Манай улс 2002 оноос Энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцож эхэлсэн. Харин цагдаагийн байгууллагаас олон улсад ажилласан нь саяхан бөгөөд НҮБ-д алба хаасан анхны Монгол цагдаа эмэгтэй дэд хурандаа Д.Энхжаргал. Тэрээр Хууль сахиулахын их сургуулийн Ахисан шатны боловсролын сургуулийн Гадаад хэлний сургалтын багийн ахлагч, цагдаагийн дэд хурандаа юм.Түүний хувьд өвөө, аав, ээж, хүү нь гээд дөрвөн үе дамжсан цэргийн гэр бүл. Аав нь Монголын хамгийн анхны сөнөөгч онгоцны штурман, ОХУ-д бэлтгэгдсэн анхны нисгэгчдийн нэг. Ээж нь Батлан хамгаалах их сургуульд 35 жил ажилласан. Дүү нар нь мөн цэргийн хүмүүс. Хүү нь ОХУ-д Цэргийн инженерийн академид сурч байгаа аж. Ингээд түүнтэй хийсэн ярилцлагыг хүргэж байна.
Та Сар шинэдээ сайхан шинэлэв үү?
-Сайхан шинэллээ. Та бүхэн сайхан шинэлсэн үү.
-Манай цэргийнхэн энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцдог болсноос хойш багагүй хугацаа өнгөрч. Харин цагдаагийн алба хаагч хэв журмыг сахиулахаар оролцож байгаа нь анхны тохиолдол, тэр дундаа эмэгтэй хүн энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцоно гэдэг амаргүй байх. Энэ талаар яриагаа эхэлье?
-Манай Зэвсэгт хүчнийхэн 2002 оноос энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцож эхэлсэн. Харин цагдаагийн байгууллага 2016 оны наймдугаар сар хүртэл цэргийн багт бүрэлдэхүүнээ хамт илгээдэг байсан. Манай цагдаагийн алба хаагчид хэдийгээр бие дааж үүрэг гүйцэтгээгүй ч гэсэн цэргийн багтай энхийг сахиулах ажиллагаанд явж нэлээд туршлагатай болсон. Энхийг сахиулах ажиллагаа дотроо олон төрөлтэй. Түүний нэг нь энхийг дэмжих ажиллагаа. Энэ ажиллагааны мандатыг жил бүр сунгаж байдаг. Өнгөрсөн /2017/ оны зургаадугаар сарын 31-нд НҮБ хуралдаад мандатын чиг үүргийг нь хэвээр үлдээж, хоёр зорилтыг дэвшүүлсэн. Нэг нь энхийг бүтээн байгуулах чиглэл. Энэ нь улс орны дотоод аюулгүй байдлын зэрэглэл буурах төвшиндөө орж, энхийг дэмжих ажиллагаанд үүрэг хүлээж байгаа цагдаагийн үүрэг өөрчлөгдөж, Суданы Засгийн газрын цагдаагийн бүрэлдэхүүний мэдлэг чадварыг дээшлүүлэх, сургалт зохион байгуулах, гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааны механизмыг сайжруулахад туслах, цагдаагийн алба хаагчдад дэмжлэг үзүүлэх, ялангуяа эмэгтэй цагдаагийн алба хаагчдыг шинээр элсүүлэхэд, ард иргэдийг амгалан тайван амьдралын аюулгүй орчныг бүрдүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, аюулгүй байдалд хяналт тавих, олон нийт цагдаагийн ажиллагааг хөгжүүлэх зэрэг олон чиглэлээр үйл ажиллагаагаа явуулна гэсэн үг юм.
Цагдаагийн нийгмийн асуудал, соёлын ажлын албаны ахлагч, ажиллагааны офицероор 10 сар үүрэг гүйцэтгэсэн
-Цагдаагийн алба хаагчдыг хэрхэн сонгон шалгаруулж НҮБ-ын цагдаагаар үүрэг гүйцэтгүүлдэг, ямар албан тушаалд ажиллаж байв?
НҮБ-ын Энхийг сахиулах газраас тусгай төлөөлөгч томилж тухайн оронд очиж алба хаагчдаас Англи хэл, жолоо, буудлагаар шалгалт авдаг. Тэнцсэн алба хаагчдын нэрсийг НҮБ-ын ЭСГ-т илгээдэг. Тэнцсэн алба хаагчдаас сонгон шалгаруулж үүрэг гүйцэтгүүлдэг. Тэнд очоод дахиад л шалгалт авдаг. Хэрэв шалгалтандаа унавал буцаадаг. Ажиллагааны өмнө бэлтгэл сургуулилт дууссаны дараа хөдөө орон нутагт эргүүлийн офицероор томилж ажиллуулна. Эргүүлийн офицероор 2 сар ажилласны дараа дараагийн албан тушаалд ажиллах эрх нээгддэг. Би 10 сар хөдөө ажиллаж байгаад UNAMID ажиллагааны Цагдаагийн хүчний штабт шалгалт өгч тэнцсэн. Наашаа иртлээ штабын офицероор 8 сар ажилласан. Хөдөө Олон улсын цагдаагийн багт ажиллаж байхад Багийн захирагч өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд цагдаа нарыг багийн албан тушаалуудад томилж ажиллуулдаг. Миний хувьд эхлээд захиргааны туслах ажилтан, цагдаагийн нийгмийн асуудал, соёлын ажлын албаны ахлагч, ажиллагааны офицероор 10 сар үүрэг гүйцэтгэсэн. Эдгээрээс хэцүү нь ажиллагааны офицерын алба байлаа.
-Та бүхэн хэв журмыг сахиулахаас илүүтэй олон нийтэд нөлөөлөх чиглэлийн ажлыг хийж байсан байх аа? -Мандатын хүрээнд гурван чиглэлээр ажилладаг. Нэгдүгээрт, аюулгүй тогтвортой орчныг бий болгох, хоёрдугаарт, ард иргэдийг хамгаалах, гуравдугаарт, мэргэжлийн туслалцаа, хүмүүнлэгийн дэмжлэг үзүүлэх гэсэн хүрээнд ажилладаг. Түүнээс хэргийн газарт очоод шинжилгээ хийх, гэмт хэргийн хойноос мөрдөх ажиллагаа явуулдаггүй гэсэн үг. Мандатын чиг үүрэг нь тийм юм. Гэмт хэргийн газарт очих шаардлага гарвал Суданы цагдаагийнхан очсоны дараа очих шаардлагатай. Очсон ч хохирогч, гэрчээс яриа л авна. Байцаалт авч болохгүй.
– Одоо Суданы нийгмийн байр байдал ямаршуухан байна вэ?
-Ажиллагаанд явахаас өмнө энэ талаар төсөөлөл төдий л байж. Бид чинь амар амгалан тайван орчинд аж төрдөг хүмүүс шүү дээ. Наад зах нь бид боловсрол олохдоо өндөр хөгжилтэй орныг зорьж болж байна. Гэтэл Судан өөр. Би очсон эхний долоо хоногтоо цурам хийж чадаагүй. Нэг айл л гэхэд 4-5 эхнэртэй, 10, 20 хүртэлх хүүхэдтэй. Өлсгөлөнд нэрвэгдчихсэн. Ажил хийнэ гэсэн ойлголт байхгүй. Тариалангийн талбайд л ажиллана. Хэн тэнд ажиллаж байна гэхээр эмэгтэйчүүд. Дөрөв, таван хүүхэд дагуулчихсан. Урд, хойноо хүүхдүүдээ дүүрчихсэн зүтгэнэ. Намайг очсоны дараа унаад тархи нь хагарчихсан, амь тавьж байна уу гэхээр хүүхдээ үүрчихсэн эмэгтэй тариан талбайд ажиллаж таарсан. Эмнэлэгт ханд гэхэд “Би өөр таван хүүхэдтэй. Тэднийхээ хоолыг залгуулчихаад эмнэлэгт очно” гэсэн. Золоор Кабкабия сууринд Монголын цэргийн хоёрдугаар шатны маш мэргэшсэн сайн эмч нартэй эмнэлэг байсан.
Бид ажлаа хийж явахдаа зарим тохиолдолд сүрдүүлэгт өртөнө
-Ийм асуудал зөндөө байх уу?
-Эргүүл хийх явцдаа энэ мэт өвчтэй хүмүүст утасны дугаараа өгөөд аль болох тусалж, Монголынхоо эмнэлэгт эмчлүүлж байсан. Монголын хоёрдугаар шатны эмнэлгийн ангийн захирагчтай ярилцаад тэр хүмүүст ямар нэгэн очер дугааргүйгээр эмчлүүлэх боломжтой болсон. Манай эмч нар мэргэжлийн өндөр түвшний хүмүүс байсан шүү. Бид ажлаа хийж явахдаа зарим тохиолдолд сүрдүүлэгт өртөнө. Буу зэвсэг агсаад машинтайгаа бидний цувааг тойроод давхина. Замд тааралдвал буугаа чиглүүлээд сүрдүүлэх нь энүүхэнд.
-Бэлгийн хүчирхийлэл, хөдөлмөрийн мөлжлөг ихтэй гэж яригддаг. Үүнд ихэвчлэн эмэгтэйчүүд өртөж байна уу?
-Тийм ээ. Гэхдээ нуугдмал гэмт хэрэгт тооцогддог. Яагаад тэнд энхийг сахиулах үйлст эмэгтэй цагдаа хэрэгтэй байна вэ гэдгийн цаад мөн чанар нь энэ. Эмэгтэй цагдаа тэдэнтэй ярилцахад илүү ойр. Бид хариуцлагын бүсэд ард иргэдтэй ярилцаж, мэдээлэл цуглуулах явцад хүчирхийллийн гэмт хэрэг, хохирогчдийн талаар ярилцдаг ч тосгон, омгийн удирдагч нар тэр болгон мэдээлэл өгдөггүй. Харин эмэгтэйчүүдтэй эмэгтэй хүн уулзаад, аргыг нь олоод ярихаар өөр. Эмэгтэйчүүд хоорондын итгэлцэл төрүүлэх зарим нэг аргыг хэрэглэж, олзолсон мэдээллээ орон нутгийн цагдаагийн байгууллагад мэдээлж, хэрэг бүртгэлд оруулдаг. Одоо хар тамхи, мансууруулах бодис, архидан согтуурах төрлийн гэмт хэрэг нэмэгдсэн байна. Үүнээс үүдэж бүх төрлийн гэмт хэрэг өсөх хандлагатай.
-Шашнаар нь архийг хориглодог биз дээ?
-Тийм ээ, шашнаар нь хориглочихсон. Хилээр оруулдаггүй. Гэтэл нууцаар хил давуулдаг. Эсвэл өөрсдөө гар аргаар нэрдэг тохиолдолууд их бий.
–Манай цагдаагийнхан дэлхийн бусад орныхонтой харьцуулахад ямар байна. Та UNAMID-ийн Цагдаа эмэгтэйчүүд холбооны дэд даргаар ажилласан гэсэн. Энэ талаар?
-Манай цагдаагийн хувьд компьютер болоод бусад чиглэлээр арай дөнгүүр юм байна гэж анзаарагдсан. Миний хувьд чаддаг бүхнээрээ улс орныхоо нэрийг гаргах юмсан гэж хийж болох бүх ажлыг л шүүрч аваад хийдэг байсан. Хамгийн сүүлд UNAMID-ийн Цагдаагийн хүчний штабт ажиллаж байхдаа Цагдаа эмэгтэйчүүд холбооны дэд даргаар ажилласан. Энэ нь надад илүү өргөн хүрээнд ажиллах боломжтой болсон. Бусад орны цагдаа эмэгтэйчүүд ихэнхдээ хандив их өгдөг. Миний хувьд дэд дарга нь учраас ажлын хажуугаар бүхий л ажилд оролцоно гэсэн үг. Хорих ангид очсон ч нөгөө Монгол цагдаа чинь, хог цэвэрлэлцсэн ч явна. Хандив өгсөн ч явж л байна. Энэ нь нөгөө талаар өөрийн орноо сурталчлах том боломж болж байлаа. Өмнөд Судан улсад алба хаасан н.Мөнх-Оргил, н.Эрдэнэдалай хоёр маань бас UNMISS Ажиллагааны цагдаагийн хүчний штабт, миний хувьд UNAMID-ийн цагдаагийн хүчний штабт ажилласан. Анхны цагдаагийн 4 офицеруудаас анхны үүрэг гүйцэтгэлээр гурван цагдаа UNAMID, UNMISS ажиллагааны Цагдаагийн хүчний төв штабт ажиллаж орон тоо авна гэдэг том амжилт. Ер нь цагдаагийн ажилтны хувьд Төв штабын түвшинд орон тоо авна гэдэг маш чухал. НҮБ-ын Энхийг сахиулах газраас Монгол Улсын цагдаа анх удаа оролцож байгаа учраас хэрхэн үүрэг гүйцэтгэж байгааг ажиглаж, дүгнэлт өгнө. Цаашдын ажиллагаанд оролцуулах эсэхэд, шийдвэр гаргах түвшний албан тушаалд томилох зэрэгт чухал нөлөө үзүүлнэ гэсэн үг.
Монгол хүн хаана ч явсан дасан зохицох чадвартай учраас нэг их хүнд байгаагүй
-Таныг энхийг сахиулах ажиллагаанд ажиллаж байх хугацаанд хүндрэл бэрхшээл гарч байв уу?
-Хүнээс шалтгаалдаг. Намайг очиж байхад ид халууны үе эхэлж, борооны улирал дуусч байхад очсон учраас эхний 14 хоног тиймэрхүү байсан. Гэхдээ Монгол хүн хаана ч явсан дасан зохицох чадвартай учраас нэг их хүнд байгаагүй. Ард иргэдтэй харилцахад, бусад орны цагдаа нартай хамтарч ажиллахад ямар ч асуудал байгаагүй. Бид багаар ажилладаг. Хэн нэг нь ажлаа дуусгаж амжихгүй бол, хэн нэг нь сэтгэл санааны асуудалтай бол бүгд л бие биенээ мэдэрч нэг гэр бүл шиг байдаг. Араб хэл мэдэхгүй маань жаахан тиймхэн байсан ч бид НҮБ-аас томилогдсон орчуулагчтай ажилладаг. Нэг жил 6 сарын дараа ард иргэдтэй харьцах харилцааны хэдэн түлхүүр үгтэй болсон нь ажилд их дөхөмтэй болсон.
-Гэхдээ та үүрэг гүйцэтгэж байхдаа ноцтой гэмээр хэргийн газарт ажилласан гэж дуулдсан. Энэ талаар?
-Нэг тохиолдол гарсан. Баазаасаа зургаан километрын зайтай явахад багийн захирагч, ажиллагааны офицер хоёр тушаал өгсөн. Манай баазаас 4,5 км зайтай хорих анги байрладаг дүүрэгт 08:30 цагт хүн амины хэрэг гарсан байсан. Орон нутгийн цагдаад мэдэгдсэн ч тухайн үед Кабкабия суурингийн орчны аюулгүй байдал хурцадмал байсан учраас орон нутгийн цагдаагийн бүрэлдэхүүн эргүүлд гарсан учраас цаг алдсан. Тиймээс UNAMID-ийн цагдаа руу хандсан хэрэг. Тухайн үед дээрэмчдийн толгойлогч Муса Халилтай НҮБ-ийн тусгай төлөөлөгч буюу UNAMID ажиллагааны даргатай уулзах ёстой байсан ч ирээгүй. Гэтэл Муса Халилтай зөрчилтэй бусад бүлэглэлийнхэн Кабия суурин, тосгодоор ихээр орж ирсэн. Орон нутгийн цагдаа ердөө 36 хүнтэй.
Цагдаагийн газарт үлдсэн цагдаа нарт машин унаа байхгүйн дээр буу зэвсэггүй. Галт зэвсгийн хэрэг гарсан газарт гар нүцгэн очиж чадахгүй шүү дээ. Бид бол 60-70 хүний бүрэлдэхүүнтэй цэргийн цуваа хамгаалалттай. Баазаас холбоо тогтоож бидэнтэй хамт цагдаа нь зэрэгцээд ирсэн. Бидний хувьд баримтжуулж хэргийн газрын зураг, нотлох баримтыг тэмдэглэж, ард иргэдээс мэдээлэл олзворлоно, цуглуулна. Олзворлосон мэдээлэл дээрээ дүн шинжилгээ хийнэ, төвд илтгэнэ. Орон нутгийн цагдаагийн газар тэр хэрэг дээр хэрхэн ажиллаж байгаа талаар дараа нь сурвалжилж, мөн л мэдээ хүргэнэ. Миний хувьд, Цагдаагийн хүчний штабт жендерийн чиглэлээр ажиллахдаа эмэгтэйчүүд, хүүхдийн хүчирхийллийн эсрэг, тэдний эрхийг хамгаалах чиглэлээр гурван сар ажилласан. Хүчирхийлэл, хөдөлмөрийн мөлжлөгт өртөж байгаа хохирогч нарыг хамгаалах, энэ чиглэлийн гэмт хэрэгүүдэд анализ хийж ажилладаг байв.
-Байнгын бэлэн байдалтай байх уу?
-Тийм ээ, байнгын бэлэн байдалтай байна. Бид долоон хоногийн долоон өдөр ажиллана. Сард нэг удаа 8 хоногийн амралт тооцож, гурван сар болж байж амралт өгдөг. Хүн болгон нэг радиотой. Үүнийг унтраах эрхгүй. Яагаад гэхээр эргүүл хийж байсан офицер барьцаалагдах, аюул осолд өртвөл радиогийнхоо тусгай товчлуураар мэдээ өгөх ёстой. Тэр дохио бүх радиотой хүмүүст хүрнэ. Иймээс радиогоо унтраах эрх байдаггүй.
Миний өвөө,аав, миний дүү нар бүгд цэргийн хүмүүс
-Амралтаа аваад тэндээ байх уу. Эсвэл Монголдоо ирэх үү?
-Гэртээ ирж болно. Аюулгүй байдал талаас бидэнд баталгааг маш сайн гаргаж өгдөг.
-Таныг энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд оролцох хугацаанд хамт ажиллаж байсан алба хаагчид барьцаалагдаж,амь насаа алдах тохиолдол гарч байв уу?
-Намайг үүрэг гүйцэтгэх хугацаанд барьцаалагдсан алба хаагч байхгүй. Харин амь үрэгдсэн алба хаагч байгаа. Иордан Улсын цагдаагийн ахмад, Гамби Улсын цагдаагийн ажилтан, цэргийн алба хаагч буудуулж амь үрэгдэж байсан. Цагдаагийн алба хаагчид сэтгэл зүйн маш сайн бэлтгэлтэй байх хэрэгтэй юм шиг санагдсан. Мандатын хүрээнд гэмт хэргийн хойноос явахгүй, мөрдөн байцаалт явуулахгүй. Хэргийн газар дээр шинжилгээ хийхгүй. Гэхдээ зарим тохиолдолд очих шаардлага гардаг. Тийм тохиолдолд аюулгүй байдлаа маш сайн хангах ёстой.
-Таныг энхийг сахиулах ажиллагаанд явахад ар гэрийн хүмүүс хэрхэн хүлээж авсан бэ. Гэр бүлээ танилцуулахгүй юу?
– Хүү маань ОХУ-д сурдаг. Миний өвөө,аав, миний дүү нар бүгд цэргийн хүмүүс. Манайх дөрвөн үеэрээ цэргийн хүмүүс. Миний дүү нар бүгд Энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцож байсан. Дүү нар намайг явахад дэмжиж байсан. Харин хүүдээ хэлэхгүй байж байгаад явахынхаа өмнө хэлсэн.
-Хүлээж авсан уу?
-“Яагаад заавал та гэж. Дайн байлдаантай газар шүү дээ” гээд их дургүй байсан. Гэхдээ “Чи ч гэсэн адилхан цэргийн хүн болно” гээд учир байдлыг тайлбарлаж ойлгуулсан. Манайх чинь үе дамжсан цэргийн хүмүүс байсан. Шаардлага гарвал өргөсөн тангарагтаа үнэнч байж, эх орноо, даян дэлхийн ард түмний төлөө юу чаддагаа хийх ёстой гэдгийг хүү минь цэргийн хүний хувьд ойлгосон.
-Та чинь тэгэхээр удмын цэргийн хүн байна шүү дээ?
-Тийм ээ. Би гэрээсээ ганцаараа цагдаа. Би урьд нь цэрэгт байсан. Батлан хамгаалах их сургуулийн гадаад хэлний сургалтын төвийн дарга, Эрдэм шинжилгээний хүрээлэнд эрдэм шинжилгээний ахлах судлаачаар ажиллаж байгаад цагдаа руу шилжсэн. Цагдаагийн алба хаагчдын гадаад хэлний мэдлэг боловсролыг хөгжүүлэх асуудал тухайн үед дөнгөж эхлэж гадаад хэлний сургалтын төв тухайн үеийн Цагдаагийн Академи дээр байгуулагдсан. Энэ төвийн даргаар ажиллах саналыг Цагдаагийн ерөнхий газраас тавьж, 2009 оноос цагдаад ажиллаж эхэлсэн дээ.
-Их л зүйл асууж яримаар байна. Гэхдээ энд хүрээд яриагаа өндөрлөе дөө. Сонирхолтой ярилцлага өгсөн танд баярлалаа. Таны тангараг өргөсөн их үйлсэд тань амжилт хүсье.
-Баярлалаа.
Н.Алтанцэцэг
