Дайн тулаан бол хэн хүний хүсэх юм бишээ, кино бол бүр ч биш.
Нэгэнт бие биенээ хөнөөхийн төлөө тулалдаж байгаа үед цэрэг эрс амиа алдаж, шархдаж, азтай бол тахир дутуу болоод ч хамаагүй амьд үлддэг. Тийм учраас цэргийн алба хүнд хэцүү, амь насанд халгаатай хэдий ч эх орныхоо төлөө тулалддаг болохоор бахархалтай ажил, мэргэжил юм. Тулаанд шархтсан цэрэгт хамгийн богино хугацаанд эмнэлгийн туламж үзүүлэх, цаашлаад эмнэлэгт яаралтай хүргэх зайлшгүй шаардлага тулгардаг. Харамсалтай нь өндөр түвшний эмнэлэг фронтын шугамаас хол байрладаг. Тэгвэл шархдсан цэргүүдийг хамгийн богино хугацаанд цаг агаарын ямар ч нөхцөлд хэрхэн эмнэлэгт хүргэх вэ? Энэ талаар америкчуудын жишээг татаж, мэдээлэл хүргье. Америкчууд сүүлийн 30 жил тасралтгүй дайтаж байна. Энэ үндэстэн дайн тулаан хийх тусмаа дайн, байлдааны туршлага, сургамж хуримтлуулж, цэрэг, зэвсэг, техникээ сайжруулж, ялалт, хохирлын аль алиныг нь үзэж байгаа нь үнэн. Сүүлийн 18 жил Афганистанд явуулсан цэргийн ажиллагаанд АНУ-ын 2219 ЦАХ алагдаж, 20093 ЦАХ шархтсан тоо бий. Тийм учраас америкийн цэргийнхэн өөрсдийн олон жилийн дайны туршлага дээр үндэслэн “Нисдэг эмнэлэг”-ийг жинхэнэ утгаар нь бий болгож чаджээ. Үүндээ америкийн цэргийн стратегийн тээврийн “С-17 Глобмастер III” онгоцыг эмнэлгийн тусгай тоног, төхөөрөмжөөр тоноглоод ашиглаж байна. Энэ онгоц Ирак, Афганистан, Сирид явагдаж буй дайны оргил үед тэнд шархдсан цэргүүдийг тээвэрлэн Герман дахь Ландстахл бүсийн эмнэлгийн төв, дараа нь тэндээс америкийн эх газар хүртэл нисдэг байсан.
Онгоцоор хүнд шархтай цэргийг тээвэрлэнэ гэдэг бодож байгаа шиг тийм ч хялбар зүйл биш юм. Хамгийн чухал нь суманд оногдсон эсвэл дэлбэрэлтэд өртсөн цэргийг байлдааны талбараас гаргаж эмнэлгийн мэс заслын ширээ хүртэл тээвэрлэх үедээ шархтай цэргийн биеийн байдлыг тогтворжуулах явдал юм. Ер нь богино хугацаанд шархтаныг татан гаргах нь хамгийн оновчтой сонголт. Мэдээж шархдсан цэрэгт анхны тусламж үзүүлээд, шаардлагатай эмчилгээ хийгдсэний дараа, дараагийн түвшиний эмнэлэгт хүргэх үед л ийм “Нисдэг эмнэлэг” шаардлагатай болох нь тодорхой.
Зурагнаас “Нисдэг эмнэлэг”-ийн доторх байдал, дамнуурга дээр хэвтэж буй шархтсан цэргүүдийг харж болно. Шархтсан цэргийн биеийн байдал тун эмзэг, тийм учраас нарийн эмчилгээ, арчилгаа, сувилгаа шаардлагатай, харин агаарт, хэт өндөрт нисэхэд чичиргээ, хазайлт, агаарын даралт гээд үүсэж болох гэнэтийн асуудал олон бий. Тийм учраас нисгэгч болон эмч нар хоорондоо шууд радио холбоотой явах ба агаарын урсгалаас зайлсхийх, хүчтэй чичирхийлэлд орохгүй тулд зарим газар шулуун нисэлгүй тойрох зэргээр янз бүрийн маневр хийж нисдэг гэнэ. Мөн өвчтөний биед үзүүлж болох даралтаас шалтгаалан онгоцны нислэгийн өндрийг эмч, нисгэгч нар хоорондоо ярилцаад тохируулж нисдэг байна.
Шархтай цэргийг уг онгоцод оруулж ирмэгц хүлээн авч сэхээн амьдруулах эмнэлгийн багийнхан ажиллаж эхлэнэ. Тэд амьсгал дэмжих зорилгоор инбутаци тавих, мөн чангалуур зэрэг багаж, төхөөрөмж ашиглан өвчтэй цэргийн биеийн байдлыг тогтворжуулах арга хэмжээг эхлээд авна. Үүний дараа бусад эмнэлгийн багуудын ажил эхлэдэг. Нислэгийн үед шархдсан цэргийн биеийн байдал гэнэт муудсан үед эмч нар цээжинд гуурс тавих, эсвэл цагаан мөгөөрсөн хоолойд зүсэлт хийх зэрэг жижиг мэс ажилбар хийнэ. Гэхдээ онгоцны мэс заслын багт хэвлийн хөндийд мэс засал хийх, цээжний хөндийг нээж зүрхэнд шууд массаж хийх боломжтой тоног, төхөөрөмж бүгд бий. Түлэгдсэн өвчтөнг дааруулахгүйн тулд онгоцны шалыг тусгай материалаар хучиж, дулаацуулах төхөөрөмж суулгаж өгсөн нь онгоцны ачааны хэсгийг тогтмол 32 хэм дулаан байлгах боломжтой болжээ. Хамгийн товчхон хэлбэл онгоцыг өвчтөнд шаардлагатай бүх төрлийн эм, тариа, багаж, тоног төхөөрөмжөөр тоноглосон юм байна.
Онгоцны тухай жаахан тодруулга хийе. “Боинг” компаний бүтээл болох уг онгоц нь АНУ-ын Нисэх хүчинд 1993 оноос эхлэн үүрэг гүйцэтгэж байгаа. 53 метр урттай, 128 тонн жинтэй энэ онгоц 102 ЦАХ, “Апач” загварын 3 нэгж нисдэг тэрэг, эсвэл дамнуургатай 48 шархтанг тээвэрлэж, 8500 метрийн өндөрт, 830 км/цаг хурдтай, 10000 км хол зайд нисэж чадна. Онгоцыг агаарт цэнэглэх боломжтой болгосон нь улам хол зайд нислэг үйлдэх боломжийг олгож байгаа юм. Дашрамд дурьдахад энэ онгоцтой манай цэргийнхэн хэзээний танил. 2003 онд “Иракийн эрх чөлөө” ажиллагаанд оролцох монголын цэргийн багийн зэвсэг, техникийг ийм онгоцоор зөөхөд миний бие дотор нь сууж, Монголоос нисээд Кувейт орж байлаа.
Р.Энхболд
