Начин буруугүй ээ. Ажнай хүлэгтэй ч дааган хүлэгтэй ч адилхан уралдах гэж л ирдэг. Уралдааны зарчмаар л болсон хэрэг. Харин утга зохиол яруу найраг өршөөлгүй хатуу, өрсөлдөөнт ертөнцтэй гэдгийг санаж явахад илүүдэх юун.
Энэ товч тэмдэглэлийг Начинд биш шүүгчдэд зориулсан гэмээр юм уу даа. Болор цомд тэргүүлсэн шүлгээс утга санаа, ур хийц, агуулга болоод арга зүйн талаар юм хайх нь илүүц байна. Би зүгээр наад захын элемент найруулга зүйн тэмдэглэгээ л хийсэн юм. Үг үсгийн алдааг бол эс өгүүлсэн.
УУЧЛАЛЫН ШҮЛЭГ
‘’Орчлонд өчнөөн од харваж болох байсан
Гэвч биднийг хооронд нь мөргөлдүүлсэн
Гэрэл заагч сар нь чи байсан’’
Эхний мөр харваж болох байсан гэж өнгөрсөн цагт үйл явдал өрнөөгүйг заасан атал хоёр дахь мөрөнд ‘’биднийг хооронд нь мөргөлдүүлсэн’’ үйл явдал өрнөөд өнгөрсөн нь утгын хувьд авцалдаагүй хэл найруулгын алдаатай байна.
‘’Онцгой учрал, энэ амьдралаас хүсэж таашаах бүхний
Эхний амьсгал нь яаж эхэлснийг чи хийгээд бид мэдээгүй
Эх хүн үрээн тэврэхдээ ямархан ариусалд умбадгыг
Эмэгтэй хүний сэтгэлийн байгальд зочилж мэдрэхсэн’’
Үг зохицолдоогүй найруулснаас утга санаа тодроогүйн дээр үгүүлэмж эхнээсээ буруу, дэс дараагүй.
‘’Цайнаас савсах уур өрөөн дэх агаарыг хөгжимдөнө’’
Хийсвэр төсөөлөл нь үнэмшилгүй, чамирхал төдий.
‘‘Цэх завилаад нүдээ аниваас
Цохолж ирэх үйлийн үр боловсорч дуусаад
Царам хэцэд амь эцэслэх гэж буй
Эцсийн амьсгалаа татраахаасаа өмнө’’
Утга зүй болон найруулгын алдаатай.
‘’Амь эцэслэх гэж буй эцсийн амьсгал’’ гэж юуг хэлнэ вэ. Амьтны амь биш эцсийн амьсгал нь амь эцэслэх гэж буй мэт болжээ.
‘’Эх болсон тэнгэрээ бүртгэн ширтээд,,
‘’Тэнгэрээ бүртгэн’’ гэдэг үг зохилдсонгүй. Ядахнаа одод бүртгэх гэвэл илүү дээр сонсогдох байж. Монголчууд ‘’тэнгэрээ бүртгэх’’ гэж хэлдэггүй. Сэтгэлгээний алдаатай.
‘’Газар шороондоо шингэх гэж буй бүргэдийн
Ганцхан ахиад дэвж үзэхсэн гэх сүүлчийн хүсэл ч юм билүү
Бидэнд мэдэгдэхгүй өчнөөн өнгийн хувирал
Бидэнд мэдэгдэхгүй өчнөөн тоосонцрын гялаан,,
‘’Тоосонцорын гялаан’’ гэх тодорхой бус үг утгын зөрчилтэй байна. Тоосонцор гялайж харагдана гэвэл сэтгэлд буухгүй.
‘’Бид хүртэж болох ч амсаж боломгүй аз жаргал
Бид амталж болох ч хүртэж боломгүй уй гуниг гээд’’
Амсах, хүртэх мэдрэмжийн зааг ялгаа тодорч буухгүй байна.
‘’Ээ дээ энэ амьдралаас авч болох бүхэн яасан их байна вэ?
Эмэгтэй хүн, ээж хүн, эгч хүн, эхнэр хүн гэдэг
Эр хүний сэтгэлийн овоон дээр л сэмэрч байдаг хадаг ч юм билүү
Чи жишээ нь яаж уйтгарлдагыг
Чимээгүй нулимс унагахдаа
Ямар чимээ хацрыг чинь зүссээр
Зүрхэнд чинь шингэдгийг
Яруу найраг шиг ойлгох нэгэн гэдэгт би итгэдэг’’
‘’Чимээгүй нулимс унагахдаа ямар чимээ хацрыг чинь зүссээр’’ гэсэн нь чимээгүй гээд байгаа юм уу, чимээтэй гээд байгаа юм уу утга логикийн алдаатай.
‘’Зам татуулан урсах тэр нулимс
Заримдаа бидний сэтгэлийн горхитой нийлхээрээ
Зах хязгааргүйг сэтгэх хөлгийн далбаа ч болдог юм билүү’’
Нулимс, сэтгэлийн горхитой нийлэхээрээ заавал яагаад хөлгийн далбаа болж сэтгэгдэнэ гэж. Адилтгал төсөөгүй байна.
‘’Залуу явах гэдэг эргээд тэртээ холоос
Тэмүүлж наддаа буцан ирээч гэж гар даллахад
Тэрүүхэнд гэрэлтэх үед нь чи инээгээд одсон шүү дээ гэж
Тохуурхан мушилзах доогтой хөгжөөн болж ч магадгүй гэхээс
Тодорхойлж таамаглашгүй тэр л цаг хугацааг
Тогтоож энэ л үедээ бид барьж авч чадахгүйг бодхоор
Өрөвдмөөр өр зүрх хөндүүрлэн урагдмаар мэдрэмж төрүүлж байгаа биз’’
Тун ядуу дүрслэл. Уг нь өнгөрсөн борооны хойнооос цув нөмрөх вий гэсэн утга хэлэх гэсэн бололтой. Үүнийг арай уран сайхны аргаар хэлж болно оо доо.
‘’Өвдөг нугарна, гэвч бохирч сөгдсөн мэдрэмжээ цагаатгах гэж бид босно’’
Энэ нөхцөлд ‘’Өвдөг нугарна’’ гэсэн нь үгийн сонголт маш муу, дэндүү болхидож байна.
Өвдөг сөхөрнө гэж оруулаад уншаад үзээрэй.
‘’Өчнөөн сар жилүүдэд чи миний сэтгэлийн дотор амьдарч
Өрцөн цаанаа би түлээчин мэт бодлын чинь ойд унасан гишүүдийг түүж алхана
Гал зээглэн тулгандаа тогоогоо тавьж
Гараа ээх хүүхдүүдийнхээ инээдийг сонсож
Гарчиглаж суух сонингуудаа үдэж, ач зээдээ хэрэгтэй мэдээллийг нь хайчилж
Гарынхаа салаагаар урсан одох цаг хугацааны урсгалыг сэлүүрдэнэ’’
Шүлгийн үгүүлэмжид онц шаардлагагүй хуурай тоочимж. Бас л болхидож байна.
‘’Амьдрал баялаг гэж чи хэлдэг
Чинийхээ санааны цэцэрлэгт үр цацаж
Цацсан үрээ би өдөр бүр услагч цэцэрлэгч өвгөн байхыг хүснэ
Цамцаа өмсөөч дээ даарчихлаа шүү дээ гээд чиний ирэх хөлийн чимээнд
Цаг хугацаа дөрвөн улиралтайгаа чамайг хөтөлсөөр надад ирнэ’’
Найруулгын алдаа. Хөлийн чимээ нь ‘’цамцаа өмсөөч дээ даарчихлаа шүү дээ’’ гэж хэлдэг мэт уншигдах гээд байна. Тэгтэл бас чиний ирэх хөлийн чимээнд чамайг хөтөлсөөр надад ирнэ гэснийг яаж ойлгох ёстой юм бол.
‘’Ахиад бид амьдрахгүйгээс хойш авсанд дотроо ч хамт нойрсохоор одох юм шүү
Хайртай гэж хэлэх амархан, хайрлах хэцүү
Хайрлах л хэцүү, хэлж болдоггүй хайрын үгс гэж хүртэл бий
Үгэнд заримдаа итгэх хэцүү
Үйлдэл заримдаа үгнээс ч чухал
Сум мэт үгс цээжийг чинь шархдуулавч
Суниагаад босох чинь хөгжим мэт яруу’’
Энд ‘’одох’’ ‘’хүртэл’’ гэх мэт үгс илүүдсэн төдийгүй ’’Ахиад бид амьдрахгүйгээс хойш авсанд дотроо ч хамт нойрсох’’
‘’Хайртай гэж хэлэх амархан, хайрлах хэцүү’’
‘’Үгэнд заримдаа итгэх хэцүү
Үйлдэл заримдаа үгнээс ч чухал’’
гэх ул дол болсон үг өгүүлбэр ямар ч үүрэггүй, нуршиж уйдаахаас өөр амт шимтгүй байна.
‘’Бягтрууланд венийн вальс эгшиглэж
Баяр бүхнийг чиний гараар бүтээгдсэн идээгээр дүүргэхсэн
Эрвээхэй суусан цэцэг нисхэд нь дохигноод үлдэх шиг
Эмзэг турьхан хурууд чинь хувцасаа сэгсэрхийг’’
Бас найруулгын, үгийн байршлын алдаа.
Энд цэцэг ниссэн мэт уншигдах гээд байна. Уг нь эрвээхэй нисэхэд цэцэг дохигноод үлдмээр юм.
‘’Ээмгээ тайлж, үснийхээ боолтыг мулталж
Үдэш оройн энгэсгийг үргээж
Үүр цүүрийн гүнд цээжинд минь шүлэг зурхыг
Худал унтсан мэт дүр эсгээд, аньсан нүдэндээ чинийхээ үйлдлийг өхөөрдөж,
Хувь төөргийнхөө хүрдийг эргэцүүлж нойрсохсон
Зүүдэндээ ч үнсхээс цэрвэж, жигд амьсгалах амьсгааг чинь
Тагтаар сийгэх салхинаас харамлаж
Таны зүрхний цохилтыг дэрэндээ шингээж
Зуун зуунд үлдэх мөр бадгуудыг ноотлох дэвтрийнхээ хуудсыг сөхөнгөө
Талхаа зүсэж, аягаа угааж, тоосоо арчиж
Хөшгөө ярхад өрөө нэвтлэх цэл залуухан нарны тусгалд
Хайрт минь эдгээр гэрлийг хардаа гэж хүүхэд шиг догдлохсон’’
Зохиомжийн дараалал алдагдаж үйл явдлын өрнөл будилсан нь эдгээр мөрүүдээс уншигдана.
Хувцсаа сэгсэрч, ээмгээ тайлж, үснийхээ боолтыг мулталж, энгэсгээ үргээж,
аньсан нүдэндээ чинийхээ үйлдлийг өхөөрдөж,
Хувь төөргийнхөө хүрдийг эргэцүүлж,
Зүүдэндээ ч үнсэхээс цэрвэж, жигд амьсгалах амьсгааг чинь
Тагтаар сийгэх салхинаас харамлаж,
Таны зүрхний цохилтыг дэрэндээ шингээж,
Зуун зуунд үлдэх мөр бадгуудыг ноотлох дэвтрийнхээ хуудсыг сөхөнгөө
Талхаа зүсэж, аягаа угааж, тоосоо арчиж
Хөшгөө ярхад’’
гэх зэрэг эдгээр олон тоочилт энэ шүлэгт агуулгын хувьд ч, арга зүйн хувьд ч шинэ содон юу ч өгүүлсэнгүй, юу ч наалдсангүй.
‘’Уяан дээр эрвэлзэж дэрвэлзээд
Онгодын минь хүлэг сүсэгтний дүрээр үүрсэнэ’’
Уян дээр эрвэлзэж дэрвэлзэхийг бодвол онгодын хүлэг нь морь-амьтанд хэлбэржсэн мэт. Тэгтэл үүрсэхдээ сүсэгтний дүрээр шүү. Ямар ч хийсвэрлэл төсөөгүй болохоороо л сэтгэлд буудаггүй.
Доорх үлдсэн мөрүүдэд,
”Ухаан санаанд минь уужимхан голын шанд бургилна
Тэр голын эхэнд тэргүүндээ гараа духдуулаад
Тэнгэрийн хаяаг саравчлан зогсох”
гэх мэтчилэн бичсэн харагдана. ”Уужимхан голын шанд” гэхээр яаж уужим болж утга заах билээ. Шанд бол булгийн дайтай багахан урсац ус бүхий газар юм. Ер нь ”голын шанд” ч гэж байхгүй. Гол гэж тусдаа, арвин усны урсгал бол, шанд нь бяцхан булаг тул тус тусдаа хэлэгддэг.
Хоршоо үг болж ч орохгүй.
”Тэргүүндээ гараа духлуулаад тэнгэрийн хаяаг саравчлах” нь тэргүүн, дух гэсэн хоёр үг нэг утгын орныг зааж давхцахын зэрэгцээ ур муутай сонсогдоно. Уг нь тэргүүндээ гараа саравчилж тэнгэрийн хаяаг ширтэх байвал болох юм. За ингээд больё. Шүлэг нь ч урт юм. Дуусахгүй шинжтэй. Уг нь энд тэмдэглэгдсэн зүйлс бол 3-4-р ангийн хүүхдүүд л мэдэж байдаг зүйл л дээ.
Өнөөгийн манай яруу найргийн өнгө төрх ийм болчоод байгаа хэрэг. Сэтгэлгээний эрх чөлөө гэдгийг юу ч хамаагүй яаж ч бичиж болно гэсэн эндүүрлийг нэг бус удаа бичиж л байсан юм би.
”Одоохон явчхаад ирэе хайрт минь
Орчлонгийн оргүй хоосонд ч бид хүрэлцэхгүй алс байлаа ч
Уйтгар гунигаа баяр ерөөл болтол амьдрах хувь төөрөгтэй билээ бидэн
Учиртайхан харцаар нэг л шагнаач намайг
Уянга дуу, эгшиг найргийн чинь охь, бүх насны тань эзэн явая гэх
Ухаан санааны минь гүнээс тэнгэр өөд цоролзон өндийх моддын сүүдэрт хамт хэвтээч
Цас бударсаар, бударсаар, бударсаар
Цайдам хөндийг хучина
Царай зүс тань толигор өнгөлөг гэрэлтэй
Зулайдаа сансар огторгуйг эрхлүүлж
Зулзаган шинэсний залуухан мөчир мэт гунхах чиний
Зураг дүр чинь цээжин гүний минь гуунд завилаатай
Өргөх ёстой дээж минь гэвэл чи
Өгсөж дээш мацах оргил минь чи
Өдөр бүрт залбирах залбирал минь чи
Өргөө гэрийн минь унь багана нь чи
Өргөж асарсан бүхнээ энэрэгч нь чи
Өршөөж соёрхох нигүүлсэнгүй сэтгэлтэн минь ч чи
Өр зүрхний хаалгыг минь нээгч нь ч чи
Бодоогүй бүхэн энэ амьдралд ирдэг
Болзож уулзсан хувь төөрөг минь
Бурханы алдаагүй зурсан зураг гэдэгт би итгэдэг
Ирээдүй биднийг гэрэлт харгуйд урин дуудна
Инээмсэглээд ахин нэг алхахад
Ирмэг цолгиухан цэл залуухан насууд минь даанч гоёхон санагдана
Алдсан байж болно бид
Алдрайхан нас шүү дээ
Уучлал гэдэг хэзээд оройтдоггүй санагдана
Ухаан санаанд минь уужимхан голын шанд бургилна
Тэр голын эхэнд тэргүүндээ гараа духдуулаад
Тэнгэрийн хаяаг саравчлан зогсох
Тэнгэрлэг ариун үзэсгэлэнт минь
Ухааны тань уулын бүсэлхийг нар зөв ороож гуйя!
Болгоогооч амь амьдарлыг минь…
Нийтлэлийн эх сурвалж: Munkhbayar Namjil
