Монгол Улсын Урлагийн Гавъяат зүтгэлтэн Ламжавын Ванган ХХ зууны монголын томоохон соён гэгээрүүлэгчдийн нэг байлаа. Түүний мэдлэгийн өргөн цар хүрээ ,үйл ажиллагааны далайц монголын шинэ үеийн соёл,урлагийн бүхий л салбарыг хамарч байснаараа онцлог.
Монголын цирк, монголын театр, монголын кино урлаг, монголын утга зохиол гээд бүгдээрээ намхан нуруутай,жижигхэн биетэй аугаа энэ хүнтэй хувь төөргөөрөө холбоотой байсан нь гайхалтай бөгөөд ховорхон үзэгдэл юм. Л.Ванган зөвхөн зохиолч, найруулагч төдийгүй тухайн үедээ монголын урлагийнхны оюун санааны гэгээрсэн багш,сурган хүмүүжүүлэгч хүн байсныг өнөөгийн залуу ,хойч үеийнхэн умартах ёсгүй,үргэлж түүний гавъяа зүтгэлийг санаж явах учиртай. Энэ хосгүй эрхэм хүний уран бүтээлийнх нь нэгээхэн хэсэг нь монголын үндэсний кино урлагтай амин холбоотой юм.
1957 онд Л.Ванган гуай Ч.Чимидийн хамт “Сэрэлт “ киноны зохиол бичиж монголын кино урлагт анх мөрөө гаргасан.
Түүний анхны энэ бүтээл манай дэлгэцийн урлагийн түүхнээ шинэ сэргэг содон үзэгдэл болсон. Учир нь 1950 иод оны үед манай кинонд ихэвчлэн үйл явдал тоочиж хүүрнэсэн өгүүлэмж зонхилдог байсан бол “Сэрэлт” кино нь баатруудын оюун сэтгэхүйн гүн рүү орж,хүний дотоод сэтгэлийн зөрчлийг нээснээрээ дэлгэцийн урлагийн шинэ алхам болсон.
Ялангуяа дүрүүд нь үзэгчдийн сэтгэлийг татаж, ойр дотны танил хүмүүс болж чадсан байдаг.Сувилагч Бумаа, малчин Даш нарт үзэгчид хичнэээн хайртай билээ дээ. Тэдний алдаа оноо будилж төөрж явсаар учраа олж байгаа сэтгэлийнх нь гүнзгий зөрчил бүр дүрийг үнэмшилтэй,х үчтэй болгож үзэгчдийн хайр хүндэтгэлийг хүлээж байдаг. Цагааны Цэгмид гуай Даш өвгөний сэтгэл санааны төвөгтэй зөрчлийг үнэхээр гайхалтай харуулсан.Ялангуяа маарамбын гэрээс гарч эмнэлэгт ирээд охиныхоо дууг таних хүртлэх бага хугацаанд илрэх Даш өвгөний сэтгэлийн өнгө хувирал хичнээн баялаг гэж санана вэ… мухар сүсгээсээ болж ачтан эмчийнхээ амийг хороох гэж завдах үеийн сэтгэлийн түймэр, дараа нь учрыг нь ухаармагцаа буцаад мориндоо мордон ах ламындаа давхин ирээд уураа гаргах агшин хүртлэх үеийг Л.Ванган үггүйгээр дүрслэн өгүүлсөн хэсэг бий.
Кино зохиолд дүрслэл хэл онцгой үүрэгтэй,дүрслэл үгээс ургах уран санаа, үүгээр дамжуулж хүний сэтгэхүй,зан төрхийн нандин ертөнцид нэвтрэх гайхамшгийг “Сэрэлт” кинонд Лхамжавын Ванган нээсэн…Францын нэрд гарсан кино найруулагч Рене Клер дүрслэл хэл кино зохиолын “амин сүнс” гэж тэмдэглэсэн нь бий. Үгээр дүрслэх, зураглахдаа Л.Ванган зохиолч гарамгай байлаа.
Зураглаж өгүүлсэн түүний үг бүр жүжигчинд нэгийг бодогдуулж дүрийнхээ зан онцлогийг нээх,найруулагч хүнд киноны өгүүлэмжийг дүрслэлээр баяжуулах эх сурвалж болсон байдаг.Тухайлахад,”Сэрэлт” кинонд Бумаа авгай хажуу дахь хүнийхээ дэвтэр лүү өнгийн харж буруу бичсэнээ мэдмэгц долоовор хуруугаараа бичгийн алдаагаа баллаж байдаг шүү дээ.Зуравсхан энэ дүрслэл хэсэг Бумаагийн гүндүүгүй зан чанарыг гайхалтай нээхийн хамт,Т.Цэвээнжав гуай дүрээ хошин өнгө аястай болгож үзэгчдийг инээлгэх төдийгүй тэдний хайр хүндэтгэлийг өөрийн эрхгүй татдаг.Иймэрхүү үггүй атлаа дүрслэл зураглалаар киноныхоо өгүүлэмжийг баяжуулсан гайхалтай шийдвэрлэлүүд “Сэрэлт” кинонд элбэг бий.
Дүрсээр сэтгэх кино зохиолын онцлогыг Л.Ванган гаргуут мэдэрч найруулагчийн уран санааг баяжуулсан оргил хэсгийн нэг бол Сор залж байгаа үйл явц байдаг.Энэ агшин үзэгчдэд үнэхээр хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлдэг.Ванган кино зохиолдоо дүрслэл хэлийг зөвхөн ахуй орчинг зураглах төдий биш,баатруудын оюун сэтгэхүйд дэхь зөрчлийг нээхэд чухал үүрэгтэйг таниулж мэдүүлсэн юм.Дүрслэл хэлээс гадна Л.Ванган монголын кинонд философи,гүн ухааны гүнзгий утга санаа бүхий диалог-харилцан яриаг зохиолынхоо үндэс болгож,нийгэм улс төр,ёс суртахууны далайцтай асуудал анх дэвшүүлсэн зохиолч хүн.Түүний зохиолын баатрын үг бүр дүрийнхээ зан чанар,сэтгэлийг нээхийн хамт,хүний оюун ухааныг эзэмдэх хүч,эрэгцүүлж тунгаах бодол, ухаарал хайрласан байдгаараа өвөрмөц.Зарим диалог нь үзэгчдийн оюун санаанд баттай шингэж,хүмүүс Л.Ванганы кино зохиолын баатрын үгнээс жишээ болгох,ярианаас нь ишлэл татах,үг яриагий нь чээжилчихсэн байдаг нь санамсаргүй хэрэг биш ээ.
Тухайлахад “Морин дээрээс ертөнцийн талыг эзлэх амар.харин мориноосоо буугаад төрийг төвхнүүлэх хэцүү” хэмээн Богд хаан ардын намынханд хандаж хэлдэг үгийг хэн хүнгүй мэднэ. Их эзэн Чингисийн энэ сургаалийг Богд хаан айлдаж буйгаар Л.Ванган “Өглөө” кино зохиолдоо дүрсэлсэн нь тухайн үедээ зоримог шинэ алхам байсан юм.Ганц нам,марксизм-ленинизмын үзэл суртал ноёрхож,”Чингис” хэмээх нэрийг хэлэхээс ч эмээдэг байсан хэцүү цаг үед Л.Ванган их монгол улсын тулгуур төрийг үндэслэгч эзэн Чингисийнхээ нэрийг мөнхөлж алтан сургаалыг нь монгол түмэндээ,хойч хойчийн үе,үр ач нартаа хүргэж чадсан гавъяатай хүн. “Морин дээрээс ертөнцийг талыг эзлэх амар,харин мориноосоо буугаад төрийг төвхнүүлэх хэцүү” хэмээх энэ үгийн далд утга,гүн ухааны агуулга шавхагдашгүй бөгөөд монгол төрийн өмнө тулгарах мөнхийн асуудлыг дэвшүүлжээ.
Ойрын жишээ гэхэд л өнөөгийн монгол төрийн өнгө төрх,бодит байдал ямар шүү байгааг бид бүгдээрээ харж мэдэрч сууна.Аугаа хүн ийнхүү алс холын ухаантай байдаг аж. Өнөөг хүртэл Л.Ванганы гүн утга санаа бүхий диалог,харилцан яриа монголын кино зохиолд үгүйлэгдсээр байна.Монголын кино урлагтай хувь заяагаа холбосон цөөхөн жилийн хугацаандаа Л.Ванган үндэсний кино зохиолыг мэрэгжлийн түвшинд хүргэж,түүний төрөл зүйг баяжуулахад үлэмж үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Ялангуяа “Түмний нэг”,”Хүний мөр”,”Өглөө”, “Тэмцэл” зэрэг бүтээлүүд нь бие хүн,ард түмний хувь заяаг нийгмийн хувьсгалт өөрчлөлтийн өргөн дэвсгэр дээр далайцтай харуулснаараа монголын дэлгэцийн урлагт туульсийн шинэ төрөл зүй кино романыг бий болгосон.
Л.Ванган уг дөрвөлсөн кино романдаа ардын хувьсгалын алдаа оноо, завхрал туйлшрал,улмаар “Хүний мөр” киногоороо монголын ард түмэнд тохиолдсон аймшигт гай гамшиг,эмэгнэлийн тухай өгүүлж хэлмэгдлийн асуудлыг олны өмнө дэлгэсэн анхны уран бүтээлч байлаа.Тиймээс ч тухайн үеийн эрх мэдэлтнүүд зохиолчийн хөндсөн сэдвээс цочирдон айцгаасан юм.
МАХН Төв Хорооны Улс Төрийн Товчоо уг бүтээлтэй нь холбогдуулж Л.Ванганд арга хэмжээ авсан төдийгүй түүнийг “Монгол кино”-ны уран сайхны удирдагчаас нь өөрчилж,үндэсний кино урлагаас холдуулж байлаа. ”Хүний мөр” киног дэлгэцнээ гаргах уу,үгүй гэдэг асуудал ийнхүү монголын төр засгийн удирдлагын хэмжээнд яригдаж,уг бүтээлээс тандаж хасаж,киноны хурц асуудлыг зөөлрүүлөн байж арайхийн үзэгчдийн хүртээл болсон билээ.Үнэндээ гэхэд Л.Ванган гуай оюун санааны хувьд мохож шантраагүй юм.
Түүний дараа дараачийн бүтээлүүдэд мөн л хувьсгалын сэдэв хөндөгдөж,тэх тусмаа бүх дэлхийн хувьсгалын нэрийн өмнөөс хэнийг ч хайр найргүй устгахад бэлэн хатуу үзэл бодолтой хэт хувьсгалчдыг анх удаа дэлгэцнээ Сэлэм Тогмидын дүрээр төлөөлж,хувьсгалын алдаа завхралын асуудлыг Л.Ванган гуай хөндсөн юм.Хэдүйгээр монгол орныхоо төлөө гэх халуун сэтгэлтэй эх оронч байсан ч гэлээ боловсрол нимгэн сэлэм Тогмид шиг хурц догшин зантай хэт хувьсгалчид явсаар байгаад 1930 онд гай гамшиг тарьж хэлмэгдэл завхарлыг гаргасныг тэрбээр өгүүлсэн.Үүнээс гадна “Өглөө” кинонд монголын төрийн ёс жаягийн асуудал хөндөж,ялангуяа Богд хааны дүрийг анх удаа түүхэн бодит үнэнд нилээд ойртуулж дүрсэлсэн байдаг.Урьдын сохор Богд биш , төрийн тэргүүний хавьд хашир хэрсүү ухаантай,буурь суурьтай,ардын намынханд эзэн Чингисийн сургаалыг айлдаж буй алсын бодлогтой,ухаалаг хаан төдийгүй монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө бодиттой нэмэр хандиваа оруулсан төрийн зүтгэлтэн гэдгийг Л.Ванган гуай кино зохиолдоо том томруун харуулсан юм.Үүнийг жанжин Сүхбаатарын үгээр илэрхийлжээ.
Тухайлахад “Номын ачит багш таны тааллаар явж,их оросын тусламжийг түшиглэн,ардын намын журамт нөхөд бид энэхүү засгийг тогтоон,эр чадал эрдэм билиг юугаан гэрэлтүүлэх шиг,энэ монгол улсыг байгуулав…” гэсэн утгатай үгийг жанжин Сүхбаатар хэлж байгаа нь Богд хаан тусламж хүсэх бичигт өөрийхөө тамгыг дарж Орос улсад ардын намын нөхдийг явуулсныг онцлон тэмдэглэж байна.Богд хаан ардын намынхантай холбоотой байсан уг асуудал нь 1960 аад оны үед хаалттай сэдэв төдийгүй түүнийг дурьдах зоригтой хүн байгаагүй юм.
Хэдүйгээр “Өглөө”,”Тэмцэл” киноны зарим үйл явдал тухайн үеийн намын үзэл сурталд зохицуулан түүхээс гажуудсан байдлаар бичигдсэн ч гэлээ Л.Ванган ард түмэндээ хэлэх үгээ юунаас ч эмээлгүй зоригтой хэлж,түүхэн үнэнийг сэргээхэд чадах чинээгээрээ жинтэй хувь нэмрээ оруулжээ.Л.Ванган гуай “Монгол кино”-ны уран сайны удирдагчаар ажиллаж байх үед манай үндэсний киноны мэрэгжлийн хүчирхэг баг төлөвшин бүрэлдэж,киночдын уран чадвар эрс дээшлэн,манай кино урлаг эрчимтэй хөгжлийнхөө шатанд орсон юм.
Урлаг судлаач, профессор Дэмчигдоржийн Мягмарсүрэн
