгаа өгөөж тодорхой байх юм. Энэ өөрчлөлтийг Ашигт малтмалын тухай хууль, Үндэсний баялгийн сангийн тухай хууль, Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуультай нэгтгэж хэлэлцээд аваад явах бодлогыг Засгийн газар ярьж байна. Ингэвэл компаниуд төлбөр хураамжаа хангалттай төлж байгаа, ард иргэд ашиг хүртэхгүй байна гэдэг мөргөлддөг нөхцөл биш, төр, хувийн хэвшил иргэдийн балансыг олж явах боломжтой болно. Энэ утгаараа “Зөөвч-Овоо” төслийн гэрээ загвар авч болох гэрээ гэж ойлгож байгаа.
“Орана Майнинг” компанийн Монгол Улс дахь төлөөлөгч Оливье Тумир:
“Зөөвч-Овоо” төсөл нэн тэргүүнд уул уурхайн орлогын төрөлжилтөд томоохон хувь нэмэр болж байгаа. Ураны орлого бол дорвитой орлогын эх үүсвэр болно гэж харж байгаа. Шинэ хөрөнгө оруулагчид ураны талбарт орж ирнэ гэж харж байгаа. Ингэснээр уул уурхайгаас шалтгаалсан зах зээлийн савлагааг бууруулна.
Эдийн засгийн өгөөжийн тухайд ур чадварыг бий болгоно. Уул уурхайн шинэ технологи буюу газар дор боловсруулалт хийдэг технологийг оруулж ирж байгаа. Энэ технологи байгаль орчинд ээлтэй.
Мөн төслөөр дамжуулж Дорноговь аймгийн хөгжлийг хангана.
Орлогын хуваарилалтын тухайд нөөцийн төлбөрийн зарим хэсгийг орон нутагт оруулна. Ингэснээр иргэд нутаг оронд нь хэрэгжиж байгаа төслөөс шууд өгөөж хүртэнэ. Тогтвортой хөгжилд түлхэц болох юм.
Түүнчлэн “Зөөвч-Овоо” төсөл шинэ хөрөнгө оруулагчдын замыг дардан болгож байгаа гэж харж байна.
“Эрдэнэс Монгол” нэгдлийн захирал С.Наранцогт:
“Зөөвч-Овоо” төслийн дийлэнх үр ашиг Монголын ард түмэнд очно. Үр ашгийн 51 хувь гэж юу болохыг тодорхойлж, санхүүгийн нэг модел дээр хоёр тал сууж байгаад төслийн тооцооллыг хийгээд ойлголцож чадсан.
Шударга зарчмаар нээлттэй яриад, хоёр тал хоёулаа үр ашигтай байхад стратегийн ордын эдийн засгийг эргэлтэд оруулах боломжтойг харуулсан.
АМНАТ бол төсвийн асуудал болчхоод байгаа. Гэхдээ энэ төсөл дээр АМНАТ тусгай орлогыг хуримтлалын санд оруулахаар тусгасан, шууд өгөөж бодитой гарч ирж байгаа төсөл.
Энэ гэрээ мөн шинэ ойлголтыг гаргаж ирсэн. Өмнө нь төслүүд дээр зардал нэмэгддэг асуудал шүүмжлэл дагуулдаг байсан. Тэгвэл энэ гэрээнд Монголын талын өгөөж 50 хувиас буурвал нөхөн төлбөр авч тэнцвэржүүлнэ гэж тусгасан.
Бид ураны гэрээг хамгийн нээлттэй хийж чадсан. Анх удаа ураны гэрээг парламентынхаа сайтад нээлттэй тавьсан улс. Нээлттэй байж, хардлага сэрдлэггүй ажиллаж болдог юм байна гэдгийг, хөрөнгө оруулагчдад боломж байгааг харуулсан.
Ийнхүү оролцогчид өөр өөрийн байр суурийг илэрхийлсэн юм. Аль нэг салбар ДНБ-ий 8-аас дээш хувийг эзэлж байвал эдийн засаг тухайн салбараас хамааралтай гэж үздэг бол Монгол Улсын хувьд уул уурхайн салбар 30 хувьд хүрсэн буюу хэт хамааралтай болсныг илтгэнэ. Ойрын ирээдүйд ч энэ салбар эдийн засагт голлох байр суурьтай байх тул Монгол Улс уул уурхайн орон гэдгээ нийтээрээ хүлээн зөвшөөрөх шаардлагатай гэдгийг салбарын шинэ сайд Г.Дамдинням хэлсэн. Ингэж байж уул уурхайн хөгжлийг нийтээрээ хүртэнэ гэдгийг тэрбээр онцолсон юм.
Түүнчлэн “Стратегийн чухал орд биш, стратегийн чухал ашигт малтмал” гэдэг ойлголтоор цаашид бодлогоо тодорхойлж явах шаардлагатай оролцогчид хөндөж байв. “Стратегийн чухал ашигт малтмал гэж явахгүй бол нэг мэдсэн стратегийн 80 ордтой болчихвол УИХ-ын чуулган бүрээр ордын асуудал хэлэлцэж, бүрэн эрхийн хугацаагаа энэ асуудалд зориулах хэрэгтэй болно. Иймд зөв, нэгдсэн хууль эрх зүй шаардлагатай” гэдгийг уул уурхайн салбарын гол төлөөлөл болох Монголын Уул уурхайн үндэсний ассоциацийн зөвлөлийн дарга Г.Батцэнгэлхэлсэн юм.
Төрийн түвшинд ч, хувийн хэвшлүүд ч эдийн засгийн хөгжлийн гол салбар нь уул уурхай, тэр дундаа хайгуул хамгийн чухал цэг болохыг ерөнхийдөө ойлгож, хүлээн зөвшөөрч буйг энэ удаагийн форумаас харж болж байна. Гэвч сүүлийн таван жил хайгуул чухал болохыг ярьсаар ирсэн. Тиймээс дараагийн Монголын Эдийн засгийн чуулганаар яг энэ яриагаа үргэлжлүүлээд сууж байх биш, ахиц дэвшил бодитоор гарсан байх, хайгуулын тусгай зөвшөөрлөө нээлттэй олгож, хөрөнгө оруулагчдад үүд хаалгаа жинхэнэ утгаар нээсэн байх нь чухал байгаа билээ.
Ц.Тамир (нийтлэлч, медиа аналист)
