1980-2000 оны монголын театрын тайзны урлагт гарсан өөрчлөлт шинэчлэлийг салхийг анх хагалсан хүн бол яахын аргагүй Б.Төмөрхуяг маань билээ.
Тэрбээр тухайн үеийн тайз заслын урлагийн нэгэн хэвийн хэвшмэл загварын өнгө төрхийг хөдөлгөөнд оруулж,амьд сонирхолтой болгосон гавьяатай уран бүтээлч юм.
Б.Төмөрхуяг маань зураачийн хувьд сценографын урьд өмнө байгаагүй өвөрмөц шийдлээрээ монголын театрын тайзны урлагийн ертөнцид шинэ эрин үеийг нээсэн хүн. Орчин цагийн “Сценографи” /Scenography/ буюу тайз заслын урлаг нь жүжгийн зохиол, хөгжим, бүжиг, тайз, хувцсыг бүтээн туурвихдаа хаана хэзээ болж байгаа орчин ахуй нь гол бус, гагцхүү зохиолын агуулгад тохирсон, зураач, найруулагчийн уран санааг илэрхийлэхүйц өвөрмөц ертөнцийг урлаж бүтээхийг урьдал болгодог аж.
Ямар сайн даа л Ленинградын театр, хөгжим, киноны дээд сургуулийг төгсөж саяхан ирсэн Б.Төмөрхуягийн маань анхны тайзны бүтээл зохиолч Ч.Чимидийн “Хүний санаа” /найруулагч Г.Доржсамбуу/жүжгийн хөшиг нээгдэхэд тайзан дээр эмх замбараагүй хэдэн шоо дөрвөлжин хайрцгууд энд тэнд хэвтэж байсан нь үзэгчдийн гайхлыг төрүүлөхэв.
Урьд өмнө гагцхүү амьдралын бодит зүйлст дассан хүмүүст энэ нь тэдний хувьд сонин байж таараа. Чухамдаа жүжгийн үйл явдлын өрнөлийн явцад уг дөрвөлжин шоонууд нь эмх цэгцэнд ордог… энэ нь амьдралын утга учрыг өгүүлсэн уран шийдэл байлаа.Уг шоонуудаар амьдралд хөлөө олж чадаагүй жүжгийн гол баатруудын дүр төрхийг дам үзүүлсэн бөгөөд аажимдаа тэд аливаа бэрхшээлийг даван туулж төлөвшин, зорьсондоо хүрч буйг харуулсан хэрэг.
Б.Төмөрхуягийн энэхүү сценографи нь тайзны шийдлийг шинэчилсэн бүтээлч эрэл хайгуул байлаа. Ер нь тайзан дээрх бүх зүйлийг байгаа бодитоор нь харж сурсан үзэгчидэд ухаж бодох, эрэгцүүлж ойлгох бололцоог тэдэнд олгодгоороо Б.Төмөрхуягийн сценографийн шийдлүүд тун өвөрмөц онцлог… “Тайз ч бас жүжигчин байх ёстой “ гэж зураач маань хэлсэн нь учиртай.
Энэ нь өөрийнхөө уран шийдлийн тухай тодорхойлсон төдийгүй орчин цагийн сценограф нь тайз заслыг амилуулж,улмаар жүжигчидтэйгээ хамт үзэгчдийг жүжгийн үйл явдалд татан оролцуулдаг онцлогтойг тэмдэглэсэн хэрэг… Үнэхээр ч ард түмний үзэх дуртай “Найрын ширээний ууц” жүжигт тайз өөрөө амьд юм шиг жүжигчдийн хамт хөдлөх мэт сэтгэгдэл төрүүлэхээр болдог билээ….
Б.Төмөрхуяг зохиолд огт байхгүй мануухайнуудын дүр зургийг уг жүжигт бүтээсэн байдаг. Авьяаслаг зураачийн билгийн ухаанаас төрсөн эдгээр мануухайнууд нь зүгээр л нэг хөшинги хөдөлгөөнгүй дүрс төдий зүйл байсангүй, харин ч жүжгийн үйл явдлын дундуур үе үе гарч ирэх нь тайзыг амьд сонирхолтой болгосон төдийгүй ажилдаа хайнга, хариуцлаггүй, сэтгэлгүй ханддаг хүмүүс энэ мануухайнуудаас ялгагдах юмгүй гэсэн жүжгийн уран санааг илтгэхийн зэрэгцээ ийм мануухай адил идэвхгүй бэртэгчнүүд та нарын дунд ч байж мэднэ гэх шиг үзэгчид рүү тайзны зүгээс үе үе хурц гэрэл тусгадаг нь зураачийн уран санааг улам баяжуулсан найруулагчийн бүтээлч эрэл хайгуулын илрэл байлаа.
Ялангуяа, жүжгийн төгсгөлд найранд уригдсан зочин бүрийн дүр төрх, бодол, үзэл санааг нь тодосгоход зураач Б.Төмөрхуяг маань баатруудын нүүр царай, өмссөн хувцасных нь өнгө ялгаралаар нь хүнд сурталтан, бялдууч, хоёр нүүртэн, бэртэгчин, хувиа хичээгч гээд нийгмийн янз бүрийн давхаргын төлөөлөгчдийг танихуйц уран шийдсэн байдаг.
Ийнхүү сценографи нь нэг агуулга,уран санаагаар үйл явдлыг зангидаж,дүр бүрийн зан төрх, онцлогийг, хөгжим дуу, бүжиг, тайзны гэрэл хослуулан нээх болсон байна.
Ер нь Б.Төмөрхуяг маань эскиз зургаараа жүжгийн агуулга санааг илэрхийлэх зүйлсээ тун ухаалаг сонгож харуулдаг уран бүтээлч юм.
Зохиолч Д.Батбаярын “Хайрыг хайрла!”(найруулагч И.Нямгаваа) жүжиг эхлэхэд хөшиг нээхийн оронд хайр сэтгэлийн талаар ухаантан мэргэдийн хэлсэн онч мэргэн үгс, сургаалаас ишлэл татаж бичсэн цагаан өнгийн даавуу тайз дүүрэн харагддаг. Энэ цагаан давуу, түүний дээрх сургаал үгс жүжгийн хөндсэн асуудлыг тодосгож, үйл явдлын зангилаа, өрнөлтэй шууд холбогддог.
Ялангуяа “Дурлал хүнийг танигдашгүй болтол өөрчилдөг” гэдэг үгс жүжгийн гол баатруудын амсах жаргал зовлон, туулах бэрхшээлийн утга учрыг цаагуураа өгүүлэх мэт далд санааг илэрхийлдэг.
Жижиг зүйлс(деталь) – ээр жүжгийн ерөнхий санааг илэрхийлэхдээ зураачийн хувьд Б.Төмөрхуяг өвөрмөц сэтгэлгээтэй гаргуун уран бүтээлч байлаа.
Уг жүжигт залуу хосуудын байранд сууцныхаа дээд давхарт очих шат бий… чухам энэ шатаар тэд өгсөж уруудах нь амьдралдаа алдаж онож яваа залуусын сэтгэлийн баяр, гунигийг илэрхийлсэн зураачийн сценограф уран шийдлийн нэг юм.
Тухайлахад, жүжгийн туйл хэсэгт зүрхний ужиг өвчтэй хайрт бүсгүй нь гэрийнхээ хаалгыг тайлж өгөөгүйд залуу хархүү бие нь муудлаа гэж санаа нь зовохдоо шатаар дамжиж гаднаас гэр лүүгээ орох гэж оролдоод осолдож байна… Үнэндээ хайрт бүсгүй нь эр нөхрөө хардах,түүнд үл итгэснээс болж хаалгаа тайлж өгөөгүй аж. Амьдралд яльгүй бэрхшээл тохиолдоход ямар хэцүү үр уршигт хүрдгийг энэ хэсэгт харуулсан байдаг.
Монголын театрын тайз чимэглэлийн урлагийг шинэчлэхэд Б.Төмөрхуягийн маань оруулсан хувь нэмэр асар их ээ.
Ялангуяа монголын үндэсний хэв шинж,онцлогийг тайз заслын урлагт яаж тусгах учиртайг Д.Батбаярын зохиол “Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр” /найруулагч Г.Доржсамбуу/, Ж.Шагдарын зохиол “Цагаан Дарь эх” /найруулагч И.Санчигдан/ жүжигт харуулсан юм.
Энэ нь Улсын Драмын Театрын тайзнаа гарсан бүтээлч эрэл хайгуулын гайхалтай ололт байлаа.
Өвөрмөц тайз засал, жүжигчдийн үндэсний хувцас хөдөлгөөний зохицол ямар гайхалтай байсан гэж санана! Монгол ардын үлгэрийн ер бусын ертөнц тайзнаа амилсан юм. Бурмаагийн Төмөрхуягийн бүтээлч эрэл хайгуул, тэнгэрлиг авьяас билгийн ундарга нь түүний эрдэм боловсролтой холбоотой. Тэрбээр Европт алдартай Санкт-Петербургийн театрын урлагийн дээд сургуулийг төгссөн юм. Уг сургууль нь Петербургийн театрын төрөл бүрийн мэрэгжлийн сургууль нэртэйгээр 1779 онд анх үүссэн орос гүрний маш эртний цөөхөн дээд сургуулийн нэг билээ.
Эдүгээ 200 гаруй жилийг элээжээ Б.Төмөрхуягийг суралцах үед Ленинградын театр, хөгжим, киноны дээд сургууль гэдэг хаягтай байснаа 1993 онд Санкт-Петербургийн Театрын Урлагийн Академи, дараа нь 2015 оноос Орос Улсын Тайзны Урлагийн Дээд сургууль болж нэр нь өөрчлөгдсөн байна.
Энэ сургуульд 1920-40 өөд онд театрын дэлхийд алдартай найруулагч В.Мейерхольд, кино найруулагч С.Герасимов, Г.Козинцев нар хичээл зааж, Нобелийн шагналт зохиолч В.В.Набоков, яруу найрагч О.,Э.Мандельштейн суралцаж, театрын цуутай найруулагч Г.Товствоногов 1958-1989 онд энд найруулагчийн факультетийн эрхлэгчээр ажиллаж байлаа.
Урлагийн эрдмийн энэ дээд сургуулийг дүүргэсэн олны танил монголын олон уран бүтээлчид ч бий.
Тухайлахад Ардын зураач, Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, УДБАТ-ын ерөнхий зурааачаар олон жил ажилласан Ч.Гунгаасүх, ”Говийн зэрэглээ” киноны ангийн байцаагчийн дүрээрээ ард түмэндээ хайрлагдсан Цэвээнравдан, UBТелевизийн захирал, Урлагийн Гавъяат зүтгэлтэн, хөгжмийн зохиолч Л.Балхжав, театрын авъяаслаг зураач Адъяа, Соёлын Яамны сайд асан Ж.Баатарцогт, театр судлаач,доктор Д.Батсайхан гээд цөөнгүй хүмүүс бий.
Намайг уг сургуулийн урлаг судлалын ангийн 3-р курст суралцаж байхад маань 1973 онд энд оюутан болоод ирж билээ.
Энэ үеэс бид хоёр уран бүтээлийн ганзага нийлж, олон жил нөхөрлөсөн юм. Манай сургуулийн эрдэмтэн багш нар монголын оюутан Б.Төмөрхуягийн маань авьяас билиг, уран бүтээлийн ажлыг өндрөөр үнэлдэг байж билээ.
Харин мань эр тун даруухан, бусдаас онцгойрч, өөрийгөө үнэлээд байдаггүй, эгэл жирийн зантай сан… Ер нь аядуу,нөхөрсөг,бас их хөдөлмөрч… Зав л гарвал хоол хийх дуртай, энэ нь түүний хобби байлаа… хоол нь тун ч амттай болно,түүгээрээ найз нөхдөө дайлж гардаг… тиймээс зан сайтай айлд хүн их цуглана, замаг сайтай нууранд шувуу олон цугларна гэдэгчилэн Төмөрхуягийн маань умгар өрөөгөөр хөл ихтэй байдаг сан… Уран бүтээл дээрээ ажиллаад ирэх үедээ санаа бодлоо төвлөрүүлж,олон цагаар сууна.
Ирээдүйд амилах жүжгийнхээ дүрүүдийн төрх,өрнөх үйл явдлын цаг үе,ахуй орчин гээд бүх эх сурвалжийг их нухацтай судалдаг уран бүтээлч л дээ. Жүжиг амжилттай болох эсэх асуудал гол нь зураачийн хар зургаас хамаардаг тул бусдын санал бодлыг тэрбээр их сонсдог, ялангуяа найруулагчтайгаа бүтээлчээр хамтран ажилладаг уран бүтээлч байлаа.
Б.Төмөрхуягийнхээ удахгүй тайзнаа амилах макет,эскиз зургуудийн талаар найруулагч Г.Доржсамбуу, бид хоёр санаа бодлоо хуваалцан ярилцаж байсан 1980-аад оны тэр нэгэн өдрүүдийг яахин мартах билээ.
найруулагч, зураач хоёрын хамтын бүтээлч ажиллагаа, эрэл хайгуул хэрхэн амжилтанд хүргэдгийг олон ч удаа тэдний дэргэд нь байж, нүдээрээ харж билээ.
Театрын зураач Б.Төмөрхуяг маань төмөр замын хороолол,баруун дөрвөн замын тэр хавьд дөрвөн давхар бараан саарал байшинд суудаг байлаа. Түүний өрөөнд нэрт зохиолч, төрийн шагналт Ч.Чимидийн “Хүний санаа”, ”Д.Мягмарын “Найрын ширээний нууц”, Д.Батбаярын “Хөхөлдэй хүүгийн үлгэр”, норвегийн их зохиолч Г.Ибсены “Хүүхэлдэйн байшин буюу Нора” зэрэг бүтээлүүдийн эскиз зурагууд авьяаслаг зураачийн маань билиг ухаанаар бий болсон юм.Бид гурвуулаа үүр цайтал суудаг сан…
…Жаахан дуг хийсэн болоод өглөөгүүр Б.Төмөрхуягийнхаас хоюулаа гарнаа..Өө…
Г.Доржсамбуу маань миний дэргэд том биетэй,харин би түүний дэргэд нэг тагжгар амьтан… ингээд өндөр нам хоёр нөхөр л Төмөр замын Соёлын Ордны хажуугаар хотын төвийг зүглэн гудамжаар алхаад явж байхад хажууд маань суудлын нэгэн тэрэг тооромсоглож зогссоноо:
-Хүүе Арслан сайн уу, аль хүрэх үү? таныг хүргээд өгье л дээ гээд үл таних залуу уриалгахан хаалгаа онгойлгоод бид хоёрыг суулгааад авч одож билээ…
машиндаа суулгасан сайхь залуу өөрийн хүндэтгэж явдаг хүнээ хажуудаа суулгасандаа ямар их бахдалтай байгаа нь түүний харц, ярианаас илт байж билээ… Арслангийн дүрээрээ ард түмэндээ хайрлагдана гэдэг юутай эрхэм зүйл вэ гэдгийг тэхэд би мэдэрч билээ…
зураач Б.Төмөрхуяг, найруулагч Г.Доржсамбуу хоёрын нөхөрлөл жинхэнэ уран бүтээлч сэтгэлийн бат холбоо байсан юм.
Бие биенээ түшиж,ойлголцохын үлгэр дууриалыг энэ хоёроос л харж болохоор байлаа.Б.Төмөрхуягийг ярина гэвэл найруулагч Г.Доржсамбуугийн уран бүтээл зайлшгүй холбогддог.
Энэ хоёрыг тус тусад нь ярихын арга байхгүй… Тиймээс ч зураач Б.Төмөрхуягийн эскиз зургаар найруулагч Г.Доржсамбуугийн тайзны бүх бүтээлүүд амилсан юм. Тэдний уран бүтээлийн зам дардан байгаагүй ээ. Үндэсний хэв шинж,ардын аман зохиолын уламжлалыг тусгасан төрийн шагналт зохиолч Д.Батбаярын “Хөхөлдэй хүү” жүжгийн эскиз,тайз засал монгол ардын үлгэрийн ер бусын ертөнцийг амилуулж, Г.Доржсамбуу найруулагчийн зоримог шийдэлтэй хосолсон уг бүтээлийг тухайн цаг үеийн нам төрийн түшмэдүүд таатай хүлээн аваагүй, улмаар хааж хориглосон билээ.Хаан хүний билгийн нүд сохорч,оюун ухаан мөхөсдөхөд төр нийгмээрээ хэрхэн хямардаг тухай асуудлыг уран бүтээлчид энэ жүжигт хөндсөн юм.
Ардын үлгэр гэдэг ард түмний гэгээн ухаанаар хэдэн мянган жилийн туршид тунгаан шүүгдсэн мөнхийн үнэнийг өгүүлдэг тул уг үнэн айхтар хүчтэй байж. Хааны эрх мэдэл ухаан муут хатан хүний гарт очвол ард түмэн,улс орноороо яаж зовлонд унадгийг харуулсан уг жүжиг 1980-1990-ээд оны монголын улс төр, нийгмийн дотоод хямралтай ямар нэгэн байдлаар цаагуураа холбогдсон нь тухайн цагийн МАХН-ын ТХ-ы түшмэдүүдиийг эмээж болгоомжлоход хүргэсэн болов уу…
Ер нь Бурмаагийн Төмөрхуяагийн авьяас билгийн хүч, цараа хүрээ соронзон адил бусад уран бүтээлчдийг өөртөө татаж байсан билээ. Тэгээд ч монголын маань урдаа барьдаг найруулагч МУАЖ Б.Мөнхдорж, УГЗ И.Нямгаваа, УГЗ Б.Баатар, Н.Ганхуяг, Э.Санчигдан нар… гээд бүгд түүнтэй хамтран уран бүтээл туурвисан юм.
Хорвоод хосгүй, монголын тайз, заслын урлагт ховорхон заяах авьяас билигт Төмөрхуягийн маань дүр төрх сэтгэлд минь ийнхүү мөнхөд үлдэж дээ…
Харин тэнгэрээс заяав уу гэлтэй түүний авьяас чадвар үе дамжин ,үр хүүхдүүдэд нь өвлөгдөж ирсэн тохиол гайхалтай. Эдүгээ Төмөрхуягийн хүү Аянга монголын тайз дэлгэцийн урлагийн олон арван бүтээлийн эскиз зургийг туурвиж,аавынхаа шийрийг хатааж яваа, нэрт гарсан зураач билээ.
Тэрбээр Соёл, урлагийн дээд сургуулийг дүүргэж УДЭТ, УДБЭТ, Хувьсал Продакшин, Хангарьд, Зөгий/Bee/, Мөрөөдлийн Театруудын уран бүтээлийн ерөнхий зураачаар ажиллаж байлаа. Үүний зэрэгцээ өөрийн уран бүтээлийн үзэсгэлэнгээ гаргахын зэрэгцээ,олон арван концерт, шоу тоглолт, соёлын өдөрлөг, үндэсний баяр, урлагийн наадмын тайз засал,чимэглэлийг урласан юм.
Төмөрхуягийн Аянга Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний ажилтан бөгөөд Берлиний ОУ-ын кино наадмын хүүхдийн таашалд нийцсэн кино номинаци “Болор Баавгай” шагналын эзэн, ”Гэгээн Муза” ОУ-ын Театрын их наадмын шилдэг зураачаар тус тус шалгарч байлаа.
Харин Т.Аянгын хүү Дөлгөөн бас л СУИС-г тайзны зураач, дизайнер мэргэжлээр дүүргэжээ.
Тэрбээр “Би дурламаар байна”, ”Намайг хайрла”, ”Том толгойтын романс”, ”Тэр бумын хэрэг” зэрэг тайз дэлгэцийн бүтээлүүдээс гадна Улаанбаатар чуулгын бүтээл “Бремены хөгжимчмд” мюзикл,”Ариун хаврын тахилга” этно бүжгин жүжгийн тайз заслыг урлаж, олны танил болсон зураач болжээ.
Дөлгөөн нь өвөө Б.Төмөрхуяг зураачийн амин хайртай хүүхэд нь байсан гэдэг.
Өвөө нь түүнийг үргэлж дэргэдээ дагуулж явах дуртай байсан нь түүнийг ирээдүйд авьяаслаг зураач болох замыг нь засч явсан ч юм бил үү…хувь заяаны төөрөг гэж их сонин шүү… Эдүгээ, дээд тэнгэрт заларсан өвөө нь өөрийнх нь мэрэгжлийг өвлөж, нэр төртэй яваа үр, хойчоо тээр дээрээс хараад магнай тэнийн,баярлаж суугаа даа.
Монгол Улсын Соёлын Гавьяат Зүтгэлтэн, профессор, урлаг судлаач Дэ.Мягмарсүрэн
