Засгийн газар гадаад болоод дотоод зах зээлд үнэт цаас гарган төсвийн алдагдал хийгээд өр төлбөрийн асуудлаа зохицуулж ирсэн. Энэ хүрээнд ирэх жил хоёр ч төрлийн үнэт цаас гаргах эрхийг УИХ-аас авахаар Монгол Улсын 2026 оны төсвийн төсөлд тусгаад байна. Тодруулбал, зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан 2026 онд 1 тэрбум ам.доллар хүртэлх Засгийн газрын гадаад үнэт цаасыг, 562.2 тэрбум төгрөг хүртэлх Засгийн газрын дотоод үнэт цаасыг арилжаалахаар УИХ-ын тогтоолын төсөлд тусгаад буй.
Учир нь, 2020 онд Засгийн газраас гаргасан “Номад” бондын 174.3 сая ам.доллар буюу 656.6 тэрбум төгрөгийн төлбөрийг 2026 оны дөрөвдүгээр сарын эхээр төлөх хуваарьтай аж.
Мөн 2026-2028 оны хооронд нийт 1,130.1 сая ам.долларын төлбөр хугацаа тулсан байна. Энэ нь төрийн сангийн мөнгөн хөрөнгө болон гадаад валютын албан нөөц, төсөв, төлбөрийн тэнцэлд дарамт учруулах эрсдэлтэй болжээ. Иймээс дээрх хэмжээний үнэт цаас гаргах эрхийг хүссэн байна.
Засгийн газрын хувьд 2023 оны арваннэгдүгээр сард “Хуралдай” бондын төлбөрийг хийхийн тулд 392.5 сая ам.долларын бондыг гадаад зах зээл дээр босгож байв.
Энэ талаар Сангийн сайд Б.Жавхлан “Монгол Улсын Засгийн газар зээлтэй холбоотой гурван төслийг амжилттай хэрэгжүүллээ. Нэг тэрбум ам.долларын “Сенчири I” төслийг цар тахлын үед хэрэгжүүлсэн. “Сенчири II” төслийг мөн адил амжилттай хэрэгжүүлж гадаад өр төлбөрөөс бүрэн шалтгаалсан дефолтоос бүрэн гарсан байдаг.
Энэ удаа 2024 онд төлөгдөх хуваарьтай 392.5 сая ам.долларын “Хуралдай” бондын төлбөрийг дахин санхүүжилт хийх зорилготойгоор “Сенчири 3” төслөө арваннэгдүгээр сарын 23-28-нд амжилттай хэрэгжүүллээ. “Сенчири 3” Хонг Конг, Сингапур, Английн Лондон, Америкийн Нэгдсэн Улсын Нью Иорк зэрэг хотуудад Сангийн яам, Монгол банкны хамтарсан баг ажиллалаа. 350 сая ам.долларын “Сенчири III” бондоо гаргаж, 14 дахин том буюу 4.8 тэрбум ам.долларын захиалга авсан байгаа. Хүү нь 7.875 хувь бөгөөд энэ нь хамгийн бага эрсдэлийн үнэлгээтэй бонд.
АНУ-ын Төв банкны хүү 5.5 хувьтай байгаа. Эрсдэлийн зөрүү нь 2.3 хувь байна.
2020-2024 онд Засгийн газар болон Хөгжлийн банк нийт 3.7 тэрбум ам.долларын бондын өр төлбөрийг төлөх хуваарьтай байсныг 100 хувь амжилттай зохицууллаа. Үүнээс 2.6 тэрбум ам.долларын хугацааг хойшлуулж, хүүг буурууллаа. Нэг тэрбум ам.долларыг дотоод нөөц бололцоогоороо бүрэн төллөө. Үүнд оногдох 886.3 сая ам.долларын хүүг төлж барагдууллаа.
“Сенчири II”I төслийг амжилттай хэрэгжүүлснээр Монгол Улс 2024, 2025 онд бондын өргүй боллоо. 2026 он хүртэл валютын нөөцөө хадгалах бүрэн боломжтой болж байна. Хуваарьт төлбөр 2026 оноос дахиж эхлэхээр 400-600 сая хүртэлх төлбөрүүдийг хийж чадсанаар 2029-2030 он гэхэд бондын бүх төлбөрийг барагдуулж дуусна.
Мөн Хөгжлийн банкны 500 сая евро бондыг өөрийн эх үүсвэрээр төлж барагдуулсан. Тун удахгүй Хөгжлийн банкны Самуурай бондын 210 орчим сая ам.долларын өрийг төлнө. Үүнийг амжилттай төлөхөөр бэлдэж байна.
Монгол Улс энэ онд нийт нэг тэрбум гаруй ам.долларыг бонд, хүүгийн төлбөрийг төлсөн ч жилийн эцэст валютын нөөц дөрвөн тэрбум ам.долларыг давах хүлээлттэй байна” гэж мэдэгдэж байв.
Дэлхийн зах зээлд энэ жил нүүрсний үнэ унахгүй тогтвортой байж чадсан бол Монгол Улс “Номад” бондын 174.3 сая ам.долларын төлбөрийг экспортын орлогоос бсогож болох байв. Хяслантай нь дэлхийн зах зээлд нүүрсний үнэ унаснаар бондын төлбөрийг босгох боломжгүй болсны зэрэгцээ татварын орлогыг ч сааруулаад буй.
Монгол Улс энэ жил нүүрсний орлого дээр хоёр тэрбум гаруй ам.доллар алдсан. Энэ бол нүүрсний үнийн уналттай холбоотойгоор алдсан валютын хэмжээ.
Хэрвээ орлогын энэхүү дутагдлыг санхүүгийн салбарынхан “нөхөж” гадаад зах зээлээс 1.5-1.6 тэрбум ам.долларыг Монгол руу оруулж ирээгүй бол эдийн засагт асар хүчтэй сөрөг нөлөө үзүүлэх байсан гэж Монголбанкнаас тайлбарлаж буй.
Учир нь нүүрс төлбөрийн тэнцэл дээр орж ирдэг валютын урсгалын талаас дээш хувийг бүрдүүлдэг эрдэс баялаг. Гэвч ирэх жилийн тухайд нүүрсний үнэ сэргэхээргүй байгаа.
Иймээс Засгийн газар 2026 оны төсвийг төлөвлөхдөө нүүрсний зах зээлийн үнийг 70 ам.доллараар тооцсоны зэрэгцээ гадаад бондын төлбөрийг төлөхийн тулд дахин бонд гаргахаас өөр сонголтгүй болоод байна. Гол нь энэ эрхийг өгөх эсэх нь УИХ-ын бүрэн эрхийн асуудал.
