Ц.Баатархүү: Утааг эдийн засгийн аргаар бууруулах нь хамгийн зөв гарц

Гамшгийн хэмжээнд хүрсэн агаарын бохирдлыг бууруулахад иргэн бүрийн оролцоо, идэвх, санал санаачилга чухал байгааг нийгмийн болон улс төрийн түвшинд нэгэнт хүлээн зөвшөөрлөө. Засгийн газар, хотын захиргаанаас нийслэлийн гэр хорооллын өрх бүрийн нүүрсний хэрэглээг хязгаарлаж, цахилгаан халаагуур хэрэглэх, утаа гаргадаггүй түлш, сайжруулсан зуухыг өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэдэг байх шийдвэр гаргасан. Эрх баригчдын энэ бодлогыг сөрөг хүчний зүгээс хэрхэн дүгнэж байгаа талаар НИТХ дахь Ардчилсан намын бүлгийн ахлагч Ц.Баатархүүтэй ярилцлаа. Бидний яриа агаарын бохирдлыг үе шаттай, үр дүнтэйгээр хэрхэн бууруулах хийгээд Ардчилсан намын шинэчлэл болон улс төр нийгмийн амьдрал зэрэг өргөн хүрээнд өрнөсөн юм.

-Шинэ оны мэнд хүргэе. Ажил тавлаг уу. Тантай ярилцах гэж жил дамналаа. Ажил нь амжихгүй байв уу, эсвэл хэвлэлийнхэнээс зайгаа барьдаг хаалттай хүн үү?

-Эрх баригч биш ч гэсэн нийслэлийн иргэдийн төлөө хийх ажил мундахгүй юм. Зав зай муутай байсан болохоос биш хэвлэлд яриа өгөхөөс татгалзаж, цааргалаад байдаггүй хүн. Би хувьдаа хэвлэлийн ярилцлага үнэ цэнэтэй, шийдэлтэй байх ёстой гэж үздэг. Хийрхэл, амлалт, ямар ч үр дүнгүй, шийдвэргүй яриа, улстөржилт, популизм ярихаас аль болох болгоомжилдог.

-Таны хэлснээр бидний яриа ч бас үр дүнтэй, тодорхой шийдэлтэй болох байх гэж найдъя. Үндэсний аюулгүй байдалд өдөр бүр хохирол учруулж буй агаарын бохирдлын тухайд ярилцъя. Агаарын бохирдлыг бууруулахад иргэн бүрийн оролцоо чухал. Энэ асуудалд та болон танай бүлгийнхэн хэрхэн анхаарч ажиллаж байна вэ?

-Амьдрал бэлэглэх ёстой агаар маань хүний эрүүл мэндэд хортой нөхцөл үүсгэх хэмжээнд хүрсэн үү гэвэл аль 10 жилийн өмнө хүрсэн. Өнгөрсөн 25 жилийн хугацаанд орон нутгийн хөгжлийг орхигдуулж, Улаанбаатар хотыг ямар ч бодлоггүй удирдсаны үр дүн нь энэ. Хоёрдугаарт, Улаанбаатар хотод ажилгүйдэл, ядуурал гүнзгийрсний илэрэл. Ийм учраас өнөөдөр бид асуудалд нухацтай хандаж, зөв шийдэл, оновчтой бодлогоор тэмцэх нь чухал.

-Яг ямар зөв шийдэл, оновчтой бодлого байна вэ?

-Ажлын байр нэмэгдүүлэх, эдийн засгийг сэргээх замаар үндсэн углуулгаар нь тэмцэх шаардлагатай. Засгийн газар улс орны түвшинд, хөдөө орон нутгийг дэмжих ёстой. Хаана ажлын байр байна, хаана очвол амьдрал ахуй нь дээрдэх боломж байна иргэд тийшээ зүгэлдэг. Иргэд эдийн засгаа дагаж байгаа шиг утааны эсрэг эдийн засгийн аргаар л тэмцэх нь чухал.

-Асуудал ноцтой байдалд хүрснийг бүгд мэдэрч байна. Хамгийн чухал нь одоо бидэнд ямар гаргалгаа байна?

-2011 онд Ерөнхийлөгчийн санаачилсан \”Агаарын бохирдлыг бууруулах тухай” хууль батлагдсан. Энэ хүрээнд агаарын бохирдлыг бууруулах үндэсний хороо, \”Цэвэр агаар сан” зэрэг асуудлыг дунд шатанд шийдэх байгууллага ажилласан ч хангалттай үр дүнд хүрсэнгүй. Одоо бидэнд нийслэл яг ямар ажил хийх вэ? Засгийн газар, салбар яам нь юу хийх вэ гэдгийг тодорхой болгох хэрэгтэй.

-Ингэх ёстой, тэгэх хэрэгтэй гэсэн ерөнхий юм л ярьж байна. Тэгвэл өнгөрсөн дөрвөн жилд нийслэлийг удирдсан танай намынхан яг ямар ажил хийж, агаарын бохирдлыг хэдэн хувь бууруулсан юм бэ?

-Богино, дунд, урт хуцагаанд ийм ажил хийнэ гэж төлөвлөөд ажилласан. Агаарын бохирдлыг урт хугацаанд бууруулах стратеги төлөвлөгөө гаргаж утааг 80 хувь үүсгэж байгаа гэр хорооллыг дахин төлөвлөх, барилгажуулах замаар Улаанбаатар хотыг хөгжүүлэхээр 24 байршилд дахин төлөвлөлтийн ажлыг эхлүүлсэн. Мөн гэр хорооллыг орон сууцжуулж яндангийн тоог бууруулахаарЗасгийн газартай хамтран ипотекийн тав, найман хувийн хүүтэй зээлийг санаачлан дөрвөн жилийн хугацаанд 80 мянган айлыг хамруулсан. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн аргаар яндангийн тоог бууруулах урт хугацааны ажил байсан гэж ойлгож болно. Дунд хугацааны хөтөлбөрөөр гэр хорооллын айл өрхийн 90 гаруй хувьд сайжруулсан зуух тараасан. Харамсалтай нь, энэ хөтөлбөр бидний хүссэн үр дүнд хүрээгүй. Яагаад хүрээгүй вэ гэхлээр сайжруулсан зуухыг дагалдах сайжруулсан түлш борлогдоогүй. Түүхий нүүрс бус, сайжруулсан түлш түлбэл утаа 50 багасна гэж бид тооцоолсон. Гэтэл уг түлшийг нийлүүлэхээр улсаас татаас авсан нэр бүхий компаниуд мөнгөө аваад алга болчихсон. Ийм учраас үр дүнд хүрээгүй.

-Зарим нэг аж ахуй нэгжийн буруутай үйлдлээс болоод энэ ажил үр дүндээ хүрээгүй юм байж. Гэхдээ одоогийн хотын удирдлагын гаргаж буй шийдлүүдийг яагаад дөрвөн жилийн өмнө хийж болоогүй юм бэ. Дөрвөн жилийн өмнө л хөдөө орон нутгаас хот руу шилжих хөдөлгөөнийг хязгаарлж, яндангийн тоог багасгаж болох байсан шүү дээ. Нэг жилд 30 мянган айл нийслэлийг зорьж ирдэг гэсэн судалгаа бий. 120 мянган яндаг хязгаарлаж болох байж шүү дээ?

-Одоогийн эрх баригчид нийслэлийн удирдлагууд асуудалд өнгөц хандаж, иргэдийг түр тайвшруулах арга хэмжээ авч байна гэж бид дүгнэж байгаа. Эд нар утааг багасгах үндсэн хоёр шийдлийг огт хэрэгжүүлэхгүй байна. Гэр хорооллын дахин төлөвлөлтийг зогсоочихсон. Ипотекийн зээлийн тодорхойгүй хугацаанд гацаасан. Энэ ажлуудыг үргэлжлүүэхгүйгээр агаарын бохирдлыг бууруулахгүй. Хөдөөнөөс хотыг ичглэсэн урсгалыг зогсоосон нь хот руу ирэх эдийн засгийн урсгалыг зогсоосон үйлдэл. Манай намын бүлгийн зүгээс дээрх ажлыг үргэлжлүүлж, богино хугацаанд агаарын бохирдлыг бууруулах боломжит хувилбарыг ашиглаач гэсэн ононвчтой шийдэл тусгасан бичгийг НИТХ-ын даргад өргөн барьж ээлжит бус хуралдаан зарлахыг шаардаж байгаа.

-Танай бүлгийн шийдвэрийг үндэслээд НИТХ хуралдах болов уу? Та бүгд 2017 онд буюу богино хугацаанд агаарын бохирдолтой тэмцэх ямар шийдэл санал болгож байгаа юм бэ?

–Тухайлбал Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хуралдаанаар агаарын бохирдлыг бууруулахад 3.2 тэрбум, Дэлхийн банкны \”Улаанбаатар цэвэр агаар төсөл”-ийн 2,2 сая долларыг юунд зарцуулах нь тодорхойгүй. Тэгээд улсаас хуваарилсан 5.5 тэрбумын 500 саяыг сурталчилгаа, нийслэлийн 3.2 тэрбумын 600 саяыг судалгаанд зарцуулна гэсэн байгаа. Бид татвар төлөгчдийн мөнгийг цаас цоохортуулж, үр ашиггүй зарцуулах нь буруу гэж үзсэн. Судалгаа сурталчигааны мөнгөө сургууль цэцэрлэгийн дотоод орчныг цэвэршүүлэхэд зарцуулаач ээ гэдэг санаа өгч байгаа. Засгийн газраас цахилгааны шөнийн тарифыг тэглэсэн. Үүнтэй уялдуулан гааль, татварын бодлогоо өөрчлөх ёстой. Ингэвэл гаднаас орж ирэх цахилгаан, хийн, усан халаагуурыг иргэд хөнгөлттэй үнээр худалдан авах нөхцөл үүснэ. Агаарын бохирдлыг үүсгэгч дөрвөн эх үүсвэрээс бүрддэг 30 орчим тэрбум төгрөгийг агаарын бохирдлыг бууруулах ажилд зориулалтын дагуу зарцуулахыг уриалж, шаардаж байгаа. Автомашины татвар, тогны мөнгө, цахилгаан станцуудаас авдаг татвар, гадагшаа гаргадаг нүүрсний тонн тутмаас авах татвар зэргээс нийлээд 30 орчим тэрбумын орлого улсад төвлөрдөг. Үүнийг салбар бүрт хувааж байгаа. Дээрх санаануудаас хамгийн чухал нь нийслэлийн өвөлжилтийн бэлтгэлийн зардлыг зургаа, долдугаар сард төсөвт тусгаж байя гэж байгаа юм. Арванхоёрдугаар сард нийслэлийн төсвийг батлаад, шаардлагатай ажилд тендер зарлаад ажил эхлүүлэх гэсээр байтал хоёрдугаар сар дуусдаг. Хоёрдугаар сард агаарын бохирдол хүний оролцоогүйгээр багасдаг. Утаа ихэсдэг 11, 12, нэгдүгээр сарууд үндсэндээ ингэж хордохоос өөр гарцгүй болж, нэг ч ажил явдаггүй. Өвөл л бохир агаартайгаа мэдэрч гарц, аврал ирдэг. Зун мартдаг. Ийм байж болохгүй учраас есдүгээр сараас л утааны эсрэг бодлого хэрэгждэг байя гэсэн санаа. Чухал санал санаачилга бүхий шийдлээ бид хүргүүлсэн. Хуралдах эсэх нь тодорхойгүй байна. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс НИТХ-ыг хуралдуулах нь зөв гэсэн шийдвэр гаргасан байна лээ.

-Агаарын бохирдлыг бууруулахад иргэн бүрийн оролцоо чухал. Таны хувьд ямар оролцоотой байна вэ. Сонгогдсон тойрогтоо гэхэд хийж, хэрэгжүүлж, санаачилсан зүйл бий юу?

-Агаарын бохирдол бол нэг баг хорооны асуудал биш. Бүх нийтийн оролцоогоор бүтсэн аймшигтай зүйл. Магадгүй хүн төрөлхтөний бүтээсэн хамгийн хор хохиолтой, сөрөг үр дагавартай зүйлийн нэг. Том асуудал гээд төрийн шийдвэрийг харах ёсгүй.Би тойргийнхоо айл өрхийг аль болох цахилгаан халаагуур хэрэглэхийг зөвлөдөг . Нөгөөтэйгүүр хашаа хороондоо мод бут, ногоон байгууламж тарихыг уриалдаг. Өвлийн улиралд тоос, агаарын бохирдлыг шүүдэг маск зүүж гадуур алхах зэрэг эрүүл мэндээ хамгаалах үйл ажиллагааг дэмжиж, үлгэрлэж байна.

-Ажлыг байрыг нэмэгдүүлэх, эдийн засгийг сэргээх аргаар утаатай тэмцэх ёстой гэж та үзэж байна. Үүнийг Нийслэлийн засаг даргын мөрийн хөтөлбөрт тодорхой тусгасан юм биш үү?

-Уучлаарай би үүнийг хатуу хэлье. С.Батболд даргын мөрийн хөтөлбөрт ажлын байрыг нэмэгдүүлэх, ажилгүйлдийг бууруулах, эдийн засгийг сэргээх тухай нэг ч шинэ санаа байхгүй. Ерөнхийдөө нэмнэ л гэсэн. Яг ингэж нэмнэ гэдэг тодорхойгүй. Тийм ч учраас манай намын бүлэг хэлэлцэх үеэр нь сайжруулж ир гэсэн даалгавар өгөөд буцаасан боловч олонхоороо хүч түрээд баталсан. МАН-ын мөрийн хөтөлбөрт \”Нэг өрх нэг орон сууц”, \”Утаагүй хот 2020” гэх мэт хоосон амлалтын хөтөлбөрүүд байсан. Энэ ажил хэрэг болсон, биеэлсэн нь эрх мэдэлтэй болсоны дараах долоон сард л лав мэдэгдсэнгүй.

-Нийслэлийн удирдлагуудын гаргаж байгаа шийдэл санааг танай бүлгийнхэн дандаа л эсэргүүцсэн, болохгүй гэж шүүмжилсэн байх юм. Дэмжээд, хамтраад явчих зүйл үнэхээр алга уу? Эсвэл улстөржүүлж хандаад байна уу?

-Дэмжиж хамтран ажиллахад бид бэлэн. Гэхдээ дэмжихээр зөв шийдвэр нь яг юу байна вэ гэдгийг бид олж харахгүй байна. Нийслэлийн Засаг дарга томилогдоод хагас жил болж байхад зарим нэг уулзварт автомашин ногоон гэрлээр баруун гар тийш эргэж болно, 2018 оны нэгдүгээр сар хүртэл орон нутгийн иргэд хотод нүүж ирж болохгүй гэсэн хоёр л гол шийдвэр гаргалаа. Бид ажлаа аваад дарга нар бус ажил, сургуульдаа яарч яваа иргэд нэгдүгээр эгнээгээр явах ёстой гэж үзээд нэгдүгээр эгнээг чөлөөлсөн. Иргэдийн зорчдог автобус шинэ, цэмцгэр, хотын өнгө төрхөнд нийцсэн байх ёстой гэж үзээд автобусны шинэчлэл хийсэн. Цахим төлбөр, цахим газар олголт, дахин төлөвлөлт, сургуулийн автобусаар холын сурагчид ирдэг байя, дугаарын хязгаарлалт тэргүүтэй олон чухал шийдвэрүүдийг хэрэгжүүлсэн. Ядаж эдгээртэй дүйцэх биш юмаа гэхэд өвчлөл ихтэй үед сурагчдыг амраах шийдвэр гаргавал дэмжиж болно шүү дээ. Ажилгүйдлийг бууруулах, эдийн засгийг тэлэх зарчмаар бодлого гаргавал бид хямралаас гарч чадна. Бидэнд агаарын бохирдлыг бууруулах ажилд төсөв мөнгө дутсан юм байхгүй.

-Сөрөг хүчин гэж яг ямар байх ёстой юм бэ. Зөв бодлогыг дэмжиж, бурууг нь шүүмжилдэг байх ёстой гэсэн бөөрөнхийлсөн хариултаас өөр ямар дүгнэлт байж болох вэ?

– Би хувьдаа сөрөг хүчин гэдэг бол олонхийн гаргасан бодлогыг чанаржуулах ёстой гэж үздэг. Бодлого чанаржиж байж байгаа онож, ард иргэд хождог. Эрх баригч хүчин шүүмжлэлээс айх юм бол бодлого хэрэгжихгүй. Харин айх биш сайн шүүмжлээд энэ бодлогын шүүсийг нь шахаад, зөв болгоод өгөөсэй гэж хандах хэрэгтэй. Сөрөг хүчин бол шүүмжлэл гэсэн нэрийн дор дандаа шийдэл, гарц гаргалгааг хэлж өгдөг. Ажил хэрэгч санал хэлдэг.

АН дотор агаарын бохирдол шиг асуудал олон байгаа

-Ардчилсан нам шинэчлэгдэж байна. Гэхдээ гишүүдийн хүссэн шиг үр дүнд хүрэх болов уу. Намын даргаа гишүүдийн саналаар сонгохыг хүмүүс шинэчлэл гэж хараад байгаа юм биш биз?

-Энэ шинэчлэл ганц АН-ын асуудал биш. Улстөрийн бүх нам шинэчлэгдэх ёстой. Монголын ардчилалыг манлайлж, түүчээлж байгаа Ардчилсан нам зайлшгүй шинэчлэгдэх ёстой. Алдаагаа зөв тодорхойлж, дүрэмдээ шинэчлэл хийх ёстой. Бодлогын нам болохын тулд бид байгаль орчин, эрүүл мэнд, нийгэм, улс төрийн судалгааны байгууллагатай хамтран ажиллаж, дэмждэг байх ёстой. Хамгийн чухал нь үзэл баримтлалын хувьд цоо шинэ болж байна. Сэм хуйвалддаг, нуудаг байдлаа халах хэрэгтэй. Ялагдал, нам доторх зөрчил, фракц, бүлгийн өрсөлдөөн, мөнгө эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл бол манай намд агаарын бохирдол шиг болчихсон. Хотын утаа хаана ч мэдрэгддэг шиг намын энгийн гишүүн ч намын болохгүй бүтэхгүй зүйл шууд харагдаж, мэдэгдэж, муухай харагдаж байсан. Бид одоо үүнийг эрс өөрчилнө. Улстөрйин нам бол эрх мэдэл зардан ломбард шиг байж болохгүй. Улс төрийн нам бол шийдэл, бодлогын үйлдвэрлэл байх ёстой.

-Та намын бүлгээ нийслэлийн хуралд удирдан оролцож байна. Нам, бүлгийн дарга хүн ямар байх ёстой вэ?. Таван нэр дэвшигчийн хэнийг нь дэмжиж байна?

-АН-ын даргын сунгаа яг үнэндээ МАН-ынханы ч анхаарлын төвд байгаа. Гэхдээ энэ таваас хэн нь намын даргын сэтэр зүүх нь чухал биш. Монголын асуудлыг шийдэх хэмжээний зангарагтай хүн байх нь чухал. Олон улсад өвдөг шороодсон Монголын нэр хүндийг сэргээж чадах, эдийн засгийн зөв бодлого хэрэгжүүлэх нөхцөл байдлаа зөв дүгнэсэн, хамгийн чадвартай хүмүүстэй баг болж чадах, манлайлагч байх ёстой. Бүлгийн дарга ч бай, намын дарга ч бай ийм шалгуурыг давж, улс төрийн тоглоомд зөв нүүдэл хийж, ард иргэд хожих шийдвэрийг гаргадаг байх ёстой.

-Бодлого, үзэл баримтлал, дүрмийн шинэчлэл хийгдэж байна. Хийгдэх ёстой гэж ярих юм. Таны хувьд шинэчлэгдэж байгаа Ардчилсан намаас яг ямар дүрэмтэй байхыг хүсээд байгаа юм бэ?

–Ардчилал гэдэг бол дүрмээр тоглохыг хэлдэг. Манай нам гурван асуудалд нэгдэх ёстой. Нэгдүгээрт, намын санхүүжилтийн схем, загвар ямар байхыг тодорхойлох, хоёрдугаарт гишүүнчлэлийг нэг мөр болгох ёстой. Гуравдугаарт, дарга өөрийн эрх хэмжээг нэгдүүлэх хязгаарлалтыг шийдэвэрлэх зайлшгүй шардлагатай. Ингэхгүй бол намын удирдах зөвлөл, гүйцэтгэх зөвлөлд бүх шийдвэр төвлөрчихөөд их хурлаа ч хийж чадахгүй дөрвөн жил гөлийх дарга нэртэй нэг хүүхэлдэйтэй болчихдогийг бид мэдэрлээ. Хэзээ хэн ямар ажил хийснээ тайлагнадаг, хариуцлагын тогтолцоог нэвтрүүлэх хэрэгтэй. Дүрмийн шинэчлэлээрээ л Ардчилсан нам хаалга цонхоо нээнэ.

-Санхүүжилт ил тод байх ёстой гэлээ. Намын даргын сунгаанд өрсөлдөх хүүмүүс зардлаа өөрсдөө босгосон. Ийм хэлбэрээр шийдэж байя гэсэн санаа юу. Нууцаа яаж ил болгох гэж байгаа юм бэ?

-Хэн гэдэг гишүүн ямар албан тушаалд очихын тулд нууцаар хэдэн төгрөг намдаа өгөв гэж хардаж хүлээж авмааргүй байна. Хамгийн энгийнээр бодож үзье. Нэг гишүүн сард 3000 төгрөг татварт өглөө гэхэд жилд 36000 болно. 50 мянган гишүүн энэ жишгээр татвар төлөхөд жилдээ 1.8 тэрбум төгрөг. Гишүүдийн татвар төлөлтөөс бүрдэх төсөв маань шилэн буюу ил тод байх ёстой. Ингэвэл бид албан тушаалд очих хүнээс зардал, дэнчингийн мөнгө гэж өндөр босго тавих шаардлага үүсэхгүй.

-АН-ын гишүүд сард 100 төгрөг биш 3000 төгрөгийн татвар төлөхөөр дүрмийн шинэчлэлд орсон гэж ойлгож болох нээ?

-Татвар нэмэх, үгүйг гишүүдээсээ асууж байна. Янз бүрийн саналтай байна. Мэдээж олонх нь зөвшөөрвөл нэмнэ.

-Улстөрч хүний хувьд одоогийн Засгийн газрыг хэрхэн дүгнэж байгаа вэ? АН-ын Засаг юу хийсэн бэ гэвэл урт түүх хөвөрнө.

-Шийдэлгүй, зориггүй Засгийн газар. Аливаа Засгийн газарт бид энэ дөрвөн жилийн хугацаанд нийгэмд, ард иргэдийн амьдрал ахуйг дээшлүүлэх, улс орны гадаад харилцааг хөгжүүлэх зорилгоор ийм ажил хийнэ. Шийдэл, гарц гаргалгаа нь ийм байна гэсэн тодорхой мөрийн хөтөлбөр байдаг. Энэ Засгийн газрын нэн тэргүүний бодлого байх ёстой эдийн засгийг сэргээх тодорхой хөтөлбөр байхгүй. Монголыг гадаад харилцааны түвшинд шинэ шатанд гарч хөгжүүлэх ёстой.

-Эдийн засгийг сэргээх хөтөлбөрөө баталчихсан шүү дээ. Тодорхой гарц, шийдлийг заасан биш үү?

-Тэр шийдвэрийг харсан. Тэнд байгаа санаанууд нь зөв боловч гаргалгаа байхгүй. Жижиг дунд үйлдвэр эрхлэгчдийг ямар бодлогоор дэмжих, ажлыг байрыг хэдэн хувиар яаж нэмэгдүүлэх нь мөн л тодорхойгүй. Эдийн засгийг уяад байгаа том асуудлаа хэрхэн жолоодох нь мэдэгдэхгүй байна.