Эрдмийн ундарга болсон эгэлхэн, даруухан багш минь

Намрын шар наран ээсэн тэртээх 1980 оны 9 дүгээр сарын 1-ний тунгалаг өглөөг олон ч хоног догдлон хүлээж билээ.

Бугант тосгоны 8 жилийн дунд сургуулийг төгссөн би өөрийн хүсэл мөрөөдөлдөө автагдан ЗХУ-ын буюу гадаадын ТМС-д орох хүсэл минь талаар болж 8-р ангиа онц төгссөн сурагчийг заавал 9-р ангид нь хуваарилна гэсэн социализмийн хатуу болзлоор Ерөө САА-н 10жилд хуваарилагдсан үе байсан билээ. /хүсэл мөрөөдөл маань хожим биелэж 1984-1985 онд ЗХУ-ын Свердловск хотод Уралын их сургуульд оюутан, 2004-2007 онд ОХУ-ын Москва хотод Оросын гаалийн академид суралцах аз завшаан тохиосон билээ/

Шинэ сургуульдаа ямар багштай аль ангид хуваарилагдан орох бол хэмээн сэтгэл догдлон хүлээж энэ өглөөтэй золгосон нь тэр билээ. Сурагчийн дүрэмт хувцсаар жигдрэн гоёсон бидний өмнө сургуулийн захирал Санжаа хэмээх цэмцгэр шар хүн гарч ирэн хичээлийн шинэ жилийн нээлт хийн үг хэлж, бид баярлаж хөөрсөн сэтгэлээр үг бүрийг нь шимтэн зогсож байтал шинэ анги хуваарилалтыг хичээлийн эрхлэгч багш: -Хүдэр, Дулаанхаан, Баянхараатаас ирсэн хүүхдүүд 9 \”а” ангид, Бугантаас ирсэн хүүхдүүд 9 \”б” ангид орно гэж чанга дуугаар зарлаж сонордууллаа /Хожим бодоход яг энэ хуваариар хуваагдаагүй байсансан/. Бид үндсэн ангийн хүүхдүүдийн араас жагсан зогсож шинэ сургууль, шинэ ангийнхаа босгыг анх алхан орж билээ.

$\"\"$

Бугантын 8 жилийн сургууль маань намайг анх нэгдүгээр ангид орох жил буюу 1972 онд ашиглалтан орсон Е хэлбэрийн дан модон байшин байсан болохоор том том цонхтой, цэлийсэн анги танхимуудтай, хоёр давхар тохилог сургууль надад кинонд гардаг үлгэрийн ордон шиг санагдаж байлаа. Сургуулийн анги танхимууд тэр үеийн хэллэгээр бараг бүгд кабинетжсан байсан бөгөөд засвар хийж ширээ сандал, цонх хаалга, ханыг гялалзтал будсан хичээлийн танхим, уудам цэлгэр гудам, хоёр талаараа шаттай, сургалт үйлдвэрлэлийн танхим, туршлагын талбай, пионерийн танхим, дотуур байр, гал тогоо, бага ангийн корпус гээд сурч боловсрох бүхий л нөхцөл болоцоо тухайн үедээ бүрэн хангагдсан аймагтаа томд тооцогддог сургууль байж билээ. Ганц дутагдал нь биеийн тамирын заалгүй. Бид тусгай ТМС-ийн зааланд хөөгдөн туугдан байж бага ч атугай хорхойгоо даран сагсан бөмбөг тоглодог байсан.

Том сургуулийн том ангийн сурагч болж байгаадаа сэтгэл хангалуун, эргэн тойрон бүхнийг бахдалтайгаар шимтэн сонирхож байсан маань сэтгэлээс ер гардаггүй юм. Манай 9 \”б” анги 2-р давхарт 7 \”а”, 10 \”а” ангиудын дунд математикийн кабинет байлаа. Бараг худалч хүнд самбар, ангийн булангаас өөр зүйлгүй даржин ангид суралцаж байсан надад ангийн ар талыг бүхэлд нь эзлүүлэн байрлуулсан модон тавиурууд дээр тавьсан геометрийг дүрс, сургалтын материалууд, ханад өлгөсөн элдэв үзүүлэн зурагт танилцуулгууд, математикийн ухааны эрдэмтдийн хөрөг, тэдний хэлсэн онч мэргэн үгс, дэлгэгдэж онгойдог, гүйдэг шургуулага бүхий самбар зэрэг нь нүд хужирлаж сонирхол татна. Энэ бүгд миний багшийн хөдөлмөр зүтгэл, идэвхи чармайлт байсныг тэрхэн үедээ би хэрхэн ойлгох билээ. Хожим л багшийнхаа ур ухааныг өөрөө багш болсон үедээ мэдэрч билээ. Анги маань 8 эрэгтэй, 22 эмэгтэй сурагчтай байлаа. Бараг тал хагас нь өөр өөр нутаг, сумаас ирсэн байв. Манай анги сахилга, сурлага, урлаг, хөдөлмөр, спортоор сургуульдаа дээгүүр ордог байсан. Би ч бүрэн бус боловсрол эзэмшихдээ энэ бүгдийг хангасан \”5 онцыг эзэмшигч” тэмдэгээр шагнуулж байсан үе бий. С.Бат-Өлзий, М.Баярхүү, Т.Ариунаа, Б.Оюунчимэг, Н.Нямгэрэл, Д.Энхцэцэг, Т.Байгаль, Ж.Саранцэцэг, У.Энхболд, К.Энхцэцэг, Б.Цэцгээ, Н.Нармандах, Ж.Нармандах, Д.Жавзандулам. А.Шүрэнжаргал, Д.Баттулга, С.Одонцэцэг, Ч.Энхтуяа, О.Оюунцэцэг, С.Оюунчимэг гээд манай ангид бахархан дууриах хүүхдүүд олон байсан. Хэрэв 1982 онд шинэ системийн төгсөлт, \”улаан зураас” гэж байгаагүйсэн бол ихэнх нь дээд сургуульд элсэн орох боломж бүрэн байсан.

Ерөөгийн сургуулийн түүхэнд 6 хүүхэд онц төгссөн явдал өнөөг хүртэл 90 жилийн түүхэнд давтагдаагүй л байгаа нь нэг ёсны рекорд амжил юм уу даа гэж би боддог. Тухайн үед 10-р ангийг 50-иад хүүхэд төгсөж 21 нь улаан зураасанд багтахад манай ангиас 14 хүүхэд багтаж 10 нь дээд сургуульд, 4 техникумд орж байсан нь үүний баталгаа юм. Биднийг мэргэжлээ зөв сонгож, нэртэй төртэй яваасай гэж анги удирдсан багш маань чин сэтгэлээсээ ханддаг байсныг хэрэв тоочих юм бол хэдэн хэвлэлийн хуудаснаа бичээд дуусахүй зүйл болму. Хожим багш маань нэг дурсахдаа- 1980-аад онд Ардын боловсролын яамны шалгалт ирж ажил дүгнээд хэлэхдээ \”ТАНЫ АЖЛЫН ОРГИЛ ҮЕ ЧИНЬ 1982 ОНЫ ТӨГСӨЛТ БАЙСАН БАЙНА ШҮҮ” гэж хэлж билээ, энэ нь та бүхэн минйй сайн, сайхан шавь нар байсныг гэрчилнэ гэж билээ.

$\"\"$

Бид өөрсдөөрөө биш энэ амжилтанд хүрсэн багшаар бахархах ёстой билээ. Н.Давдай башийнхаа хүчээр анги маань эе эвтэй, хичээл номдоо шамддаг, үлгэр жишээ анги байж чадсан юм. Бугант, Ерөө, Хүдэр, Дулаанхаан, Баянхараат гээд сум сумаас хуран цугласан ч бие бие ойлгон хүндэтгэж, туслан дэмжиж, атгасан гар шиг байж чадсан мааньН.Давдай багшийн маань ач гавъяа билээ. Одоо бид, 37 жилийн дараа ч анги хамт олон гэсэн сэтгэлтэй, эвтэй найртай ангийн хүүхдүүд хэвээр үлдэж, баяр ёслол, тэмдэглэлт үйл явдлаар уулзан, учиран золгосоор өнөөг хүрч байна. Анги удирдсан багш Н.Давдай гэж дүрэлгэр алаг нүтдэй, хөрслөг бор царайтай, харахад ширүүн дориун гэмээр 31,32 насны орчим залуухан багш байлаа. Давдай багшийг их \”хатуу” багш, геометр-математик заадаг, шаардлага өндөртэй, сургуульдаа байтугай аймагтаа мэргэжлийн дадал, туршлагаараа алдартай, нэр хүнд сайтай, энэ багшийн ангид орвол аз заавшаантай хэрэг болно гэж чих дэлссэн болохоор дотроо баярлан зогсож байж билээ.

Хоёр жил Н.Давдай багшийн анги хэмээн дуудуулж явсныгаа өнөөгийн цаг үеэс эргэн харахад дурсамжаар арвин баялаг он жилүүд маань байж дээ. Багш маань хичээлээ чин сэтгэлээс ойлгомжтой сайхан заана. Хүүхэд нэг бүрийг шахаж ажиллан, өөрсдийнх нь хэр чадалд тохирсон даалгаварыг тусгайлан өгдөг байсан нь бидэнд урам өгч, хожим нь бусдыгаа гүйцэж түрүүлэх түлхүүр, хөшүүрэг болж байсныг дурсахад бахархалтай. 10-р анги гэдэг хүүхэд бүр мэргэжлийн чиг баримжаагаа аль хэдийн сонгосон, тэр чиглэлийнхээ хичээлд түлхүү анхаардаг байсан үе. Багш, энэ бүхнийг соргогоор анзаарч, заавар зөвөлгөө өгч, заримыг нь чи энэ чиглэлээр явбал илүү амжилтанд хүрнэ гэж залж, зааж өгдөг байлаа. Намайг багш \”хэлээрээ”/орос хэл/ хоолоо олж идэх хүүхэд гэсэн ”онош” тавьж бүхий л талаар дэмжин, аливаа нөхцөл бололцоог олгон анхаарал тавьдаг байсан. Үүн дээрээ ч багш маань алдаагүй.

Алс ирээдүйг зөв харсан байжээ. Би 10 жилээ төгссөөд Орос хэлний багшийн дээд сургуульд элсэн орж, орос хэлний багшийн мэргэжил эзэмшин хөдөө 5 жил багшилж багш гэдэг алдар хүндийг дааж явсан билээ. Хожим нь зах зээлийн унаж босдог үе ирэхэд мэргэжлийн ажлаа орхисон ч орос хэлээ хаяагүй юм. ОХУ-ын Москва хотод Оросын Гаалийн академи төгсч, Орос хэлнийхээ чиглэлээр \”Дашдоржийн Нацагдожийн зарим зохиол бүтээлийн орос орчуулгын шинжилгээ” сэдвээр доктор /D.Ph/-ын зэрэг хамгаалж тухайн үед багшийнхаа итгэл найдвар тавьж байсан сэтгэлийг нь хөсөрдүүлэлгүй авч явж, үелэн дараалсан даваа бүрийг оргилд хүрэхийг зорин явж байгаагаа одоо харахад бахархалтай байдаг. Н.Давдай багш бидэнд зарчмийн шаардлага тавьж, өгсөн үүрэг даалгавараа цаг тухайд нь хянан, чадсан нэгт нь урамшууллыг хайрлалгүй өгч, чадаагүй нэгийг нь дараа дахин биелүүлдэг болтол нь зэмлэдэг байж билээ. Хавар намрын ажилд биднийг авч явах бүрийд өмнөө ноогдсон ажлаа үргэлж л чанартай биелүүлэхэд удирдан чиглүүлж, уралдаан бүрт тэргүүн байранд орж, бүр тухайн үеийн монголын радиогийн \”Өглөөний мэнд” нэвтрүүлгээр анги хамт олон, багшийнхаа нэрийг улс орон даяар дуудуулж байсан үе бий. Багш маань эгэл даруухан нэгэн ч эрдмийн ундрага түгээгч агуу хүн гэдэгтэй хэн ч маргахгүй.

Биднийг өнөө өдөр тэр үеийн хүүхэд насаар минь төсөөлж үргэлж заавар зөвөлгөө, үнэт сургаалиа хайралдаг энгүй их ухаантан ачтан билээ багш минь. Багш маань бас нэг дурсахдаа Батхуяг багшийн ангиас нэг доктор төрсөн /Ж.Ариунаа/ түүгээр надаас давуу явдаг байсан, харин миний шавь бас доктор болж би нүүр бардам эн зэрэгцэх болсон гэж нүүр дүүрэн баясалтай хэлж байсан нь тодхон. Н.Давдай багш маань ажлаа ч, амьдралаа ч зэрэг сайхан авч явдаг хүн байсан гэж би боддог, есөн голын нэртэй есөн сайхан хүүхэд төрүүлж өсгөн хөлийг нь дөрөөнд, гарыг нь ганзганд хүргэсэн сайн хань, халамжит гэргийтэй/Жавзмаа эгч минь/ айлын ноён нуруу эр хүн билээ. Эрдэм номын аянд дөрөөлсөн хоёр жил нэг л мэдэхэд гялсхийн өнгөрч бүрэн дунд боловсролтой болж, хүссэн мэргэжлээрээ их сургуульд элсэх давааг дажгүй даван, амьдрал хэмээх хязгаар хярхаггүй их далайд хөл тавьж чадсан минь \”Ерөө”-гийн 10 жил хэмээх ерөөлт сайхан билэгдэлт нэртэй энэ л сургуультай холбоотойг өгүүлэх юун. 90 жилийн түүхэн замналтай аварга мод мэт төрөлх сургуулийнхаа нэгээхэн салаа мөчрийнх нь навч болж явсандаа би үргэлж бахархадаг.

Хөлийг минь дөрөөнд, гарыг минь ганзганд хүргэсэн эрдмийн өргөө сургууль, ачит багш Н.Давдайгийн гавъяа зүтгэл дундрашгүй их билээ. 37 жилийн өндөрлөгөөс эргэн харахад орос хэлний багш, эрх зүйч, гаалийн хэргийн мэргэжилтэн хэмээх мэргэшил эзэмшин, доктор /D.Ph/-ын зэрэг хамгаалсан, ардын боловсролын тэргүүний ажилтан, гаалийн албаны тэргүүний ажилтан, төрийн байгууллагад тасралтгүй 30 жил ажилласан маань Буурагчин уулын буянт хөндий дэх Ерөө Тавин нутгийн түүхт энэ сургуулиас эхлэлтэй, миний амьдралын бяцхан түүх энэ л \”эрдмийн өргөө”, эрдмийн ундрага түгээгч Н.Давдай багштай минь салшгүй холбоотой. Төрөлх сургууль минь цаашид үе үеийн олон шавь нараа сурган хүмүүжүүлж, арвин баялаг түүх, туршлагаа улам зузааруулж, цэцэглэн хөгжих нь дамжиггүй.

$\"\"$