Нийслэлийн ногоон бүсийн зэрлэг амьтад суурьшлын бүсэд орж ирэх явдал нэлээд түгээмэл болж, иргэдээс энэ төрлийн дуудлага нэлээд ирэх болжээ. Энэ талаар бид Нийслэлийн байгаль орчны газрын Амьтан, ургамлын асуудал хариуцсан мэргэжилтэн Ц.Цолмонбаатартай уулзаж ярилцлаа.
-Амьтад яагаад зэрлэг байгалиасаа дайжиж суурьшлын бүсэд орж ирэх болов оо?
-2018 он гарсаар нийслэлийн суурьшлын бүсэд зэрлэг амьтан орж ирж байгаа тохиолдлууд нэлээд гарч байна. Энэ нь Улаанбаатар хот өдрөөс өдөрт тэлэхийн хэрээр зэрлэг амьтны амьдрах орчныг булааж багасгаж байгаатай холбоотой гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл, хүн амьтан хоёрын амьдрах орчин давхцаад байна гэсэн үг. Үүнээс улбаалаад зэрлэгшсэн ноход ч элбэгшиж байна. Ноход ч гэсэн амьд амьтан учраас амьдрахын тулд амьтан барьж идэх хэрэгтэй. Зэрлэг нохдод туруутай амьтад, түүний дотор ихэвчлэн бор гөрөөс уруулж байна. Энэ жилийн хувьд үүнтэй холбоотой цөөнгүй дуудлага ирлээ. Нохойд уруулсан, нохойд хөөгдөж яваад хашлага гэх мэт эд зүйл мөргөсөн тохиолдлууд бас гарч байна. Зугтаж яваад айлын торон хашаа мөргөх, зуслангийн айлын айхтар үзүүртэй хашаанд сүлбүүлэх тохиолдлууд гарсан байгаа.
Бор гөрөөс, халиун бугаас гадна энэ жил үмхий хүрэн гэдэг амьтантай холбоотой дуудлага нэлээд ирж байна. Эмээлт орчимд гэхэд үнэг, үмхий хүрэн ирэх болсон учир шалтгаан нь тэр газрын махны үнэртэй холбоотой юм болов уу гэж бид одоогоор таамаглаж байгаа юм. Тэнд махны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг нэлээд олон цех, үйлдвэрүүд байдаг. Нөгөөтэйгүүр, зэрлэг амьтан байгаль дээрээ амьдарч идэш хоолоо олж идэхээс илүүтэй хүний дэргэдээс хоол тэжээлээ олж идэх нь илүү амар хялбар байж болзошгүй юм гэсэн мэдээллийг зөвлөгөө авах үеэр салбарын эрдэмтэд ярьж байсан юм. Үмхий хүрэн зуслангийн бүсэд ч нэлээд тохиолдож байгаа.
-Зэрлэг ноход олширлоо гэлээ. Золбин нохойн устгалын ажил явагдаж байгаа юу?
-Манайх нийслэлийн захирагчийн ажлын албатай хамтраад нохой устгалын ажлыг тогтмол зохион байгуулж байгаа.
-Тэгээд зэрлэг ноход яаж олшроод байна вэ?
-Зэрлэг нохой олшроод байгаагийн шалтгаан нь сүүлийн үед хүмүүс зусланд гарахдаа нохой, гөлөг аваачиж тэжээж байгаад, намар буцахдаа тэнд нь үлдээчихдэг. Үлдсэн амьтан амьдрахын эрхээр ууланд гарч зэрлэг амьтан барьж идэх асуудал гардаг. Манай байгууллагын хариуцдаг нутаг дэвсгэр болох нийслэлийн ногоон бүсээр бид нохой устгалыг зохион байгуулж ажиллаж байна. Ер нь зэрлэгшсэн ноход бол ууланд гарсан байдаг.
-Ийм учир шалтгааны улмаас зэрлэг амьтад хүмүүсийн ойролцоо ирэх боллоо гэсэн мэргэжлийн албан ёсны дүгнэлт байдаг уу?
-Манайх Ерөнхий болон сорилын биологийн хүрээлэнтэй хамтарч ажиллаж байгаа. Эрдэмтдээс зөвлөгөө авахаар өнөөдөр дээрх хүрээлэн рүү албан бичиг илгээж байна. Зэрлэг амьтад ямар учир шалтгааны улмаас суурьшлын бүсэд орж ирж байна зэрэг асуултад шинжлэх ухааны үндэслэлтэй хариу авахаар энэ албан бичгийг явуулж байгаа юм.
Нийслэлд орж ирж байгаа амьтад, жишээ нь бор гөрөөс ихэвчлэн бэртэлтэй байна. Ерөнхийдөө зэрлэг ноходод хөөгдөөд л суурьшлын бүсэд орж ирж байна. Бид газар дээр нь үзээд нийслэлийн Мал эмнэлгийн малын эмчид үзүүлээд ямар нэгэн халдварт өвчин байгаа эсэхийг шинжлүүлээд, гэмтлийг нь тодорхойлж дүгнэлт гаргуулаад Амьтан асрах төвд аваачиж асрана. Малын эмчийн хяналт дор асраад эдгэхэд нь байгальд тавьдаг.
Ер нь амьтад хотод орж ирж байгаа учир шалтгааныг нь тогтоосон баталгаатай дүгнэлт гараагүй байна.
-Үмхий хүрэн ямар идэштэй амьтан бэ. Хүн малд хэр аюултай амьтан юм бол?
-Үмхий хүрэн бол махан идэшт махчин амьтан. Жижиг мэрэгчдээр хооллоно, мэрэгчдийн үлдээсэн нүх ашиглаж амьдардаг. Бүүрэг, халдварт өвчин тээх магадлалтай байдаг. Мэдээж аюул эрсдэлээс бие хамгаалах амьтны төрөлхийн инстиктээрээ хортой хий ялгаруулдаг. Үмхий хүрэн айлын довжоон доогуур хүртэл үүрлэчихсэн байх жишээний. Үмхий хүрэнг шууд барьж авахад эрсдэлтэй, хорт үнэр ялгаруулна. Махчин амьтан учраас бага насны хүүхэд ойртуулж огт болохгүй. Хэрэв үмхий хүрэн харсан тохиолдолд иргэд манай байгууллагын 11-323780 тоот дугаарт яаралтай мэдэгдэх ёстой. Барихад амаргүй ч өгөөш тавьж амьд баригчаар л барьж авна даа.
-Хамгийн сүүлд ямар зэрлэг амьтдаас хот орчимд айлчлав. Тэдэнд ямар арга хэмжээ авч ажилласан талаар мэдээлэл өгөөч?
-Гэмтсэн бор гөрөөсийг байгальд нь тавьлаа. Өчигдөр л гэхэд начин шонхор шувууг тавьлаа. Тэр шувууны талаар анх сарын гаруйн өмнө БГД-ийн иргэн байшингийнх нь гадаа шонхор шувуу далавч нь гэмтсэн бололтой нисч чадахгүй байна гэсэн дуудлагыг өгсөн. Бид түүнийг сар гаруйн хугацаанд асарч өчигдөр байгальд нь тавьлаа. Мөн энэ сарын 13-ны өдөр Эмээлт захын орчимд гэмтсэн халиун буга байна гэсэн мэдээлэл ирсэн. Энэ дагуу манай байгууллагаас очоод ХАА-н Мал эмнэлгийн хүрээлэнд аваачиж үзүүлж малын эмчээр тодорхойлолт гаргуулаад, байгальтай нь ойрхон, байгууллагын хашаанд асаргаа эмчилгээнд байлгаж байгаа. Энэ бугыг зам хөндлөн гарах гэж явахад нь машин дуут дохио өгч л дээ. Цочсон буга замын хөндлөн төмөр мөргөж, цааш даван унаж, дунд чөмөг нь далнаасаа мултарсаны улмаас хавдаж хүнд гэмтэл авсан байсан. Нойрсуулах тариа хийж байгаад мултарсан хэсгийг нь оруулсан байгаа. Энэ халиун буганы тухайд бол цусаа сэлбэх гэж яваад ийм осолд орсон байх гэж таамаглаж байгаа. Ер нь амьтадад цус сэлбэх /селекц/ гэж нэг зүйл байдаг юм. Жишээ нь, Хустайн буга, Богдхан уулын бугатай ч гэдэг юм уу нийлж цусаа сэлбэхээр ганц нэгээрээ нүүдэллэдэг. Тэгж яваад л нохойд хөөгдөөд зам гарахдаа сигналаас цочиж хашлага мөргөж унасан бололтой юм.
-Могой хотын төвд орж ирсэн гэсэн. Энэ талаар сонирхуулаач. Тэр могой нь хортой байсан уу?
-Могойтой холбоотой дуудлага бас бидэнд ирж байна. Энэ жилийн тухайд гэвэл, зургадугаар сард төмөр замд машины мотор дотор могой орчихсон байна гэсэн дуудлага ирсэн. Дуудлага авч очоод хоёр цаг гаруй хугацаанд хайж шалгасан. Гэтэл моторын бүр цаагуур, араар нь орчихсон байсан. Тэр хавьд могой орох боломжгүй.
Харин тухайн жолооч Тэрэлжээс дөнгөж ирээд байсан юм билээ. Тэгээд л машиндаа могой тээгээд оруулаад ирсэн байх магадлалтай байгаа юм. Нийслэлийн хэмжээнд бамбайн хоншоорт могой нэлээд тархсан байдаг. Энэ бол хортой могой учраас иргэд сонор сэрэмжтэй байх хэрэгтэй. Могой харагдах л юм бол бидэнд хандаж дуудлага өгөх хэрэгтэй.
Бас И-март худалдааны төвийн орчмын байрны буланд могой байна гэсэн дуудлагын дагуу очиход барилгын завсраар ороод алга болсон. Хуучны барилга болохоор ан цав ихтэй учраас барих боломжгүй болсон. Гэхдээ хүн ямар нэгэн хор учруулахгүй, айлгахгүй бол тухайн амьтан аяндаа гараад явна. Дахиж дуудлага ирээгүйг бодоход барилгын завсраар орсон могой гараад дайжсан байх.
-Нийслэлийн байгаль орчны газар нийслэлийн эргэн тойронд байгаа зэрлэг ан амьтадыг хамгаалах чиглэлээр ямар ажлуудыг хийж байна вэ?
-Халиун буга нь Засгийн газраас тогтоосон ховор амьтны жагсаалтад орсон амьтан. Бид биотехникийн арга хэмжээг тогтмол авч ажиллаж байгаа. Байгаль хамгаалагчийн мониторингийн үнэлэлт дүгнэлт дээр тулгуурлан сонгосон байршлуудад анх 2016 онд 100 боодол өвс, 4тн хужир мараа, 2017 онд 45 боодол өвс, 250 кг хужир мараа тавьж өгсөн. Үүний үр дүнд хөхтөн амьтадын тооллогын дүнд харьцуулалт хийхэд халиун буга, бор гөрөөсийн тоо нэлээд олон хувийн өсөлттэй гарч байна. Мөн нийслэлийн Байгаль орчны газраас хавхгүй нийслэл аяныг 2017 оноос хэрэгжүүлж байна. Өнгөрсөн жил 41 хавх, 20 гаруй урхи цуглуулж устгасан. Эдгээр хавхыг тарваганы нүхэн дээр, амьтны жим гэх мэт газруудад тавьсан байдаг. Хавх, урхинд амьтан орсон тохиолдол гараагүй. Хавх урхины эзэдтэй хяналт шалгалтын явцад таарахгүй л бол олоход хэцүү л дээ.
-Амьтан асрах байртай гэж дээр дурьдлаа. Хаана байрлалтай, хэр багтаамжтай байр байдаг юм бол. Амьтадыг байлгах зориулалттайгаар баригдсан байр юм уу?
-Нийслэлийн байгаль орчны газар хувийн хэвшилтэй хамтарч зэрлэг амьтан асрах байрыг байгуулсан. Нийтдээ 36 м.кв талбайтай байшин бий. Энд өвсөн тэжээлтэн, махчин амьтан, шувуудын гэсэн гурван тасалгаатай. Бүгд л зориулалтын тортой. Мэдээж үүн дээр түшиглээд сайжруулах олон асуудал, дутуу зүйлс байгаа. Амьтны идэш тэжээл, эмчилгээний болон бусад төрлийн тоног төхөөрөмж, эм бэлдмэлээс эхлээд амьтан барих багаж хэрэгслүүд гэх мэт шаардлагатай зүйлс бий.
-Баянчандманийн урдхан талд амьтны хүрээлэн байдаг. Тэнд гэмтэж бэртсэн амьтдыг бас асардаг юм билээ. Тэд хаанаас зөвшөөрөл авч ажилладаг юм бол. Танайхтай хамтрах, эсвэл ямар нэгэн чиглэлээр холбоотой ажилладаг уу?
-Бид Баянчандманийн амьтны хүрээлэнтэй хамтарч ажиллаагүй. Манайх амьтдаа байгальд нь тавихыг л эрмэлзэнэ. Гэмтэж бэртсэн ч гэсэн буцаагаад байгальд нь тавих ёстой. Амьтны хүрээлэнгийн зөвшөөрлийг бол Байгаль орчны яамнаас олгодог.
-Байгалийн зэрлэг амьтадтай ажиллахад тодорхой хэмжээгээр дадлага туршлагаас гадна багаж, техник хэрэгсэл хэрэгтэй. Манайд энэ талын хангамж хэр байдаг юм бол?
-Манай байгаль хамгаалагч нар ерөнхийдөө нүцгэн гараар ажиллаж байна гэж хэлэхэд бараг болох байх. Жилээс жилд багаж, тоног төхөөрөмжөө нэмээд л явж байгаа л даа. Гэхдээ хангалттай биш. Хашлага мөргөсөн бугыг гэхэд хэдэн талаас нь олсоор зэрэг татаж өргөж ачих жишээтэй.
Ер нь зэрлэг амьтан барина гэдэг чинь тийм амар ажил биш, маш хэцүү. Биднийг очиход амьтад өөрсдөө бариулах гээд хүлээгээд байна гэж байхгүй. Жишээ нь, бугыг барих гэж бүтэн өдөржин, шөнийн хугацаа орж байна. Үмхий хүрэнг шөнөжин отож манаад сууна. Заримдаа хэд хонож ч болно. Могой ч гэсэн нарийхан нүх сүвээр гулсаад орчихно.Байшингийн завсраар орвол бид яаж гаргах билээ. Наад талаас нь цохиж, шуугих, дэргэд нь хүн очихоор ямар ч зэрлэг амьтан төрөлхийн биеэ хамгаалах зөнгөөрөө улам цаашилна, зугатна биз дээ. Үмхий хүрний хувьд гэхэд хортой хий ялгаруулдаг. Зооноз-ынхон сая нэг үмхий хүрэнг барьж чадсангүй. И-мартын хажуугийн байранд байсан могойг ч бас алдлаа. Ер нь их хэцүү ажил шүү дээ.
Байгаль хамгаалагч нар маань амьтанд хазуулах, гэмтэж бэртэх тохиолдолд яаралтай тусламж үзүүлж ажилладаг. Гэхдээ зарим техник хэрэгсэл зайлшгүй шаардлагатай байгаа. Тухайлбал, өвлийн -30 градуст ажилладаг камер маш их шаардлагатай. Камерын бичлэг судалгааны ажилд нэлээд түлхэц болж, чухал мэдээллийг авах боломжтой болох юм. Хэдийгээр жилээс жилд шаардлагатай хангамжаа нэмэгдүүлээд явж байгаа ч зайлшгүй хэрэгтэй зүйлүүд бас байна.
-Мэдээлэлтэй, сэрэмжлүүлэгтэй, сонирхолтой яриа өгсөн танд баярлалаа.
