Америкийн Вашингтон Пост сониноос Чингис хааныг яагаад Мянганы хамгийн чухал хүнээр сонгосон тухайгаа тайлбарласан нийтлэлийг орчуулснаа хүргэж байна. Ямар их мэдээлэл, мэдлэг, дүгнэлт, дүн шинжилгээ шингэж вэ энэ нийтлэлд. Монгол хүний хувьд зэвүүцмээр, эгдүүцмээр хэсгүүд байгаа ч үнэхээр л эзэн Чингис хааны урд гишгэх хүн гараагүй аж.
“Дэлхийг агшаасан, хүн, бас технологийг хөндлөн гулд дэлхийгээр нэг хөдөлгөсөн, энэ том гариг дээр хүний ноёрхлыг улам их тэлсэн хүнийг хайсан” гэжээ.
ТҮҮНИЙ ЦАГ ҮЕ
СҮҮЛИЙН МЯНГАНЫ ХАМГИЙН ЧУХАЛ ХҮНИЙГ СОНГОХ НЬ
1995 оны 12-р сарын 30
Жоэл Ахэнбах, сэтгүүлч, зохиолч
Мянган өндөрлөж буй энэ цаг үед “Вашингтон пост” нэгэн мэдээг цагаасаа өмнө хэдий ч албан ёсоор зарлах гэж байгаа анхны Америк сонин болж байна. Бид Мянганы хүн, мянганы ном, мянганы алдаа гээд олон ангилалтай шалгаруулалтын ялагчдыг зарлах гэж байна. Энэ мянган дуусахад 5 жил дутуу байгаа нь зүгээр ээ, техникийн асуудал. Товчхондоо бид шалгаруулалтаа өндөрлөлөө гэхэд болно.
Тэр бүдүүлгүүдийн нэгэн болж төржээ, нэгэн жижиг жанжны хүү. Эцэг нь түүнийг анх харахад хүү бяцхан гартаа нөж атгасан байж. “Юу зөгнөө бол” гэж эцэг нь бодож.
Хүү хүч чадалтай, сүрхий тэнхээтэй нэгэн болж өсчээ. Түүний ард түмэн зүлэг модгүй хоосон зэлүүд газраар мориор нүүдэллэж майханд амьдардаг нүүдэлчид байв. Тэдэнд бичгийн хэл байгаагүй аж. Бусад овог аймгуудтай байнга дайтаж байдаг. Амьдрал хэрцгий, бас богино байж. Хүүг 12 настай байхад эцэг нь өөрийн хүмүүсийн хамт нэгэн байлдаанд амь үрэгджээ. Хүү нуур руу шумбан орж зэгсний хөндий ишээр амьсгалж амиа аврав.
Энэ хүү дэлхийн бүх цаг үеийн хамгийн том эзэнт гүрнийг байгуулж эзэн сууж, өөрийн ард түмнээсээ Чингис Хаан буюу “төгс дайчин” гэсэн алдар нэр хүртэнэ гэж, тэгээд бас 800 жилийн дараа хэвлэлийн маань Ням гарагийн хэв маяг булангийн манай эриний 2 дахь мянганы хүнээр тодроно гэдэг бол хэний ч ой тоймд багтамгүй зүйл байлаа.
(Өөрөө ч гайхширсан мэт хэсэг чимээгүй болов.)
Мянганы хүнээр аль нэг хувь хүнийг тодруулахдаа тухайн мянган жилийг цогцоор нь, бүтнээр нь таньж ойлгох нь чухал. Энэ мянганд юу эс хамаарна вэ. Өлсгөлөн, дайн, хядлага, өсөн мандах, гундан унах эзэнт гүрнүүд, техник технологи, оюун санааны гэгээрэл, капитализм, аж үйлдвэржилт, ардчилал. Сайхан үедээ дэндүү сайхан, муу үедээ туйлын муу он цаг.
Мянганы хүнийг сонгохдоо түүхийн хуудсан дундуур туучих шиг л боллоо – Мартин Лютерээс Мартин Лютер Кинг Жюниор гээд нэг хуудаснаас нөгөө хуудас рүү үсчин түмэн хүнийг л судаллаа. Сэргэн мандалтын үеийн оюун санааны хамгийн тод төлөөлөл Леонардо да Винчи юу? Эсвэл Францыг нэгтгэж, үндэсний үзлийг өдөөсөн Жанна д’Арк охин уу? Мянганы хамгийн гайхамшигт тунхаглалыг зохиосон Томас Жефферсон уу?
Мянганы хамгийн агуу эзэнт гүрний сахин хамгаалагч, зөвхөн нэр нь л гэхэд ёс зүйн хамгийн дээд хэм хэмжээг илтгэх болсон сэтгэл татам удирдагч Викториаг ч авч үзсэн.
Ньютон, Дарвин, Мендел. Гэтэл шинжлэх ухаан гээч нь хоёр дахь мянганд хүн төрөлхтөны оюун ухааны талбарт тохиосон олон чухал үйл явдлын зөвхөн нэг нь л юм. Гуманизм буюу хүн төвтэй үзлийн үүсэл хөгжлөөр хоёрдугаар мянган нь бурхан, сахиус, гэгээнтэн тойрсон шашны хийрхүү үзэл онол бүхий нэгдүгээр мянганаас ялгагддаг. Тиймээс анхны гуманист хэмээгддэг 14-р зууны эхэн үеийн Италийн яруу найрагч Петраркаг бид бас авч үзлээ. Шүлэг дуулал бичихийн сацуу тэрбээр эртний түүхэн гар бичмэлүүд цуглуулж /эртний сүмүүдэд хадгалагдаж дарагдсан нь ч байсан/, барууны соёл иргэншлийг Дундад зууны харанхуйгаас ангижруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн нэгэн мөн л дөө.
Гэвч дэлхий ертөнц маш ихээр, асар их нүргээнтэй, эргэлт буцалтгүйгээр өөрчлөгдсөн хоёрдугаар мянганы бэлгэ тэмдэг болох хүнээр аль нэг эрдэмтнийг, нэг сэтгэгчийг, эсвэл том ярьсан этгээдийг сонгох нь арай л гоомой, арай л жол болох гээд байна. Капитализм, национализм, бүр мултикультуризм \олон соёлт үзэл\-ын энэ бүх “измуудыг” орхиё.
Орчуулагч Э.Содонтогос (2024 он)
