АШУҮИС-ийн багш, \”Продент” шүдний эмнэлгийн их эмч, анагаах ухааны доктор Э.Анударьтай ярилцлаа.
–Монголд шүдний чиглэлээр үзлэг хийсэн гадны эмч нар \”Шүдний өвчлөл Монголд гамшгийн хэмжээнд хүрчээ” гэсэн дүгнэлт хийгээд явцгаадаг. Манай улсад шүдний өвчлөл ямар хэмжээнд байгаа вэ. Дэлхийн бусад орнуудтай харьцуулахад үнэхээр уулга алдаж, шогшрох хэмжээнд байна уу?
– Өндөр хөгжсөн улс орнуудад шүд цоорох өвчин жилээс жилд багасаж, буурсаар байна. Манай улсад 1991-2008 оны онуудад шүд цоорох өвчний тархалт, эрчмийг судалсан нийт 12 судалгаа байдаг. Харамсалтайн эдгээр судалгааны ажлуудаас харахад манай орны хүн амын дунд сүүлийн 20 жил шүд цоорох өвчин эрс нэмэгдэж байна.
Жишээ нь ДЭМБ аас гаргасан хэмжилтээр хүний хамгийн эрүүл байж болох 12 насанд нь цоорсон, ломбодсон, авхуулсан шүдийг /ЦЛА/ тоолж хэмждэг. Монголд 2014 оны байдлаар нийт ЦЛАШ 1.51 байна. Австрали улсын 12 насны ЦЛА гэхэд 0,4 байгаа. Японтой харьцуулахад л тэдний 30 жилийн өмнө байсан дүр зураг одоо яг Монголд байна.
-Өвчлөл их байгаагийн шалтгаан нь юундаа байна вэ. Хоол хүнсэндээ байна уу, хүмүүсийн шүдэндээ тавих анхаарлаас болж байна уу. Эсвэл шүдний эмчилгээний салбар Монголд хөгжөөгүйтэй холбоотой юм болов уу?
-Таны хэлсэн гурван шалтгаан аль аль нь байгаа боловч хүмүүсийн, ялангуяа хүүхдийн хоол хүнсний бүрэлдэхүүнд гарч байгаа өөрчлөлт хамгийн гол шалтгаан болж байна. Монголчуудын хоол хүнсний хэрэглээний гол хэсгийг цагаан идээ бүрдүүлдэг байсан дээр үед бол шүдний өвчлөл харьцангуй бага байсан шүү дээ.
Гэвч сүүлдээ өөрчлөгдөж, чихэр, шоколад, жигнэмэг гэх мэт олон төрлийн амттаныг ихээр хэрэглэх болсонтой холбоотойгоор өвчлөл маш хурдацтай нэмэгдсэн. Хүмүүсийн шүдэндээ тавих анхаарал, арчилгаа муу байна гэж бүгдийг хамруулж болохгүй. Шүдэндээ анхаарал тавьдаг, бага дээр нь эмчлүүлэхийн чухлыг мэддэг иргэд сүүлийн үед харин ч олширч байгаа.
Гэхдээ, эцэг эхчүүд хүүхдүүддээ маш их амттан авч өгдөг мөртлөө шүд арчлалтад нь санаа тавьдаггүй хэнэггүй байдал хүүхдүүдийн дунд шүдний өвчлөл ихсэх гол шалтгаан болж байна. Өөрөөр хэлбэл, хүмүүсийн шүд нь өөрсдөө шүдээ бие даан арчлах чадвар суугаагүй хүүхэд байх үеэс эхлээд өвчилж байгаа гэсэн үг.
Өвчлөл ихэсч байгаа дараагийн шалтгаан яах аргагүй Монголчуудын хэнэггүй зантай холбоотой. Өвчнөөс урьдчилан сэргийлдэггүй, заавал өвчилсөн хойноо эмчид ханддаг. Хүүхдийн дунд өвчлөл хамгийн их байгаа гэж дээр хэлсэн. Гэтэл \”Миний хүүхдийн шүдийг яаж өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх вэ, яавал өвчлөхгүй байх вэ, эмч ээ” гээд ирж байгаа хүн бараг байдаггүй.
-Хүмүүс хүүхдийнхээ шүдийг өвчлөхөд \”Сүүн шүд тэртэй тэргүй бүгд унах юм чинь гээд тоодоггүй?
-Яг үнэн. Манайхан хүүхдийнхээ сүүн шүдийг хамгаалдаггүй, \”Солигдчихдог юм аа” гээд яваад байдаг. Эмчлүүлэхээсээ илүү авахыг урьтал болгодог гэхэд хилсдэхгүй.
Гэтэл сүүн шүд чинь хоол хүнс зажлахаас гадна зайг хадгалах, байнгын шүдний ургах чиглэлийг зааж өгөх зэрэг олон үүрэгтэй байдаг.
Сүүн шүд цоорсон тохиолдолд шимэгдэх процесс алдагддаг.
Цоорсон байна гэдэг чинь шүд зөөлцийнхөө хэмжээнд, угандаа өвчилсөн байна гэсэн үг.Практикаас харахад, эмнэлэг дээр ирж байгаа хүүхдийн буйл дандаа хавдаж ирдэг.
Хавдсан гэдэг нь юу гэсэн үг вэ гэвэл, шүд гүн өвчилсөн байна гэсэн үг. Нэгэнт ийм болчихсон бол маш их антибиотик хийнэ, эмчилгээ нь өндөр болно. Нэг шүдийг эмчлэхэд л асар их хөдөлмөр, зардал шаарддаг байхад 10, 20 шүдийг нь цооруулчхаад ирдэг эцэг эхчүүд байдаг.
Тиймээс \”сүүн шүд солигддог учраас арчлах шаардлагагүй” гэдэг бол маш буруу ойлголт. Сүүн шүд эрүүл байж дараагийн ясан шүд зөв хэлбэртэй, тэгшхэн ургах нөхцөл боломжийг хангаж өгдөг.
Сүүн шүд цоорсон тохиолдолд шимэгдэх процесс алдагддаг. Нэгэнт зөв шимэгдэж чадахгүй учраас сүүн шүд бүрэн шимэгдэлгүй угтаа үлдчихдэг. Үүнээс болж байнгын шүд гарч ирж чадахгүй, хаашаа ургахаа мэдэхгүй болж, дараа дараагийн хүндрэлүүд үүсдэг.
-Хүүхдийн шүдийг хэдэн настайгаас нь угаалгаж эхлэх ёстой вэ?
–Эцэг эхчүүдийн дунд \”Хүүхдийн бүх шүд гарч дууссаны дараа угаалгаж эхэлнэ” гэсэн буруу ойлголт яваад байдаг. Үнэндээ бол хүүхдэд эхний шүд гарч ирсэн цагаас л арчилж эхлэх ёстой. Ингэхдээ шүдийг сойзоор угаах биш, марлиар наана, цаанаас нь арчих маш энгийн аргаар цэвэрлэж болно.
Хүүхэд зургаан нас хүртлээ үе мөчний хөгжил гүйцээгүй, хөдөлгөөний эвсэл суугаагүй байдаг учраас энэ насанд хүртэл шүд угаах үүргийг өөрт нь өгч болохгүй. Эцэг эх, асран хамгаалагч нь заавал угааж өгч байх хэрэгтэй. Зарим эцэг эхчүүд шиг \”Өөрөө шүдээ угаа” гээд орхих нь буруу. Мэдээж хэрэг, хүүхэд өөрөө \”шүдээ угаана” гээд сойзоо бариад гүйж болно. Дээрээс нь оройны угаалгыг бол заавал эцэг, эхчүүд хийж өгдөг байх хэрэгтэй.
-Сүүн шүдийг арчлах талаар энгийн зөвлөгөөнүүдийг манай уншигчдад хэлж өгөөч?
-Мэдээж хүүхдийг \”Хэзээ ч битгий чихэр идүүл” гэх мэт зөвлөгөө одоо хоцрогдсон. Харин идүүлсэн ч гэсэн өвчлөлөөс урьдчилан сэргийлэх үр дүнтэй аргууд бий. Тухайлбал, хүүхдэдээ амттаныг тогтсон цагт өгөх арга байна.
Эцэг, эхчүүд хүүхдэдээ амттаныг өгөхдөө \”Сая нэгийг идсэн одоо жаахан байж байгаад ид” гэх зэргээр тогтмол цагийн зайтай өгөх гэж хичээдэг явдал байдаг.
Ундааг соруулаар уух нь урьдчилан сэргийлэх үр дүнтэй арга байж болно.
Тэгвэл ингэж цаг тутамд өгөх биш, нэг удаа өгч болно.
Гурван чихэр байлаа гэхэд гурвуулангий нь тайван шиг нэг дор идүүлээд 15 минутын дараа шүдийг нь угааж болно. Шүд угаах боломжгүй гадуур явж байгаа тохиолдолд цэвэр ус аваад амттан идсэнийх нь дараа \”Миний хүү, миний охин амаа зайлчих” гээд зааж өгөөд амыг нь зайлуулах нь мөн л үр дүнтэй.
Ус нь шүдэнд наалдсан чихрийг арилгаж, амны хөндийн хүчил шүлтийг нь тэнцвэржүүлж, шүд цоорох өвчнөөр өвдөх магадлалыг багасгадаг. Ундааг соруулаар уух нь урьдчилан сэргийлэх үр дүнтэй арга байж болно. Соруул нь ундааг шүдэндээ хүргэлгүй уух боломжийг олгодог бөгөөд хүүхэд ч гэлтгүй томчууд байнга хэрэглэж байх нь хэрэгтэй.
Хүмүүс гурилан бүтээгдэхүүн шүд цооруулдаг гэж мэддэггүй. Гэтэл гурил нь наалдамхай учраас хүүхдийн шүдийг маш хөнөөлтэйгөөр өвчлүүлдэг. Үүнийг мэдээд авчих хэрэгтэй.
-Шүдний өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх нь ямар ач холбогдолтой вэ. Нэг эмч \”Монгол Улс 0-7 насны хүүхдийнхээ шүдийг бүрэн гүйцэд эмчилж чадах юм бол ходоод, зүрх, бөөр гэх мэт амин чухал эрхтний өвчнийг автоматаар 50 хувиар буурах боломжтой” гэж ярихыг сонссон. Монголчууд халдварт бус өвчнөөр ямар их өвдөж, хэчнээн их хөрөнгө зарж байгаа билээ дээ. Тэгэхээр, шүдээ сайн арчилж чадвал цаашид хүнд өвчинд нэрвэгдэхгүй байх боломжтой гэдэг нь үнэн үү. Энэ талаар хийгдсэн судалгаа байдаг болов уу?
-Энэ үнэн. Шүд цоорох өвчлөлөөс болж, хүний биед 100 гаруй өвчин үүсэх магадлалтай гэдгийг шинжлэх ухаан тогтоосон. Хүний идэж байгаа бүх л зүйлс амаар дамждаг. Амны хөндийн арчилгаа муу байна аа гэдэг чинь тэнд олон төрлийн бактерийн асар их бөөгнөрөл байна гэсэн үг. Тэр их бактерийг хоолтойгоо хамт зажлаад, ходоод руугаа оруулж, ялгах шүүх бусад эрхтнүүдээ өвчлүүлээд байна гэдэг нь үнэн.
Ер нь шүд цоорно гэдэг маань өвчин үүсгэгч нян бактер зэрэг гадны биетийг шууд хүний биед орох боломжийг гаргаж өгч байна гэсэн үг. Тийм учраас шүдээ эмчлүүлэхгүй байх нь цаашид ямар ч өвчнөөр өвчлөх өндөр эрсдэл үүсгэж байгаа хэрэг гэдгийг хүн бүр ойлгох хэрэгтэй.
-Таны докторын зэрэг хамгаалсан сэдэв тань бас ийм байсан гэж сонссон. Судалгааныхаа ажил, үр дүнгийн талаар ярьж өгөөч?
–Умайн хавдар үүсгэдэг папиллома вирусийг бүгд мэднэ. Энэ вирус нь амны хөндийн эрүүл талстыг нэвтэлж орох чадваргүй. Гэхдээ хиймэл шүднээс болоод ч юм уу, салст гэмтсэн байвал нэвтэрч ордог.
Ингэж орсон папиллома вирусийн өвчлөл үүсгэх магадлалыг нь судалсан юм. Судалгаагаар амны хөндийн хорт хавдар үүсгэх боломжтой гэдгийг тогтоож, магадлалыг хувиар тодорхойлж гаргасан юм.
-Та Куба, Японд мэргэжлээрээ олон жил сурсан гэсэн. Докторын зэргээ хаана хамгаалсан бэ?
-Би 2002-2008 онд Кубын Гаванын Шүдний их сургууль, 2009-2012 онд Японы Аичи Гакуин их сургуулийг тус тус төгссөн. Кубад бакалавр, Японд докторын зэрэг хамгаалсан.
-Манай улсад шүдний эмчилгээ үйлчилгээ гадны бусад улсуудтай харьцуулахад хэр хөгжиж байгаа вэ?
-Ер нь бол хоцрохгүй байгаа гэж хэлж болно. Өмнө нь ОХУ, Хятадын эм, материалыг хэрэглэдэг байсан бол одоо АНУ-д ямар материал гарна, тэрийг авчраад хэрэглэж чадаж байна.
Дэлхий нийтийг байлдан дагуулсан \”Холливуд смайл” гэхэд манайд ороод ирчихсэн байх жишээтэй.
-Та мэргэжил нэгт нөхөдтэйгөө нийлж \”Продент” шүдний эмнэлгийг байгуулсан гэсэн. Эмчилгээ үйлчилгээндээ ямар зарчим баримталдаг вэ?
-Би гадаадад олон жил байж, сурсны хувьд, хамгийн түрүүнд эмчилгээ чанартай байх ёстой гэдэг зарчмыг баримталдаг. Орчин үед шүдний үүрэг зөвхөн хоолонд анхан шатны боловсруулалт хийх төдий биш, гоо сайхны ач холбогдолтой гэдгээрээ анхаарлын төвд байх болсон.
Хүмүүс шүдэндээ ач холбогдол өгч, санаа тавихын хэрээр энэ салбар хамгийн эрэлт ихтэй, мөнгө их олдог, тэр утгаараа хамгийн хурдацтай хөгжиж байгаа салбар болж хувирч байна. Гэхдээ үүнийг дагаад чанар бас ахих ёстой. Шүдний эмчийн хийсэн ажил үйлчлүүлэгчийн нүдэн дээр ил байдгаараа онцлогтой.
Манай эмнэлэг нэг ч гэсэн үйлчлүүлэгчийг эрүүл шүдтэй өсгөчих юм сан гэсэн бодлогыг барьж ажилладаг. Нэг настай хүүхэд ирлээ гэхэд тэр хүүхдийг хяналтдаа авч, 20 нас хүртэл нь эмчлээд эрүүл шүдтэй хүн болгох нь бидний гол зорилго.
Эх сурвалж: emch.mn
